ԵԴ1/2652/01/25

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
ՎԵՐԱՔՆՆԻՉ ՔՐԵԱԿԱՆ ԴԱՏԱՐԱՆ
Ո Ր Ո Շ Ո Ւ Մ

Երևան քաղաքի առաջին ատյանի
ընդհանուր իրավասության քրեական դատարան,
նախագահող դատավոր՝ Ս․Անդրեասյան

2026 թվակաի հունվարի 23-ին Երևան քաղաքում

ՀՀ վերաքննիչ քրեական դատարանը (այսուհետ նաև` Վերաքննիչ դատարան), նախագահությամբ դատավոր՝ Մ․Կիրակոսյանի, մասնակցությամբ (գրավոր ընթացակարգի շրջանակներում)՝ ՀՀ դատախազության Ավան և Նոր Նորք վարչական շրջանների դատախազի տեղակալ Վազգեն Ռուստամյանի, տուժող Մանե Խաչիբաբյանի լիազոր ներկայացուցիչ, փաստաբան Մոնիկա Մարգարյանի, գրավոր ընթացակարգով քննության առնելով Երևան քաղաքի առաջին ատյանի ընդհանուր իրավասության քրեական դատարանի (այսուհետ նաև՝ Առաջին ատյանի դատարան)՝ 2025 թվականի դեկտեմբերի 10-ի որոշման դեմ ՀՀ դատախազության Ավան և Նոր Նորք վարչական շրջանների դատախազի տեղակալ Վ․Ռուստամյանի հատուկ վերանայման վերաքննիչ բողոքը և դրա հիման վրա ստացված թիվ ԵԴ1/2652/01/25 վարույթի նյութերը,

Պ Ա Ր Զ Ե Ց

1․ Հատուկ վերանայման վարույթի դատավարական նախապատմությունը.
1.1. Առաջին ատյանի դատարանի՝ 2025 թվականի դեկտեմբերի 10-ի որոշմամբ թիվ ԵԴ1/2652/01/25 քրեական գործով պաշտպան Սամվել Ջաղինյանի հանրային մեղադրողին բացարկ հայտնելու վերաբերյալ միջնորդությունը բավարարվել է։ Որոշվել է՝ ազատել հանրային մեղադրող Վազգեն Ռուստամյանին վարույթին մասնակցելուց։
1.2. 2025 թվականի դեկտեմբերի 30-ին հիշյալ որոշման դեմ հատուկ վերանայման բողոք է ներկայացրել ՀՀ դատախազության Ավան և Նոր Նորք վարչական շրջանների դատախազի տեղակալ Վազգեն Ռուստամյանը (Վերաքննիչ դատարանում մուտքագրվել է 2026 թվականի հունվարի 08-ին), Վերաքննիչ դատարանի 2026 թվականի հունվարի 19-ի որոշմամբ ընդունվել է վարույթ և սահմանվել դատական վարույթի իրականացման գրավոր ընթացակարգ՝ դատական ակտի կայացման օր նշանակելով 2026 թվականի հունվարի 23-ը։
1․3․ Հատուկ վերանայման բողոքի պատասխան չի ներկայացվել։
1.4. 2026 թվականի հունվարի 18-ին էլեկտրոնային եղանակով բացատրություն է ներկայացրել թիվ ԵԴ1/2652/01/25 քրեական գործով տուժող Մանե Խաչիբաբյանի լիազոր ներկայացուցիչ, փաստաբան Մոնիկա Մարգարյանը, որը 2026 թվականի հունվարի 19-ին մուտքագրվել է Վերաքննիչ դատարանում:

2․ Հատուկ վերանայման բողոքի հիմքերը, փաստարկները և պահանջը.
Հատուկ վերանայման բողոքը քննվում է հետևյալ հիմքերի սահմաններում՝ ներքոհիշյալ հիմնավորումներով.
2․1․ ՀՀ դատախազության Ավան և Նոր Նորք վարչական շրջանների դատախազի տեղակալ Վազգեն Ռուստամյանի՝ վկայակոչելով ՀՀ քրեա¬կան դա¬տա¬վա¬րութ¬յան օրենսգր¬քի 64-րդ, 66-րդ, 67-րդ հոդվածների իրավակարգավորումները՝ մասնավորապես նշել է․ «Գտնում եմ, որ Դատարանի 2025 թվականի դեկտեմբերի 10-ի թիվ ԵԴ1/2652/01/25 որոշումը հիմնավոր չէ, չի բխում ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի պահանջներից, հետևաբար՝ դրանով թույլ է տրվել դատական սխալ՝ քրեադատավարական օրենքի էական խախտում, որի արդյունքում կայացվել է սխալ որոշում:
Սույն վարույթով ՀՀ վերաքննիչ դատարանի առջև բարձրացված իրավական հարցը հետևյալն է. հիմնավո՞ր են արդյոք ստորադաս դատարանի պատաճառաբանությունները, որով հիմք է ընդունվել հանրային մեղադրող Վազգեն Ռուստամյանին ներկայացված բացարկի միջնորդության քննության արդյունքում Երևան քաղաքի առաջին ատյանի ընդհանուր իրավասության քրեական դատարանի 2025 թվականի դեկտեմբերի 10-ի թիվ ԵԴ1/2652/01/25 որոշմամբ կատարված հետևությունները:
(…):
Դատարանը բավարարելով բացարկի միջնորդությունը հաշվի չի առել այն հանգամանքը, որ դա չի կարող իրականացվել ինքնաբերաբար, դա կախված է գործի կոնկրետ հանգամանքներից և նրանից, թե արդյոք առկա է անաչառության վերաբերյալ հիմնավոր կասկած:
Դատարանը պետք է գնահատեր՝
- արդյոք այդ հսկողությունը ուղղակիորեն առնչվում է տվյալ պաշտպանին որպես անձի,
- արդյոք կա իրական ազդեցության կամ ճնշման վտանգ պաշտպանի գործունեության վրա,
- արդյոք ձևավորվում է օբյեկտիվորեն հիմնավորված կասկած մեղադրողի անաչառության վերաբերյալ։
Պաշտպան Ս.Ջաղինյանը ներկայացնելով բացարկի միջնորդությունը պատճառաբանել է, որ թիվ 17157419 քրեական վարույթը կարճվելուց հետո Վ.Ռուստոմյանը սկզբում փորձել է իրեն, որպես փաստաբանի կարգապահական պատասխանատվության ենթարկելու գործընթաց սկսել, իսկ դա չհաջողելով շուրջ մեկ տարի անց Ս.Ջաղինյանի և Ա.Ավագյանի գործողությունների վերաբերյալ նախաձեռնել է քրեական վարույթ՝ անձամբ հսկողություն իրականացնելով այդ վարույթով՝ ամեն կերպ իրեն պատասխանատվության կանչելու համար:
Մինչդեռ, նշված հագամանքը չի բխում գործի նյութերից, քանի, որ Ս.Ջաղինյանի անօրինական գործողությունների համար կարգապահական վարույթ հարուցելու համար իմ կողմից ՀՀ փաստաբանների պալատ համապատասխան գրություն հասցեագրվել է 2024 թվականի դեկտեմբերի 27-ին, որի պատասխանը ստացվել է 2025 թվականի փետրվարի 13-ին, մինչդեռ Սամվել Ջաղինյանի և Ալֆրեդ Ավագյանի կողմից գործի քննությանը միջամտելու վերաբերյալ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 486-րդ հոդվածի 1-ին մասով թիվ 17197324 քրեական վարույթը նախաձեռնվել է 2024 թվականի դեկտեմբերի 28-ին:
Նշվածով հերքվում է Ս.Ջաղինյանի կողմից հայտնած այն հանգամանքը, որ կարգապահական վարույթ հարուցելը չհաջողելու դեպքում նախաձեռնվել է քրեական վարույթ՝ այդ կերպ փորձելով անձնավորել գործընթացը:
Բացի այդ, դատարանի կողմից հաշվի չի առնվել այն հանգամանքը, որ 2024 թվականի սեպտեմբերի 30-ին իմ կողմից որոշում է կայացրել Ալֆրեդ Ավագյանի նկատմամբ հանրային քրեական հետապնդումը ՀՀ քրեական դատավարության օրեսնգրքի 12-րդ հոդվածի 1-ին մասի 1-ին կետով դադարեցնելու մասին, իսկ թիվ 17157419 քրեական վարույթը կարճելու մասին 2024 թվականի հոկտեմբերի 28-ի որոշմաը՝ հաստատվել:
Այսինքն, նշվածը ևս վկայում է իմ անկողմնական վերաբերմունքի մասին, որպիսի հանգամանքը ևս Դատարանը պետք է հաշվի առնել ներկայացված բացարկի միջնորդությունը քննության առնելիս:
Դատարանը բացարկի միջնորդությունը բավարարելիս հաշվի է առել միայն այն հանգամանքը, որ դատարանի վարույթում գտնվող քրեական գործով հանրային մեղադրող Վ.Ռուստամյանը, նույն գործով պաշտպան հանդիսացող Ս.Ջաղինյանի վերաբերյալ իր հաղորդման հիման վրա նախաձեռնված քրեական վարույթով իրականացնում է հսկողութություն՝ հաշվի չառնելով որ թիվ 17197324 քրեական վարույթը վերաբերում է Սամվել Ջաղինյանի և Ալֆրեդ Ավագյանի կողմից գործի քննությանը միջամտելու վերաբերյալ առերևույթ դեպքին և չի կրում անձնավորված բնույթ: Վերը նշված հանգամանքը հերքում է պաշտպանի գործունեության վրա իրական ազդեցության կամ որևէ կերպ ճնշման վտանգը և առկա չէ որևէ օբյեկտիվորեն հիմնավորված կասկած մեղադրողի անաչառության վերաբերյալ։
Ինչ վերաբերվում է պաշտպանի այն պատճառաբանությանը, որ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 486-րդ հոդվածի հատկանիշներով քրեական վարույթը պետք է նախաձեռնվեր դեռևս 2020 թվականին, մինչդեռ 5 տարի անց է նախաձեռնվել, այն կրկին ներկայացնելով, որպես իր նկատմամբ անձնավորված գործողություն, ապա հարկ է նշել, որ թիվ 17157419 քրեական վարույթի նախաքննության ամբողջ ընթացքում բազմաթիվ միջոցներ են ձեռնարկվել Ա.Ավագյանին փորձաքննության ենթարկելու համար, մինչդեռ բոլոր փորձերը ձախողվել են վերը նշված պատճառներով, իսկ դրա արդյունքում 2024 թվականի հոկտեմբերի 28-ին կայացվել է թիվ 17157419 քրեական վարույթը եզրափակող ակտ, որից հետո է միայն գնահատական տրվել Ս.Ջաղինյանի և Ա.Ավագյանի գործողություններին, որպիսի հանգամանքը ևս հաշվի չի առնվել Դատարանի կողմից»:
2․2․ Վերոգրյալի հիման վրա բողոք բերած անձը խնդրել է՝ բեկանել Առաջին ատյանի դատարանի՝ 2025 թվականի դեկտեմբերի 10-ի թիվ ԵԴ1/2652/01/25 որոշումը և պաշտպան Սամվել Ջաղինյանի հանրային մեղադրողին բացարկ հայտնելու վերաբերյալ միջնորդությունը մերժել՝ անհիմն լինելու պատճառաբանությամբ:

3․ Հատուկ վերանայման բողոքի քննության համար էական նշանակություն ունեցող փաստական հանգամանքները.
3.1. Առաջին ատյանի դատարանը, ի թիվս այլնի, նշել է (մեջբերվում է Երևան քաղաքի ատյանի ընդհանուր իրավասության քրեական դատարանի 2025 թվականի դեկտեմբերի 10-ի թիվ ԵԴ1/2652/01/25 որոշման պատճառաբանական մասից). «(…)Վկայակոչված իրավանորմերի համատեքստում քննարկելով պաշտպան Սամվել Ջաղինյանի միջնորդությունը՝ Դատարանը գտնում է, որ վերջինիս կողմից մատնանշված հանգամանքները, քրեական գործի հետագա քննության շարունակության դեպքում, կարող են հիմք հանդիսանալ հանրային մեղադրողի անկողմնակալ լինելու կանխավարկածը չհաղթահարելու համար, ինչն անթույլատրելի է:
Դատարանի նման եզրահանգումը պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ սույն քրեական գործով մեղադրանքի պաշտպանությունն իրականացնող հանրային մեղադրող Վազգեն Ռուստամյանը իր պաշտոնեական լիազորությունների իրականացման ընթացքում ներկայացրել է հաղորդում հանցագործության մասին՝ սույն քրեական գործով պաշտպանի և մեղադրյալի կողմից կատարված ենթադրյալ հանցագործության մասին։
Հատկանշական է, որ հանրային մեղադրողի կողմից ներկայացված ենթադրյալ հանցանքի հաղորդմամբ փաստվել է սույն քրեական գործի նախաքննության ընթացքում պաշտպան Սամվել Ջաղինյանի և Ալֆրեդ Ավագյանի կողմից ենթադրաբար արդարադատությանը խոչընդոտելու վերաբերյալ դեպք։
Նման պայմաններում, հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ սույն վարույթի շրջանակներում հանրային մեղադրող Վազգեն Ռուստամյանի կողմից ներկայացվել է հաղորդում հանցագործության մասին, նախաձեռնվել է քրեական վարույթ, նշված վարույթի օրինականության նկատմամբ հսկողությունն իրականացվում է կրկին Վազգեն Ռուստամյանի կողմից, ուստի ստացվում է մի իրավիճակ, երբ պաշտպան Սամվել Ջաղինյանը իր պաշտպանյալի պաշտպանությունն իրականացնում է մրցակցելով նույն քրեական գործի շրջանակներում նախաձեռնված վարույթով հսկողություն իրականացնող հանրային մեղադրողի հետ, ուստի Դատարանի գնահատմամբ նշված դեպքում առկա է ՀՀ քրեական դատավարության սկզբունքների՝ կողմերի հավասարության և մրցակցության սկզբունքների խախտման առերևույթ վտանգ։
Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի նախադեպային պրակտիկայի լույսի ներքո քննարկելով հանրային մեղադրողի անկողմնակալությանը հարցը՝ անհրաժեշտ է նշել, որ օբյեկտիվ անկողմնակալությունը կախված է արտաքին գործոններից, և հանրային մասնակցի վարքագիծը՝ սուբյեկտիվ ընկալումը, երկրորդական նշանակություն ունի։ Քրեական վարույթի ընթացքում (նախաքննությունից մինչև դատաքննության ավարտը) միևնույն անձի կողմից տարբեր գործառույթների, մասնավորապես՝ որպես մեղադրանքի կողմ և որպես պաշտպանության կողմի՝ նույն քրեական գործով մեղադրյալի պաշտպանի վերաբերյալ հանցանքի հաղորդում ներկայացնելը, վերջինիս որպես ենթադրյալ հանցանք կատարած անձ ընկալելը կարող է առաջացնել կասկածներ հանրային մեղադրողի անկողմնակալության վերաբերյալ։
Թեպետ իր սուբյեկտիվ ընկալմամբ հանրային մեղադրող Վազգեն Ռուստամյանը որևէ նախատրամադրվածություն չունի սույն գործի քննության կապակցությամբ, սակայն վերջինս անկողմնակալ պետք է լինի ոչ միայն սուբյեկտիվ տեսանկյունից, այլ նաև օբյեկտիվ, այն է` առկա լինեն բավարար երաշխիքներ, որոնք այս առումով կբացառեն որևէ իրավաչափ կասկած վերջինիս անկողմնակալության մեջ: (…)»

4. Վերաքննիչ դատարանում վարույթի մասնակիցների բացատրությունները, դրանք հիմնավորող նյութերը, միջնորդությունները, բողոքի պատասխանները.
4.1. Թիվ ԵԴ1/2652/01/25 քրեական գործով տուժող Մանե Խաչիբաբյանի լիազոր ներկայացուցիչ, փաստաբան Մոնիկա Մարգարյանը, իր բացատրությամբ մասնավորապես նշել է․ «Գտնում եմ, որ պաշտպան Ս.Ջաղինյանի կողմից հանրային մեղադրողին հայտնած բացարկի միջնորդությունը անհիմն էր և ենթակա էր մերժման: Հանրային մեղադրողին հայտնած բացարկի միջնորդության հիմքում, ինչպես նաև բողոքարկվող դատական ակտի հիմքում դրվել է այն հանգամանքը, որ հանրային մեղադրող Վ.Ռուստամյանը իր պաշտոնեական լիազորությունների իրականացման ընթացքում ներկայացրել է հաղորդում հանցագործության մասին՝ սույն քրեական գործով պաշտպանի և մեղադրյալի կողմից ենթադրյալ հանցանք կատարելու վերաբերյալ և նախաձեռնված վարույթով հանդիսանում է հսկողություն իրականացնող դատախազը:
Պաշտպան Ս.Ջաղինյանը և հանրային մեղադրող Վ.Ռուստամյանը հանդիսանում են դատավարական հակառակորդներ, հետևապես մրցակցային դատավարության կանոնները տվյալ դեպքում չեն կարող խախտվել։ Ենթադրյալ հանցագործության դեպքը վերաբերվում է սույն գործով արդարադատությանը խոչընդոտելուն, որի մասին նաև տուժող կողմն է ներկայացրել իր բողոքներում։ Դատախազի ուղիղ պարտականություններից է բխում առեևույթ հանցանքի հատկանիշներ ի հայտ գալու դեպքում միջոցներ ձեռնարկել քրեական վարույթ նախաձեռնելու և նախաքննություն իրականացնելու ուղղությամբ: Հետևապես դատախազին վարույթին մասնակցելուց ազատել այն պատճառաբանությամբ, որ վերջինս իրականացրել է իր պարտականությունները՝ իրավաչափ չէ, հակասում է ՀՀ Սահմանադրությանը, ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի պահանջներին։ Ավելին՝ հանրային մեղադրող Վ.Ռուստամյանի անկողմնակալությունը կասկածի տակ կդրվեր, եթե պաշտպանի և մեղադրյալի գործողություններում առերևույթ հանցանքի հատկանիշներ հայտնաբերելու դեպքում, վերջինս որևէ միջոց չձեռնարկեր և անգործություն դրսևորեր: Գտնում եմ, որ բողոքարկվող դատական ակտը չբեկանվելու դեպքում այն կարող է դատական պրակտիկա ձևավորել, որն էլ կաշկանդելու է դատախազներին իրենց լիազորությունների իրականացման հարցում, դատախազական հսկողության ինստիտուտն էլ դարձնելու է թույլ, անզոր, ձևական, մեղադրանքի պաշտպանության ամբողջ բեռը թողնվելու է տուժողների վրա, իսկ ՀՀ քրեական օրենսգրքով ամրագրված խնդիրներն էլ դառնալու են պատրանքային:
Եթե հիպոթետիկ մի իրավիճակ պատկերացնենք, որ նոր հանրային մեղադրողի ներգրավվելուց հետո մեղադրյալի և պաշտպանի գործողություններում առերևույթ հանցանքի հատկանիշներ ի հայտ գան, և նոր մեղադրողը քրեական վարույթ նախաձեռնելու միջոցներ ձեռնարկի, ապա կրկին հարց է բարձրանալու հանրային մեղադրողին վարույթին մասնակցելուց ազատելու համար, ինչը ողջամիտ չէ և խախտում է օրենքով ամրագրված գործի քննության ողջամիտ ժամկետները, հնարավորություն տալիս պաշտպանական կողմին ձգձգելու գործի քննությունը և միայն նման պայմաններում է խախտվում դատավարության մրցակցային սկզբունքը: Սույն գործի նախաքննության անհիմն երկարատևության պատճառը միմիայն պաշտպանական կողմի ոչ օրինական գործողություններն են եղել, որոնց դեմ դատախազը որոշակի միջոցներ է ձեռնարկել։ Հիմա էլ դատարանում է գործի քննությունը անհիմն ձգձգվում բացարկի միջնորդությամբ պայմանավորված, որի քննությունը ևս չհիմնավորված երկար է տևել։
(…)
Սույն գործի փաստերը գնահատելով Եվրոպական դատարանի նախադեպային իրավունքի լույսի ներքո պետք է արձանագրեմ, որ այս գործով հանրային մեղադրող Վ.Ռուստամյանի վարքագիծը՝ անաչառության և անկողմնակալության մասով պաշտպանական կողմին մտահոգվելու որևէ պատճառ չէր կարող տալ։ Առաջին ատյանի դատարանում ևս հայտնել եմ, որ եթե անգամ ուշադրություն դարձնենք արտաքին հատկանիշներին, պաշտպան Ս.Ջաղինյանը` դատախազ Վ.Ռուստամյանի հետ, թե դատական նիստերի ընթացքում, թե դատական նիստերից հետո շփվել են բացառապես բարեկրթության սահմաններում, որևէ թշնամանք, որևէ անբարյացկամ վերաբերմունք չեն ունեցել միմյանց հանդեպ, ինչը տեսանելի է եղել գոնե ինձ համար, որն էլ վկայում է, որ դատախազի գործողությունները միջանձնային հարաբերություններից չեն բխել, այլ եղել են զուտ մասնագիտական պարտականությունների կատարում։ Վերոգրյալի հիման վրա գտնում եմ, որ հանրային մեղադրողի վերաքննիչ բողոքը ենթակա է բավարարման:»։

5. Վերաքննիչ դատարանի պատճառաբանություններն ու եզրահանգումը.
Հատուկ վերանայման բողոքի հիմքերի և ներկայացված փաստարկների շրջանակներում դատական վերանայման ենթարկելով Առաջին ատյանի դատարանի որոշման օրինականությունն ու հիմնավորվածությունը, ինչպես նաև ուսումնասիրելով հատուկ վերանայման բողոքի վերաբերյալ վարույթում առկա նյութերը՝ Վերաքննիչ դատարանն արձանագրում է.
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 355-րդ հոդվածի 4-րդ մասի համաձայն`
«Դատական վերանայման բողոքի հիմքերը և դրանք հաստատող փաստերը ներկայացվում են բացառապես բողոքում և չեն կարող փոփոխվել կամ լրացվել դատական վարույթի ընթացքում»:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 359-րդ հոդվածի համաձայն`
«(…)
3. Հատուկ վերանայումն իրականացվում է բողոքում նշված հիմքի և այն հաստատող փաստերի սահմաններում:
4․ Հատուկ վերանայման կարգով դատական ակտ կայացնելիս վերադաս դատարանը հիմնվում է միայն ստորադաս դատարանում հետազոտված ապացույցների կամ նյութերի և վարույթի մասնակիցների արած պնդումների վրա»:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 355-րդ հոդվածի 4-րդ մասի և 359-րդ հոդվածի 3-րդ մասի համակցված մեկնաբանությունից բխում է, որ հատուկ վերանայման կարգով դատարանը քննության է առնում բացառապես բողոքում նշված հիմքերը և դրանք հաստատող փաստերը՝ չանցնելով դրանց սահմաններից։ Միևնույն ժամանակ, 359-րդ հոդվածի 4-րդ մասի համաձայն՝ Վերաքննիչ դատարանը հիմնվում է միայն ստորադաս դատարանում հետազոտված նյութերի և վարույթի մասնակիցների ներկայացրած պնդումների վրա։
Հետևաբար, Վերաքննիչ դատարանի առջև դրված առանցքային հարցը հետևյալն է. հիմնավոր և իրավաչափ է արդյո՞ք պաշտպան Սամվել Ջաղինյանի հանրային մեղադրողին բացարկ հայտնելու վերաբերյալ միջնորդությունը բավարարելու և վերջինիս վարույթին մասնակցելուց ազատելու վերաբերյալ Առաջին ատյանի դատարանի հետևությունները:
Փաստական հանգամանքները գնահատելով կիրառելի իրավական կարգավորումների լույսի ներքո, անհրաժեշտ է անդրադառնալ և իրավական մեկնաբանմամբ պատասխանել սույն հարցին:
«Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների մասին» եվրոպական կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածի համաձայն`
«1. Յուրաքանչյուր ոք, երբ որոշվում են նրա քաղաքացիական իրավունքներն ու պարտականությունները կամ նրան ներկայացված ցանկացած քրեական մեղադրանքի առնչությամբ, ունի օրենքի հիման վրա ստեղծված անկախ ու անաչառ դատարանի կողմից ողջամիտ ժամկետում արդարացի և հրապարակային դատաքննության իրավունք (...)»:
Սահմանադրության 63-րդ հոդվածի համաձայն՝
«1. Յուրաքանչյուր ոք ունի անկախ և անաչառ դատարանի կողմից իր գործի արդարացի, հրապարակային և ողջամիտ ժամկետում քննության իրավունք»:
Սահմանադրության 81-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն՝
«1. Հիմնական իրավունքների և ազատությունների վերաբերյալ Սահմանադրությունում ամրագրված դրույթները մեկնաբանելիս հաշվի է առնվում Հայաստանի Հանրապետության վավերացրած՝ մարդու իրավունքների վերաբերյալ միջազգային պայմանագրերի հիման վրա գործող մարմինների պրակտիկան»:
Սահմանադրությունը երաշխավորում է յուրաքանչյուր անձի արդար դատաքննության իրավունքը՝ սահմանելով, որ յուրաքանչյուր ոք ունի իր գործի արդարացի, հրապարակային և ողջամիտ ժամկետում քննության իրավունք, որը ենթակա է իրագործման անկախ և անաչառ դատարանի կողմից: Իրավունքների և ազատությունների արդյունավետ պաշտպանությունը երաշխավորող սահմանադրական նշված դրույթը՝ արդար դատաքննության իրավունքը, բխում է մարդու իրավունքների պաշտպանության հանրահայտ փաստաթղթերի պահանջներից, ինչպիսին է, օրինակ, Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին եվրոպական կոնվենցիան:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 38-րդ հոդվածի համաձայն`
«1. Մինչդատական վարույթի ընթացքում հսկող դատախազը՝
(…)
2) իր լիազորություններն իրականացնելիս առերևույթ հանցագործության հատկանիշներ հայտնաբերելու դեպքում քննիչին անհապաղ հանձնարարում է նախաձեռնել քրեական վարույթ և սկսել նախաքննություն, իսկ ենթադրյալ հանցանքի փաստական նկարագրությունը կամ դրան տրված իրավական գնահատականը շտկելու անհրաժեշտության դեպքում՝ փոփոխություն կատարել քրեական վարույթ նախաձեռնելու մասին արձանագրության մեջ.»:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 178-րդ հոդվածի 7-րդ մասի համաձայն`
«Նախաքննության ընթացքում այլ ենթադրյալ հանցանք կատարելու փաստի հայտնաբերման յուրաքանչյուր դեպքում նոր քրեական վարույթ է նախաձեռնվում, որի արձանագրությանը կցվում են համապատասխան փաստը հաստատող վարույթի նյութերը:»։
Մեջբերված նորմերի վերլուծությունից հետևում է, որ դատախազը, լինելով դատավարության հանրային սուբյեկտ, ի պաշտոնե պարտավորված է իր լիազորություններն իրականացնելիս առերևույթ հանցագործության հատկանիշներ հայտնաբերելու դեպքում քննիչին անհապաղ հանձնարարել նախաձեռնել քրեական վարույթ և սկսել նախաքննություն:
Միևնույն ժամանակ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 64-րդ հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն՝
«Վարույթին ներգրավված անձինք, որոնք տեղեկություններ ունեն քրեական վարույթին իրենց մասնակցությունը բացառող հանգամանքների վերաբերյալ, պարտավոր են դրանց մասին հայտնել վարույթի շահագրգիռ մասնակիցներին և վարույթն իրականացնող մարմնին, իսկ այն դեպքում, երբ համոզմունք ունեն իրենց մասնակցությամբ վարույթի բնականոն ընթացքի անհնարինության վերաբերյալ՝ հայտնել ինքնաբացարկ կամ ներկայացնել վարույթին մասնակցելուց իրենց ազատելու մասին միջնորդություն:»։
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 64-րդ հոդվածի 3-րդ և 4-րդ մասերի համաձայն`
« 3. Վարույթի մասնավոր մասնակիցն իրավունք ունի ցանկացած պահի բացարկ հայտնելու վարույթի հանրային մասնակցին: (…)։
4. Բացարկը, ինքնաբացարկը կամ վարույթին մասնակցելուց ազատելու միջնորդությունը պետք է լինեն փաստարկված: (…)»:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 65-րդ հոդվածի 5-րդ մասի համաձայն`
«Մինչդատական վարույթում դատախազին հայտնված բացարկը լուծում է վերադաս դատախազը, իսկ դատական վարույթում՝ համապատասխան դատարանը»:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 66-րդ հոդվածի համաձայն `
1. Դատավորը, ի թիվս «Հայաստանի Հանրապետության դատական օրենսգիրք» սահմանադրական օրենքի 71-րդ հոդվածի 2-րդ մասով նախատեսված հիմքերի, չի կարող մասնակցել վարույթին, եթե`
1) մինչդատական վարույթում սույն օրենսգրքով նախատեսված ընթացակարգերի շրջանակներում ունկնդրել է ներկայացված մեղադրանքի կապակցությամբ մեղադրյալի խոստովանությունը.
2) որպես մասնավոր անձ՝ ականատես է եղել այն փաստերին, որոնք քննվում են վարույթի ընթացքում.
3) առկա են այլ հանգամանքներ, որոնք կարող են ողջամիտ կասկած հարուցել տվյալ վարույթի հետ կապված նրա անկողմնակալության մեջ (…):
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 67-րդ հոդվածի համաձայն `
«1. Վարույթի հանրային մասնակիցը չի կարող մասնակցել քրեական վարույթին, եթե`
1) առկա է սույն օրենսգրքի 66-րդ հոդվածի 1-ին մասի 2-րդ և 3-րդ կետերով նախատեսված որևէ հանգամանք.
2) համապատասխան վարույթն իրականացնող դատավորի հետ գտնվում է ազգակցական կամ անձնական կախվածության այլ հարաբերությունների մեջ:
2. Դատախազի մասնակցությունը մինչդատական վարույթին, ինչպես նաև դատարանում նրա կողմից մեղադրանքը պաշտպանելը համապատասխան վարույթին որպես դատախազ նրա հետագա մասնակցությունը բացառող հանգամանք չեն:
3. Համապատասխան վարույթին նախկինում որպես քննիչ, քննչական մարմնի ղեկավար, հետաքննիչ կամ հետաքննության մարմնի պետ մասնակցելը տվյալ վարույթին որպես հանրային մասնակից նրանց հետագա մասնակցությունը բացառող հանգամանք չէ»:
Վերաքննիչ դատարանը հարկ է համարում փաստել, որ գործի արդարացի քննության սկզբունքից ելնելով՝ դատախազը չի կարող մասնակցել քրեական գործով վարույթին, եթե ուղղակի կամ անուղղակի շահագրգռված են գործի ելքով: Հիշյալ օրենսդրական արգելքը միտված է արդարադատության բնագավառում երաշխավորելու օբյեկտիվ և անաչառ որոշումների կայացումը` ինչպես ընթացակարգային (դատավարական), այնպես էլ նյութական իրավահարաբերություններ կարգավորելիս: Այն անձի արդար դատաքննության, իր իրավունքների պաշտպանության արդյունավետ միջոցի իրավունքի, ինչպես նաև իրավունքի գերակայության ապահովման կարևորագույն երաշխիք է:
Վերաքննիչ դատարանն ընդգծում է, որ հիշյալ երաշխիքը գործում է քրեական գործով վարույթի ամբողջ ընթացքում՝ ներառելով նաև մինչդատական վարույթի փուլը:
Վերոշարադրյալ օրենսդրական նորմերի վերլուծությունից բխում է, որ վարույթի հանրային մասնակցի՝ դատախազի՝ վարույթին մասնակցությունը բացառող հանգամանքներից մեկը կողմի նկատմամբ ունեցած կանխակալ վերաբերմունքն է։ Սակայն նշված հիմքով դատախազին (հանրային մեղադրողին) բացարկ հայտնելու միջնորդություն ներկայացնելիս, միջնորդություն հարուցող սուբյեկտը պետք է կոնկրետ փաստերի վկայակոչմամբ հիմնավորի նշված հիմքի առկայությունը, որն անկողմնակալ դիտորդի մոտ կարող է ողջամիտ կասկած հարուցել հանրային մեղադրողի անաչառության վերաբերյալ։ Իր հերթին բացարկը լուծող կամ բացարկման ենթակա անձը պետք է հիմնավորված հաստատի կամ հերքի նշված հիմքի առկայությունը։ Ինչ վերաբերում է դատախազի կայացրած որոշումների հետ դատավարության մասնակցի անհամաձայնությանը կամ սոսկ այն հանգամանքի վկայակոչմանը, որ դրանք չեն բխում կոնկրետ մասնակցի շահերից, Վերաքննիչ դատարանի գնահատմամբ դեռևս բավարար չեն դատախազի ոչ անաչառ լինելու վերաբերյալ ողջամիտ ենթադրություն անելու համար։
Վերաքննիչ դատարանը հարկ է համարում նաև նշել, որ բացարկի ինստիտուտի նախատեսմամբ օրենսդիրն ամրագրել է այն դատավարական երաշխիքը, որը հնարավորություն է տալիս քրեական գործի ելքով ուղղակի կամ անուղղակի շահագրգռված դատավարության սուբյեկտին հեռացնել քրեական գործի վարույթն իրականացնելուց կամ գործի վարույթին մասնակցելուց։ Այն անձի արդար դատաքննության, իր իրավունքների պաշտպանության արդյունավետ միջոցի իրավունքի, ինչպես նաև իրավունքի գերակայության ապահովման գրավականն է։(1) Հետևաբար, վարույթն իրականացնող մարմնին հայտնած բացարկը լուծելը և վերջինիս՝ վարույթին մասնակցությունը բացառող հանգամանքների առկայությունը կամ բացակայությունը հաստատելը կոնկրետ վարույթով պատշաճ սուբյեկտի կողմից քննչական կամ այլ դատավարական գործողությունների կատարման և դատավարական որոշումների ընդունման, և ըստ այդմ՝ դրանց օրինականության ապահովման նախապայման է։
Վերաքննիչ դատարանը նաև փաստում է, որ բացարկի ինստիտուտը նպատակ ունի ապահովելու վարույթի բնականոն ընթացքը, կողմերի իրավահավասարությունն ու մրցակցությունը, ինչպես նաև՝ վարույթին մասնակցող սուբյեկտների մասնակցության վերաբերյալ ողջամիտ կասկածների վերացումը, սակայն այն չի կարող գործել որպես դատավարական կողմի «կազմի փոփոխության» կամ «ընտրության» միջոց՝ առանց օրենքով պահանջվող փաստական և օբյեկտիվ հիմքերի։
Այս համատեքստում Վերաքննիչ դատարանը հաշվի է առնում, որ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 64-րդ հոդվածով բացարկի ներկայացման իրավունքը ճանաչվում է, բայց միաժամանակ սահմանվում է դրա պարտադիր չափանիշը՝ փաստարկված լինելը, ինչպես նաև նույն անձին նույն փաստարկմամբ մեկ անգամ բացարկ ներկայացնելու սահմանափակումը։
Միաժամանակ, դատավորի մասնակցությունը բացառող հանգամանքների շարքում օրենսդիրը նախատեսում է «այլ հանգամանքներ, որոնք կարող են ողջամիտ կասկած հարուցել (…) անկողմնակալության մեջ» ձևակերպումը։ Նույն տրամաբանությունը տարածվում է նաև վարույթի հանրային մասնակիցների վրա՝ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 67-րդ հոդվածով, ըստ որի՝ հանրային մասնակիցը չի կարող մասնակցել վարույթին, եթե առկա է ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 66-րդ հոդվածի 1-ին մասի 2-րդ կամ 3-րդ կետերով նախատեսված հանգամանքներից որևէ մեկը։
Սակայն օրենսդիրը միաժամանակ հստակ շեշտադրում է, որ դատախազի մասնակցությունը մինչդատական վարույթին կամ դատարանում մեղադրանքը պաշտպանելը ինքնին բացառող հանգամանք չէ։ Այս կարգավորումը իրավական իմաստով նշանակում է, որ դատախազի՝ իր լիազորությունների իրականացման փաստը չի կարող ավտոմատ կերպով վերածվել «կողմնակալության» կամ «անաչառության բացակայության» ցուցիչի: Անհրաժեշտ է կոնկրետ գործով հաստատել այնպիսի փաստական հանգամանքներ, որոնք օբյեկտիվորեն կարդարացնեն ողջամիտ կասկածը։
Վերաքննիչ դատարանը նաև ելնում է այն տրամաբանությունից, որ ՄԻԵԴ-ի մոտեցմամբ «արտաքին տպավորության» գործոնը կարող է նշանակություն ունենալ, բայց որոշիչն այն է, թե արդյոք մտավախությունը կարող է օբյեկտիվորեն արդարացված համարվել («Ղուլյանն ընդդեմ Հայաստանի» գործով ձևավորված չափանիշների շրջանակում)։
Վերաքննիչ դատարանը փաստում է, որ Առաջին ատյանի դատարանը բացարկը բավարարել է՝ էապես հիմնվելով այն կառուցվածքի վրա, որ նույն դատախազը (ա) սույն գործով մեղադրանք է պաշտպանում, և (բ) պաշտպանության կողմի (պաշտպանի և մեղադրյալի) վերաբերյալ ներկայացրել է հանցագործության մասին հաղորդում, որի հիմքով նախաձեռնված վարույթի նկատմամբ էլ իրականացնում է հսկողություն, ինչի արդյունքում տեսականորեն ձևավորվում է կողմերի հավասարության ու մրցակցության խախտման «առերևույթ վտանգ»։
Վերաքննիչ դատարանը, սակայն, նման մոտեցումը անընդունելի է համարում հետևյալ հիմնավորումներով.
1. «Առերևույթ վտանգի» մասին եզրահանգումը կառուցված է ոչ թե կոնկրետ վարքագծային/դատավարական փաստերի, այլ՝ ենթադրական տրամաբանության վրա, մինչդեռ օրենսդիրը պահանջում է, որ բացարկը լինի փաստարկված, այսինքն՝ հիմնված կոնկրետ փաստերի վրա, որոնք կարող են հաղթահարել հանրային մասնակցի անկողմնակալության վերաբերյալ գործնական կանխավարկածը։
2. Առաջին ատյանի դատարանը փաստացի «դատավորի անաչառության» չափանիշների մեծ ծավալը տարածում է «դատախազի» վրա՝ առանց բավարար տարբերակման, մինչդեռ դատախազը «դատական իշխանություն կրող չէ», այլ՝ մեղադրանքի կողմ է։ Միջազգային իրավական փաստաթղթերը պահանջում են դատախազների օբյեկտիվություն և արդարություն, սակայն միաժամանակ ճանաչում են նրանց ինստիտուցիոնալ դերը որպես հանրային մեղադրանքի կրող կողմ (Եվրոպայի խորհրդի Rec(2000)19 հանձնարարականը)։
3. Կողմերի հավասարությունն ու մրցակցությունը, որպես արդար դատաքննության բաղադրիչ, ենթադրում են կողմերից յուրաքանչյուրին «իր դիրքորոշումը ներկայացնելու ողջամիտ հնարավորություն»՝ առանց էականորեն վատ դիրքում հայտնվելու (ՄԻԵԴ՝ «equality of arms» մոտեցում)։ Սակայն տվյալ գործով Առաջին ատյանի դատարանը չի մատնանշել որևէ կոնկրետ դատավարական դրվագ (օրինակ՝ ապացույցների հասանելիության արգելք, միջնորդությունների համակարգային չքննում, ճնշման կոնկրետ գործողություն), որն իրականում կվկայեր պաշտպանության կողմի «էականորեն վատ դիրքի» մասին։
Վերաքննիչ դատարանն անդրադառնալով բողոքաբերի այն փաստարկին, որ
«նշված հագամանքը չի բխում գործի նյութերից, քանի, որ Ս.Ջաղինյանի անօրինական գործողությունների համար կարգապահական վարույթ հարուցելու համար իմ կողմից ՀՀ փաստաբանների պալատ համապատասխան գրություն հասցեագրվել է 2024 թվականի դեկտեմբերի 27-ին, որի պատասխանը ստացվել է 2025 թվականի փետրվարի 13-ին, մինչդեռ Սամվել Ջաղինյանի և Ալֆրեդ Ավագյանի կողմից գործի քննությանը միջամտելու վերաբերյալ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 486-րդ հոդվածի 1-ին մասով թիվ 17197324 քրեական վարույթը նախաձեռնվել է 2024 թվականի դեկտեմբերի 28-ին», հարկ է համարում փաստել, որ նշված ժամանակագրությունը ինքնին էական է՝ պաշտպանական կողմի ներկայացրած «նախ՝ կարգապահական, ապա՝ քրեական» մոտիվացիոն սխեման օբյեկտիվորեն հիմնավորելու համար։ Քանի որ բողոքաբերի մատնանշմամբ քրեական վարույթը նախաձեռնվել է հաջորդ օրը (28.12.2024թ.)՝ մինչ փաստաբանների պալատի պատասխանն ստանալը (13.02.2025թ.), ապա «կարգապահական վարույթը չհաջողելուց հետո քրեական վարույթ նախաձեռնելու» կապը տվյալ փաստական համադրությամբ չի կարող դիտվել որպես օբյեկտիվորեն հաստատված։ Այս պայմաններում Առաջին ատյանի դատարանի՝ գործընթացը անձնավորելու և դրանից հանրային մեղադրողի կողմնակալության եզրահանգում անելու մոտեցումը չի բխում «ողջամիտ կասկածի» օբյեկտիվ չափանիշից (ՄԻԵԴ մոտեցման տրամաբանությամբ)։
Միաժամանակ, Վերաքննիչ դատարանը հաշվի է առնում, որ դատախազի կողմից իրավախախտման վերաբերյալ հաղորդում ներկայացնելը, որպես կանոն, հանդիսանում է նրա լիազորությունների (և պարտականությունների) շրջանակում գործողություն, իսկ դատախազների վարքագծի միջազգային չափորոշիչները պահանջում են գործել օրենքի հիման վրա, օբյեկտիվ և հանրային շահից ելնելով (ՄԱԿ-ի «Guidelines on the Role of Prosecutors»)։
Վերաքննիչ դատարանն անդրադառնալով բողոքաբերի այն փաստարկին, որ
«Բացի այդ, դատարանի կողմից հաշվի չի առնվել այն հանգամանքը, որ 2024 թվականի սեպտեմբերի 30-ին իմ կողմից որոշում է կայացրել Ալֆրեդ Ավագյանի նկատմամբ հանրային քրեական հետապնդումը ՀՀ քրեական դատավարության օրեսնգրքի 12-րդ հոդվածի 1-ին մասի 1-ին կետով դադարեցնելու մասին, իսկ թիվ 17157419 քրեական վարույթը կարճելու մասին 2024 թվականի հոկտեմբերի 28-ի որոշմուը՝ հաստատվել», հարկ է համարում նշել, որ տվյալ հանգամանքը, անկախ դրա հետագա վերացման փաստից, կարող է գնահատվել որպես դատախազի կողմից իր լիազորությունների իրացման այնպիսի դրսևորում, որը ինքնին չի սնում «անձնական թշնամանքի» կամ «նախատրամադրվածության» վարկածը։
Այլ կերպ՝ նույն դատախազի կողմից նախկին փուլում կայացված վարութային ակտը, որը փաստացի նպաստել է մեղադրյալի իրավական վիճակի «թեթևացմանը» (քրեական հետապնդման դադարեցում/վերահաստատում), առնվազն թուլացնում է այն ենթադրությունը, թե դատախազը մշտապես և նպատակաուղղված կերպով հետապնդում է «դատապարտելու» նպատակ։
Հիշյալի վերաբերյալ Առաջին ատյանի դատարանը պարտավոր էր այս հանգամանքին տալ առարկայական գնահատական՝ «կողմնակալության» եզրահանգման համատեքստում, մինչդեռ այն անտեսվել է։
Վերաքննիչ դատարանն անդրադառնալով բողոքաբերի այն փաստարկին, որ
«Դատարանը բացարկի միջնորդությունը բավարարելիս հաշվի է առել միայն այն հանգամանքը, որ դատարանի վարույթում գտնվող քրեական գործով հանրային մեղադրող Վ.Ռուստամյանը, նույն գործով պաշտպան հանդիսացող Ս.Ջաղինյանի վերաբերյալ իր հաղորդման հիման վրա նախաձեռնված քրեական վարույթով իրականացնում է հսկողութություն՝ հաշվի չառնելով որ թիվ 17197324 քրեական վարույթը վերաբերում է Սամվել Ջաղինյանի և Ալֆրեդ Ավագյանի կողմից գործի քննությանը միջամտելու վերաբերյալ առերևույթ դեպքին և չի կրում անձնավորված բնույթ: Վերը նշված հանգամանքը հերքում է պաշտպանի գործունեության վրա իրական ազդեցության կամ որևէ կերպ ճնշման վտանգը և առկա չէ որևէ օբյեկտիվորեն հիմնավորված կասկած մեղադրողի անաչառության վերաբերյալ», հարկ է համարում փաստել, որ Առաջին ատյանի դատարանի պատճառաբանությունն իսկապես կառուցված է միակ գերակշիռ հենասյան վրա՝ «զուգահեռ վարույթի գոյությունը և նույն դատախազի հսկողությունը»։
Սակայն ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգիրքը, մի կողմից, պահանջում է, որ բացարկը լինի փաստարկված , մյուս կողմից՝ հատուկ ընդգծում է, որ դատախազի վարութային ներգրավվածությունը որպես այդպիսին բացառող հանգամանք չէ։
Սա նշանակում է, որ «զուգահեռ վարույթի» փաստը կարող է ստանալ իրավական նշանակություն միայն այն դեպքում, երբ դրան կցվում են կոնկրետ, գործնական և ստուգելի փաստեր՝ ցույց տալու համար, թե ինչպես է այդ հանգամանքը վերածվել իրական ազդեցության/ճնշման, կամ ինչ կերպ է պաշտպանական կողմը հայտնվել «էականորեն վատ դիրքում»՝ հավասարության ու մրցակցության սկզբունքների տեսանկյունից։
Մինչդեռ Առաջին ատյանի դատարանը սահմանափակվել է «վտանգի» ընդհանուր ձևակերպմամբ՝ առանց կոնկրետացման, ուստի չի ստեղծել բավարար հիմք հանրային մեղադրողի մասնակցությունը բացառելու համար։
Վերաքննիչ դատարանն անդրադառնալով բողոքաբերի այն փաստարկին, որ
«Ինչ վերաբերվում է պաշտպանի այն պատճառաբանությանը, որ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 486-րդ հոդվածի հատկանիշներով քրեական վարույթը պետք է նախաձեռնվեր դեռևս 2020 թվականին, մինչդեռ 5 տարի անց է նախաձեռնվել... ապա հարկ է նշել, որ թիվ 17157419 քրեական վարույթի նախաքննության ամբողջ ընթացքում բազմաթիվ միջոցներ են ձեռնարկվել Ա.Ավագյանին փորձաքննության ենթարկելու համար, ... իսկ դրա արդյունքում 2024 թվականի հոկտեմբերի 28-ին կայացվել է թիվ 17157419 քրեական վարույթը եզրափակող ակտ, որից հետո է միայն գնահատական տրվել Ս.Ջաղինյանի և Ա.Ավագյանի գործողություններին»,
հարկ է համարում նշել, որ քրեական վարույթի նախաձեռնման ժամանակային պահի գնահատումը՝ որպես «անձնական հաշվեհարդարի» ցուցիչ, ինքնին պահանջում է մանրակրկիտ փաստական հիմնավորում։ Նախ պետք է ցույց տալ, որ մեղադրանքի կողմը գիտակցաբար և անհիմն ձգձգել է վարույթ նախաձեռնելու հարցը՝ ոչ թե իրավական, այլ անձնական նպատակով։
Առաջին ատյանի դատարանը, սակայն, նման բարձր ստանդարտի գնահատում չի իրականացրել և փաստացի ընդունել է ձգձգման մասին ենթադրությունը՝ որպես կողմնակալության ցուցիչ՝ առանց պատճառահետևանքային կապի բավարար հիմնավորման։ Այս մոտեցումը չի համապատասխանում նաև դատախազի դերի վերաբերյալ միջազգային չափորոշիչներին, որոնք մի կողմից պահանջում են օբյեկտիվություն, մյուս կողմից՝ չեն սահմանում, որ «մեղադրանքի կողմի» ցանկացած ուշացած արձագանք ավտոմատ կերպով վերածվում է կողմնակալության։
Վերաքննիչ դատարանը կարևորում է, որ հանրային մեղադրողը, հանդիսանալով հանրային իշխանության ներկայացուցիչ և արդարադատության իրականացման գործընթացում առանցքային դերակատար, պարտավոր է գործել ոչ միայն օրինականության, այլև անաչառության և օբյեկտիվության բարձր չափանիշներով՝ մշտապես պահպանելով արդար դատաքննության պահանջները։ ՄԱԿ-ի «Դատախազների դերի վերաբերյալ ուղեցույցներով» դատախազներից պահանջվում է իրենց պարտականությունները կատարել արդար և հետևողական, պաշտպանել մարդու արժանապատվությունն ու մարդու իրավունքները, ինչպես նաև գործել անաչառ և օբյեկտիվ՝ ուշադրության կենտրոնում պահելով բոլոր էական հանգամանքները՝ անկախ դրանց ուղղվածությունից (Guidelines, կետեր 12-13)։
Եվրոպայի խորհրդի Նախարարների կոմիտեի Rec(2000)19 հանձնարարականով հանրային դատախազությունը կոչված է ապահովելու օրենքի կիրառումը հանրային շահից ելնելով՝ միաժամանակ հաշվի առնելով անհատի իրավունքները, իսկ դատախազները պարտավոր են իրենց գործառույթներն իրականացնել արդար, անաչառ և օբյեկտիվ, ինչպես նաև նպաստել մարդու իրավունքների պաշտպանությանը, ներառյալ՝ «զենքերի հավասարության» սկզբունքի ապահովումը (Rec(2000)19, կետեր 24, 29)։
Նույն տրամաբանությունն են ամրագրում նաև «Դատախազների միջազգային ասոցիացիայի» (IAP) ստանդարտները, համաձայն որոնց՝ դատախազը պետք է լինի և երևա անկախ ու անաչառ, առաջնորդվի միայն հանրային շահով, չազդվի կողմնակի ճնշումներից, և հատուկ հոգածությամբ պաշտպանի արդար դատաքննության իրավունքը՝ այդ թվում՝ մեղադրյալին նպաստող ապացույցների բացահայտման միջոցով (IAP Standards, «Professional Conduct», «Impartiality»)»։
Սակայն նշված բոլոր չափորոշիչները Վերաքննիչ դատարանի գնահատմամբ չեն նշանակում, որ դատախազի՝ իր պաշտոնեական գործառույթի շրջանակում ձեռնարկած գործողությունը (այդ թվում՝ հաղորդում ներկայացնելը կամ հսկողություն իրականացնելը) ինքնաբերաբար հանգեցնում է տվյալ դատախազի վարույթից հեռացման։ Արդար դատաքննության «կողմերի հավասարության» բաղադրիչը պահանջում է ոչ թե ենթադրական «վտանգի» արձանագրում, այլ՝ կոնկրետ իրավիճակում կողմերից մեկի էականորեն վատ դիրքի օբյեկտիվ փաստարկում։
Վերոգրյալի հիման վրա Վերաքննիչ դատարանը գտնում է, որ Առաջին ատյանի դատարանը՝ բացարկը բավարարել է ենթադրական ռիսկի հիմքով՝ առանց այն կոնկրետ փաստերով հիմնավորելու, հակառակ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 64-րդ հոդվածի 4-րդ մասով պահանջվող փաստարկվածության չափանիշի, դատախազի մասնակցությունը բացառելու հարցում չի տվել այնպիսի գնահատում, որը կհամադրեր ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 67-րդ հոդվածի տրամաբանությունն ու ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 67-րդ հոդվածի 2-րդ մասով ամրագրված կանխման նորմը, կողմերի հավասարության/մրցակցության հնարավոր խախտումը գնահատել է «առերևույթ վտանգի» մակարդակով՝ առանց «էականորեն վատ դիրքի» փաստական ապացուցման, ինչն անհրաժեշտ է «equality of arms» չափանիշի կիրառման համար։
Այսպիսով, Վերաքննիչ դատարանը բողոքաբերի ներկայացրած փաստարկները գնահատում է հիմնավոր և ընդունելի, իսկ Առաջին ատյանի դատարանի՝ հանրային մեղադրողին բացարկելու վերաբերյալ պատճառաբանությունները՝ անընդունելի։
Արդյունքում, Վերաքննիչ դատարանը հանգում է հետևության, որ հանրային մեղադրող Վազգեն Ռուստամյանին վարույթին մասնակցելուց ազատելու վերաբերյալ բացարկի միջնորդությունը բավարարելով՝ Առաջին ատյանի դատարանը թույլ է տվել դատական սխալ՝ քրեադատավարական օրենքի էական խախտում, այն է՝ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 67-րդ հոդվածի 1-ին մասի 1-ին կետի և դրա հետ համակարգային կապի մեջ գտնվող՝ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 66-րդ հոդվածի 1-ին մասի 3-րդ կետի սխալ կիրառելիություն և մեկնաբանություն, քանի որ առանց բավարար փաստական տվյալների և օբյեկտիվ գնահատման՝ «այլ հանգամանքները» դիտարկել է որպես հանրային մեղադրողի անկողմնակալության վերաբերյալ ողջամիտ կասկածի առաջացման հիմք։ Միևնույն ժամանակ, Առաջին ատյանի դատարանը խախտել է ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 64-րդ հոդվածի 4-րդ մասով նախատեսված՝ բացարկի փաստարկվածության և հիմնավորված քննության պահանջը՝ բավարարելով միջնորդությունը հիմնականում ենթադրական «առերևույթ վտանգի» ձևակերպումների վրա հիմնվելով, ինչպես նաև՝ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 15-րդ հոդվածի 1-ին մասով և 16-րդ հոդվածի 3-րդ մասով ամրագրված՝ քրեական վարույթի արդարացի իրականացման, կողմերի իրավահավասարության և մրցակցության սկզբունքների պատշաճ կիրառման պահանջները։ Նշված խախտումներն իրենց բնույթով ազդել են դատական ակտի իրավաչափության վրա և ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 362-րդ հոդվածի համաձայն, հիմք են ստորադաս դատարանի դատական ակտը բեկանելու և դրան փոխարինող դատական ակտ կայացնելու համար՝ մերժելով հանրային մեղադրողին բացարկ հայտնելու միջնորդությունը։
Ելնելով վերոգրյալից և ղեկավարվելով ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 31-րդ, 34-րդ, 264-րդ, 281-րդ 359-րդ, 363-րդ, 393-րդ և 395-րդ հոդվածներով` Վերաքննիչ դատարանը․

Ո Ր Ո Շ Ե Ց

1. ՀՀ դատախազության Ավան և Նոր Նորք վարչական շրջանների դատախազի տեղակալ Վազգեն Ռուստամյանի հատուկ վերանայման բողոքը բավարարել:
2. Երևան քաղաքի առաջին ատյանի ընդհանուր իրավասության քրեական դատարանի՝ 2025 թվականի դեկտեմբերի 10-ի որոշումը բեկանել և կայացնել դրան փոխարինող դատական ակտ:
3. Պաշտպան Սամվել Ջաղինյանի՝ հանրային մեղադրողին բացարկ հայտնելու վերաբերյալ միջնորդությունը, մերժել՝ հիմք ընդունելով սույն որոշմամբ արտահայտված դիրքորոշումները:
Պարզաբանում․ Որոշումն օրինական ուժի մեջ է մտնում կայացնելու օրը և կարող է բողոքարկվել Հայաստանի Հանրապետության վճռաբեկ դատարան` դատական ակտն ստանալու օրվանից հետո՝ տասնհինգօրյա ժամկետում:

ԴԱՏԱՎՈՐ ՄԱԿԱՐ ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ