ԵԴ1/2629/01/25
Երևան քաղաքի
առաջին ատյանի
ընդհանուր իրավասության
քրեական դատարան՝
Նախագահող դատավոր՝
Մ.Արամյան
ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ
ՎԵՐԱՔՆՆԻՉ ՔՐԵԱԿԱՆ ԴԱՏԱՐԱՆ

Ո Ր Ո Շ ՈՒ Մ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԱՆՈՒՆԻՑ

ՀՀ վերաքննիչ քրեական դատարանը (այսուհետ նաև՝ Վերաքննիչ դատարան),


Նախագահությամբ դատավոր՝ Ա.Նիկողոսյանի,
Դատավորներ՝ Տ.Գրիգորյանի,
Վ.Ռշտունու,

քարտուղարությամբ՝ Ք.Բադալյանի,
պաշտպան՝ Գ․Ներսիսյանի.

«15» դեկտեմբերի 2025թ. ք.Երևան
դռնբաց դատական նիստում քննության առնելով Երևան քաղաքի առաջին ատյանի ընդհանուր իրավասության քրեական դատարանի (այսուհետ նաև՝ Առաջին ատյանի դատարան)՝ թիվ ԵԴ1/2629/01/25 քրեական գործով 2025 թվականի հոկտեմբերի 21-ի դատավճռի դեմ մեղադրյալ Ալիխան Ալբերտի Մուրադյանի պաշտպան Գուրգեն Ներսիսյանի (այսուհետ նաև՝ Բողոքաբեր) վերաքննիչ բողոքը.

Պ Ա Ր Զ Ե Ց

Գործի դատավարական նախապատմությունը.
1. 2010 թվականի դեկտեմբերի 3-ին ՀՀ քրեական օրենսգրքի 362-րդ հոդվածի 1-ին մասով հարուցվել է թիվ 90269510 քրեական գործը:
2011 թվականի հունվարի 13-ին մեղադրյալ Ալիխան Ալբերտի Մուրադյանը ներգրավվել է որպես մեղադրյալ՝ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 362-րդ հոդվածի 1-ին մասով։
Առաջին ատյանի դատարանի՝ 2011 թվականի հունվարի 13-ի որոշմամբ մեղադրյալ Ալիխան Ալբերտի Մուրադյանի նկատմամբ որպես խափանման միջոց է կիրառվել կալանքը՝ 2 /երկու/ ամիս ժամկետով:
Նույն օրը մեղադրյալ Ալիխան Ալբերտի Մուրադյանի նկատմամբ հայտարարվել է հետախուզում:
2011 թվականի փետրվարի 3-ին որոշում է կայացվել ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 31-րդ հոդվածի 1-ին մասի 2-րդ կետով՝ քրեական գործով վարույթը կասեցնելու մասին:
2023 թվականի փետրվարի 18-ին կասեցված քրեական վարույթը վերսկսվել է:
2023 թվականի մարտի 10-ի որոշմամբ մեղադրյալ Ալիխան Ալբերտի Մուրադյանի նկատմամբ հարուցված հանրային քրչեական հետապնդման ժամկետը կասեցվել է՝ վերջինիս քննությունից խուսափելու հիմքով:
2025 թվականի հունիսի 27-ին որոշում է կայացվել Ալիխան Ալբերտի Մուրադյանի նկատմամբ հեռակա վարույթ իրականացնելու մասին:
Առաջին ատյանի դատարանի 2025 թվականի հուլիսի 16-ի որոշմամբ, թիվ ԵԴ1/2629/01/25 քրեական գործն ընդունվել է վարույթ:
Առաջին ատյանի դատարանի՝ 2025 թվականի հուլիսի 16-ի որոշմամբ մեղադրյալ Ալիխան Ալբերտի Մուրադյանի նկատմամբ որպես խափանման միջոց կիրառված կալանքի ժամկետը երկարաձգվել է՝ 3 /երեք/ ամիս ժամկետով:
2. Առաջին ատյանի դատարանի 2025 թվականի հոկտեմբերի 21-ի դատավճռով վճռվել է.
«Ալիխան Մուրադյանի մեղավոր ճանաչել 2003 թվականի ապրիլի 18-ին ընդունված ՀՀ քրեական օրենսգրքի 362-րդ հոդվածի 1-ին մասով /համապատասխանում է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 526-րդ հոդվածի 1-ին մասին/ նախատեսված հանցանք կատարելու մեջ և պատիժ նշանակել ազատազրկում՝ 3 (երեք) տարի ժամկետով:
Անդրադառնալով խափանման միջոցի հարցին, Դատարանը գտնում է, որ Ա.Մուրադյանի նկատմամբ ընտրված խափանման միջոցը` կալանքը, պետք է թողնել անփոփոխ, մինչև դատավճռի օրինական ուժի մեջ մտնելը:
Իրեղեն ապացույցների, գույքային հայցի, դատական ծախսերի հարցը համարել լուծված:
Քրեական գործին կցված արտավարութային փաստաթղթերը պահել քրեական գործի հետ միասին՝ դրանց պահելու ամբողջ ժամանակամիջոցում»:
3. 2025 թվականի նոյեմբերի 21-ին Վերաքննիչ դատարանում ստացվել է մեղադրյալ Ալիխան Ալբերտի Մուրադյանի պաշտպան Գուրգեն Ներսիսյանի վերաքննիչ բողոքը։
Թիվ ԵԴ1/2629/01/25 քրեական գործը Վերաքննիչ դատարանում ստացվել է 2025 թվականի նոյեմբերի 27-ին: Դատավորների միջև գործերի բաշխման էլեկտրոնային համակարգի միջոցով մակագրվել է դատարանի կազմին (նախագահող դատավոր՝ Ա.Նիկողոսյան, կազմի դատավորներ՝ Վ․Ռշտունի, Տ.Գրիգորյան) և 2025 թվականի նոյեմբերի 28-ին հանձնվել է նախագահող դատավորին:

Վերաքննիչ բողոքի քննության համար էական նշանակություն ունեցող փաստերը.
4. 2011 թվականի հունվարի 13-ին մեղադրյալ Ալիխան Ալբերտի Մուրադյանը ներգրավվել է որպես մեղադրյալ՝ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 362-րդ հոդվածի 1-ին մասով, այն բանի համար, որ «նա` հանդիսանալով Վ.Սարգսյանի անվան ռազմական ինստիտուտի 3-րդ կուրսի կուրսանտ, 2005թ. սեպտեմբերի 27-ից, 5 տարի ժամկետով ուսումնառության նպատակով գործուղվել է Մոդենայի ռազմական ուսումնարան և 21.07.2010թ. նշված ուսումնական հաստատությունն ավարտելուց հետո զինվորական ծառայությունից վերջնականապես խուսափելու նպատակով, սահմանված կարգով ՀՀ չի վերադարձել, ՀՀ ՊՆ կադրերի և ռազմական կրթության վարչություն չի ներկայացել, հետո ծառայության չի նշանակվել»:

5. Առաջին ատյանի դատարանի դատավճռով արձանագրել է հետևյալը.
«(…) Վերոգրյալ ապացույցների հիման վրա Դատարանը հաստատված է համարում հետևյալ փաստական հանգամանքները, մասնավորապես.
-Ալիխան Մուրադյանը 2005 թվականի հունիսի 01-ին ՀՀ պաշտպանության նախարարության հետ կնքել է ՀՀ ՊՆ և արտերկրների ռազմաուսումնական հաստատություններում սովորելու և հետագա զինվորական ծառայության անցնելու մասին պայմանագիր, որով սահմանվել է, որ ուսումնական և հետուսումնական զինվորական ծառայության ժամանակաշրջանում՝ որի ընդհանուր տևողությունը 20 տարի է, ինքը համարվում է ժամկետային զինծառայող:
Բացի այդ պայմանագրով սահմանվել են ուսման ընթացքում և դրանից հետո ստանձնվելիք պարտականությունները:
-2005 թվականի սեպտեմբերի 29-ի հրաման թիվ 1139-ով Ալիխան Մուրադյանը գործուղվել է Իտալիայի, Մոդենայի ռազմական ուսումնարան ուսումնառության՝ 5 տարի ժամկետով:Նշված հրամանով սահմանվել է ինչպես կուրսանտին վճարման ենթակա կրթաթոշակի ընթացակարգին այնպես էլ վերաբերելի այլ հարցեր:
-Ալիխան Մուրադյանն իր գործուղման ժամկետը լրանալուց հետո, ունենալով զինծառայողի կարգավիճակ չի վերադարձել ՀՀ։
-Դատարանն արձանագրում է, որ թեպետ վերջինս հանվել է ՀՀ ՊՆ Վազգեն Սարգսյանի անվան ռազմական ինստիտուտի անձնակազմի հաշվառման ցուցակներից, սակայն վերջինս շարունակել է լինել զինծառայող, քանի որ նրա կարգավիճակը չի դադարել օրենքով սահմանված կարգով: Դեռ ավելին վերջինս որոշակի ժամանակահատվածով է ՀՀ-ից գործուղվել և գործուղման ժամկետը լրանալուց հետո վերջինս չի ունեցել ՀՀ սահմաններից դուրս գտնվելու իրավունք և լիազորություն:
-Մեղադրյալի կողմից արարքը կատարելու ժամանակ գործող ՀՀ քրեական օրենսգիրքը որպես հանցանք նախատեսել է դասալքությունը, որպես զինվորական ծառայությունից վերջնականապես խուսափելու նպատակով զորամասը կամ ծառայության վայրն ինքնակամ թողնելը, ինչպես նաև նույն նպատակով ծառայության չներկայանալը: Սույն պարագայում արձանագրվում է, որ Ա.Մուրադյանը հնարավորություն է ունեցել լքել ՀՀ, քանի որ գործուղված է եղել ուսման նպատակով Իտալիա, իսկ գործուղման ժամկետը լրանալուց հետո պետք է ստանար զինվորական կոչում և անցնել հետագա ծառայության:Սույն պարագայում զինվորական ծառայության հետագա ընթացքը շարունակելուց խուսափելու համար վերջինս չի վերադարձել ՀՀ և չի ներկայացել ծառայության:Դատարանը այս դիտարկումը կատարում է, քանի որ գործուղման ժամկետը լրանալուց հետո վերջինս առնվազն Իտալիայում գտնվելու իրավասություն չուներ, վերջինս չի վերադարձել ՀՀ՝ ստանալով դրա համար նախատեսված ավիատոմս, դեռ ավելին ցանկացել է այն հետ վերադարձնել և ստանալ գումարը:
-Ա.Մուրադյանը օրենքով սահմանված կարգով ուներ զինծառայողի կարգավիճակ և դրանից բխող պարտականություններ, տվյալ պարագայում սպայական կոչում ստանալը և ծառայությունը շարունակելը, որի կատարումից վերջինս վերջնականապես հրաժարվել է:
-Ա.Մուրադյանը իրավունք ուներ հրաժարվել իր կնքած պայմանագրից և ստանձնած պարտականություններից, սակայն դա կարող էր տեղի ունենալ պատշաճ իրավական ընթացակարգով, որը սույն իրավիճակում չի արձանագրվում:
-Ա.Մուրադյանը միակողմանի է հրաժարվել պայմանագրով սահմանված պարտականությունները կատարելուց:
-Դատարանն արձանագրում է, որ առկա ապացույցների պայմաններում հաստատվում է վերջինիս մեղքը: (…)
Դատարանը համեմատական վերլուծության ենթարկելով վերոնշյալ իրավական ակտերը, դրանց համատեքստում դիտարկելով սույն դատավճռով հաստատված հանգամանքներն արձանագրում է, որ Ալիխան Մուրադյանը հանդիսացել է ՀՀ զինծառայող, ով գործուղվել է Իտալիա՝ ուսման նպատակով և գործուղման ժամկետը լրանալուց հետո չի վերադարձել ՀՀ: Ըստ ոլորտը կարգավորող իրավական ակտերի՝ ուսումնառությունը ավարտելուց հետո Ա.Մուրադյանը պետք է ստանար «Լեյտենանտ» զինվորական կոչում և շարունակեր ծառայությունը:
Դատարանն արձանագրում է, որ Ա.Մուրադյանը ավարտել է ուսումնառությունը:
Տվյալ իրավիճակում օրենսդրական կարգավորումը հստակ նախատեսել է ուսումնական հաստատությունը ավարտելուց հետո վրա հասնող հետևանքը, մասնավորապես սպայական կոչում ստանալը և ծառայությունը շարունակելը, որից Ա.Մուրադյանը միակողմանի հրաժարվել է:Դատարանն արձանագրում է, որ վերջինիս հետ կնքված պայմանագիրը չի դադարել օրենքով սահմանված կարգով: Դեռ ավելին, սույն պարագայում Դատարանը գնահատման է ենթարկում անձի հնարավորությունը դադարեցնել պայմանագիրը և անցնել ժամկետային պարտադիր զինվորական ծառայության:Նման հնարավորություն անձը ստանում է երբ անցնում է օրենքով նախատեսված ընթացակարգով, մասնավորապես երբ երկկողմանի դադարում է պայմանագիրը, սակայն սույն իրավիճակում Ա.Մուրադյանը հրաժարվել է պայմանագրից միակողմանի, պայմանագրի դադարումը չի եղել օրենքով սահմանված կարգով, ինչն էլ նրան չի ազատել պայմանագրի ուժով ստանձնած պարտականությունների կատարումից:
Վերոգրյալով պայմանավորված Դատարանն արձանագրում է, որ Ա.Մուրադյանի արարքում առկա են իրեն վերագրվող հանցանքի հանցակազմի բոլոր տարրերը, հետևաբար վերջինս կատարել է իրեն վերագրվող հանցանքը:
Հետազոտված ապացույցների հիման վրա Դատարանը առանձին սենյակում գնահատելով դրանք իրենց համակցության մեջ, համադրելով մեղադրյալին առաջադրված մեղադրանքի ձևակերպման հետ, որ նա «հանդիսանալով Վ.Սարգսյանի անվան ռազմական ինստիստատի 3-րդ կուրսի կուրսանտ, 2005թ. սեպտեմբերի 27-ից, 5 տարի ժամկետով ուսումնառության նպատակով գործուղվել է Մոդենայի ռազմական ուսումնարան և 21.07.2010թ. նշված ուսումնական հաստատությունն ավարտելուց հետո զինվորական ծառայությունից վերջնականապես խուսափելու նպատակով. սահմանված կարգով ՀՀ չի վերադարձել ՀՀ ՊՆ կադրերի և ռազմական կրթության վարություն չի ներկայացել, հետա ծառայության չի նշանակվել:», նշված արարքը 2003 թվականի ապրիլի 18-ին ընդունված ՀՀ քրեական օրենսգրքի 362-րդ հոդվածի 1-ին մասով որակման համատեքստում /համապատասխանում է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 526-րդ հոդվածի 1-ին մասին/ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 342-րդ հոդվածի 1-ին մասով նախատեսված հարցերին պատասխանելիս գտել է, որ
ապացուցված են մեղադրյալին վերագրվող փաստական հանգամանքները (արարքը),
ապացուցված է այդ արարքի քրեական հակաիրավականությունը,
ապացուցված է մեղադրյալի կողմից այդ արարքը կատարելը,
ապացուցված է մեղադրյալի մեղավորությունը տվյալ արարքը կատարելու մեջ: (…)
Դատարանը դրական պատասխանելով ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 342-րդ հոդվածի 1-ին մասով նախատեսված հարցերին գտնում է, որ կատարած արարքի համար Ա.Մուրադյանը ենթակա է քրեական պատասխանատվության և պատժի: (…)
Դատարանը, որպես մեղադրյալ Ա.Մուրադյանի պատասխանատվությունը կամ պատիժը մեղմացնող կամ ծանրացնող հանգամանքներ չի դիտարկում:
Ա.Մուրադյանի անձը բնութագրող հանգամանքներն են, մասնավորապես դատվածություն չունեցող անձ հանդիսանալը:
Դատարանը, հաշվի առնելով վերոգրյալը, ինչպես նաև Ա.Մուրադյանի կատարած հանցագործության հանրության համար վտանգավորության աստիճանը և բնույթը, նրա անձը բնութագրող տվյալները, պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող հանգամանքները, ծանրացնող հանգամանքների բացակայությունը, ինչպես նաև 2003 թվականի ապրիլի 18-ին ընդունված ՀՀ քրեական օրենսգրքի 362-րդ հոդվածի 1-ին մասի /համապատասխանում է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 526-րդ հոդվածի 1-ին մասին/ սանկցիայով նախատեսված պատիժը և պատժաչափը եզրահանգում է, որ դատապարտված-մեղադրյալի նկատմամբ պետք է նշանակվի ազատազրկում 3 (երեք) տարի ժամկետով:
Անդրադառնալով խափանման միջոցի հարցին, Դատարանը գտնում է, որ Ա.Մուրադյանի նկատմամբ ընտրված խափանման միջոցը` կալանքը, պետք է թողնել անփոփոխ, մինչև դատավճռի օրինական ուժի մեջ մտնելը:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 348-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն` դատավճիռ կայացնելիս Դատարանը պարտավոր է անդրադառնալ ի թիվս այլնի նաև իրեղեն ապացույցների, վարույթային ծախսերի, գույքի նկատմամբ կիրառված (կիրառվելիք) արգելադրման, գույքային հայցի հարցերին, սակայն Դատարանը, պարզելով, որ սույն քրեական գործով մեղադրյալի գույքի վրա արգելանք չի կիրառվել, գույքային հայց չի ներկայացվել, սահմանափակվում է այդ փաստերի արձանագրմամբ: (…)»:

6.Առաջին ատյանի դատարանում հետազոտվել են հետևյալ ապացույցները.
«Վկա Վիկտոր Համբարձումյանը ցուցմունք տվեց այն մասին, որ «Ես տեղյակ եմ Ձեր ներկայացրածին, նման կուրսանտ ունեցել ենք, ով գործուղվել է Իտալիա` ուսումը շարունակելու համար, ու չի վերադարձել։ Պատճառից տեղյակ չեմ։
Եթե նա գործուղվում է ուսուցման նպատակով, ապա հանվում է ցուցակներից, քանի որ հանդիսանում է այլ հաստատության կուրսանտ։ Շատ ենք ունեցել նման դեպքեր, անձը չի կարող երկու հաստատությունում սովորել։ Եթե զորացրված չէ, ապա հանդիսանում է ՀՀ ԶՈՒ զինծառայող, պայմանագրի կնքածին համապատասխան պետք է կատարի իր պարտականությունները, չվերադառնալ չեն կարող՝ պետք է վերադառնան շարունակեն ծառայությունը։ Վազգեն Սարգսյան ակադեմիայում 2004 թվականից եմ։ Պայմանագիրը խախտելու դեպքում վճարում է գումարը և գնում ծառայության։ Եթե կուրսանտն ավարտել է ծառայությունը, նրան շնորհվում է կոչում, լինում է վիճակահանություն և իր ձեռքով հանում է իր ծառայության վայրը, եթե գերազանց է ավարտում, ապա հենց ինքը իր ցանկությամբ է ընտրում։ Ավարտում է և հրամանագրվում է։ Զինապարտը չի կարող չծառայել։ Կուրսանտին մենք մեր կողմից ներկայացնում ենք, որ արժանի է ուղարկվել գործուղման, ամեն մարդ ըստ ցանկության չի կարող գնալ։ ՊՆ-ն է ցանկացած պայմանագիր կնքում՝ մենք նրանց ենթակայության տակ ենք։ Եթե անձը գնացել է ու չի վերադարձել՝ դա դասալքություն է։
Այն պայնանագրով որով ընդունվել է մեր մոտ միևնույն է մնում է ՊՆ-ի իրավասության տակ։ Այն դեպքում, երբ հրաժարվում են շարունակել ծառայությունը վերադարձնելու են ամբողջ գումարը, որը նրանց վրա ծախսվել է՝ վիզա, տոմս, դեսպանատուն։ Եթե անձը չի ներկայացել ապա կարգապահական խախտում է, սակայն դա պայմանագիրը խզելու հիմք չէ։ Կարգի խախտումը ունի իր հետևանքները, դա տույժի է ենթակա։ Եթե ավարտում է այլևս կուրսանտ չի համարվում, զինծառայող է համարվում, նրան նշանակում չենք անում, քանի դեռ չի ներկայացել ու չի տվել անձնական փաստաթղթերը։ Եթե ինքը հաշվառման ցուցակից հանվել է, ապա միանշանակ շարունակում է մնալ զինծառայող»։
Վկա Իգոր Սարգսյանը ցուցմունք տվեց այն մասին, որ «Ես ու Մուրադյան Ալիխանը միասին ենք մեկնել սովորելու, ավարտելուց հետո տոմսերը այնպես էր գնված, որ իմ չվերթը ավելի շուտ էր նախատեսված, քանի որ տոմսերը մենք չէինք գնում այդպես էր, եկել եմ հետո ինձ կանչել են քննչական ու հարցրե տվել Ալիխանի մասին։ Մենք նույն կուրսից էինք եղել, սակայն տարբեր վաշտերում էինք, շփում եղել է Ալիխանի հետ, սակայն ոչ շատ մտերմիկ։ Չվերադառնալու հետ կապվախ որևէ խոսակցություն չի եղել։ ՈՒմ հետ որ շփվել ենք հիմանականում օտարերկրացիներ են եղել։ Վերջին անգամ Ալիխանին տեսել եմ դիպլոմային պաշտպանության օրը։ Իտալիա մեկնելուց առաջ մենք Վազգեն Սարգսյանում կուրսանտ ենք եղել, 3-րդ կուրսի կուրսանտ ենք եղել, տվել ենք զինվորական երդում։ Վազգեն Սարգսյանում պետք է սովորեինք 4 տարի, Իտալիա գնացել ենք 3-րդ կուրսի սկզբում այնտեղ 5 տարի էր ուսումը։ Երբ գնացինք Իտալիա այդ ժամանակ Վազգեն Սարգսյանի հետ կապը խզվել է և կապը եղել է ՊՆ-ի կադրերի վարչության հետ։ Մոդենայում վկայական տվել են, որտեղ նշված էր, որ հանդիսանում էինք Մոդենայի ռազմական ակադեմիյաի կուրսանտ։ 20 տարի պարտավորվում են ծառայել։ Վերադառնալուց հետո ներկայացել եմ ՊՆ կադրերի բաժին, ասել եմ, որ ավարտել եմ, ու որ ուղության եմ ավարտել, և այնտեղ արդեն ինձ նշանակում են կատարել»։
Վկա Նորիկ Շահնազարյանը ցուցմունք տվեց այն մասին, որ «Ալիխան Մուրադյանը ուսումնառությունը ավարտելուց հետո չի ներկայացել ՊՆ և նրա հետ կապը ընդհատվել է։ Ալիխան Մուրդյանը հանդիսանալով կուրսանտ՝ ունի պարտավորություններ համալսարանի հետ, որն ավարտելուց հետո պետք է ներկայանա ՊՆ, որ նշանակվի ծառայության, կամ հրաժարվելու դեպքում՝ ծառայի որպես պարտադիր ժամկետային զինծառայող։ Երբ համալսարանն ավարտում է ՀՀ ԶՈՒ զինծառայող է հանդիսանում և կադրերի ուշադրության կենտրոնում է լինում։ Համալսարանն ավարտելուց հետո տրվում է հետուսումնական արձակուրդ, որի ընթացքում նշանակվում է պաշտոնի։ Եթե անձը չի ցանկանում շարունակել ինչ ընթացակարգ կար, չեմ կարող ասել, քանի որ այն ժամանակ այլ է կարգը եղել, նման տեղեկատվության չեմ տիրապետում։ Իմ ծառայության ժամանակ չի եղել դեպք, որ չցանկանան շարունակել ծառայությունը, սակայն, եթե նման բան լինի, պետք է գնան ժամկետային ծառայության։ Ի լրում տրվելու վերաբերյալ պայմանագրում, կասեմ, որ նման տեղեկատվության չեմ տիրապետում այդ ժամանակահատվածի համար։ Անձը զինծառայողի կարգավիճակ ձեռք է բերում այն ժամանակ, երբ հանդիսանում է կուրսանտ՝ գրանցվում է որպես կուրսանտ։ Այն հարցին, թե արդյոք անձը հանդիսանում է զինծառայող, եթե հանվում է ցուցակներից, կասեմ, որ պետք է հասկանանք ինչ հիմքեր են, ցուցակներից հանվում են այն ժամանակ երբ հաստիքի կրճատում է լինում, երբ գործողվում են այլ երկիր ուսումնառության։ Անձը կարող է չունենալ զինծառայողի կարգավիճակ միայն այն դեպքում, եթե կա իրավասու ղեկավարի կողմից արձակված հրաման, երբ որ անձը արձակվել է ՀՀ ԶՈՒ պահեստազոր, եթե չկա նման հրաման, բոլոր դեպքերում անձ համարվում է զինծառայող։ Այն հարցին, որ երբ անձը հանվում է Վազգեն Սարգսյան համալսարանի ցուցակներից, կարող է արդյոք համարվել զինծառայող, եթե կադրերի ռեզեռվում չէ, կասեմ, որ չի նշվում, որ անձը դադարում է լինել զինծառայող։ Այն հարցին, թե արդյոք Մոդենայի ռազմական ուսումնարանը հավասարվում է ՀՀ-ի որևէ զորամասի, կասեմ, որ ոչ։ Եթե անձը մի համալսարանից գործուղվում է մյուս համալսարան, այս դեպքում, ենթադրում եմ, որ կադրերի ռեզերվում կամ կադրերի ուշադրության տակ մնալու անհրաժեշտությունը չի ծագում, միանգամից մի ուսումնարանից այլ ուսումնարան է տեղափոխվում։ Այն թե ունենք արդյոք իրավական նորմ, որ նման իրավիճակում զինծառայողի կարգավիճակը շարունակվում է կասեմ, որ հստակ որևէ բան չեմ կարող ասել։ Այն հարցին, թե ինչ գործընթաց է լինում, երբ անձը հրաժարվում է վերադառնալուց և ներկայանալուց ուսումը ավարտելուց հետո, կպատասխանեմ, որ հստակ իրավական ակտին հղում չեմ կարող կատարել, ենթադրում եմ, որ պետք է ներկայանա ՊՆ։ Ռազմաուսումնական հաստատությունները մինչ ավարտելը արձակվում է Պաշտպանության նախարարի հրաման, որտեղ նշվում է ժամկետ, տվյալ պարագայում ունենք նշած 5 տարի ժամանակ, դա կարող էր մի քիչ շուտ լինել կամ ուշ, կախված ուսումնական դասացուցակից, այդ իսկ պատճառով արձակվում է Պաշտպանության նախարարի արձակմանավարտի հրաման և հնարավոր է, որ թվարկված ցանկացած հիմք այդ հրամանով թվարկված լիներ, օրինակ, որ Ալիխան Մուրադյանը այսինչ օրն է ավարտել, պետք է ներկայանա այսինք վարչություն, ստանձնի այսինք պարտավորությունները և այլն։ Ըստ օրենքի, յուրաքանչյուր ուսումնական հաստատություն գործուղված զինծառայող ստանում է արձակուրդ, նշվում է զինծառայող։ Գործուղել է Պաշտպանության նախարարը։ Ներկայումս նույնպես այլ երկրներ կուրսանտներ ուղարկում ենք։ Կուրսանտը հանդիսանում է պայմանագրի կնքման կողմ, ներկայումս պայմանագրերում ի լրումներ են լինում և նշվում են այն բացերը, որոնք որ մենք հիմա քննարկում ենք։ Հրամանի մեջ ամեն բան պետք է նշված լինի, նախարարը պետք է հստակ խնդիրներ դնի, թե ով ինչ է անում և ինչի համար է պատասխանատու։ 2005 թվականին կնքված պայմանագրի մասով կասեմ, որ Ալիխան Մուրադյանը գործուղվելով այլ մեկ այլ ռազմաուսումնական հաստատություն հանդիսանում էր զինծառայող և ուներ զինծառայողի կարգավիճակ, վերջինս գործուղվելով Վազգեն Սարգսյանի ակադեմիայի ցուցակների, եթե հանվել է դա չէր կարող զինծառայողի կարգավիճակի վրա որևէ ազդեցություն ունենալ։ Այն հարցին, թե արդյոք անձը իրավունք ունի ուսումնառությունը ավարտելուց հետո հրաժարվի ծառայությունը շարունակելուց, կասեմ, որ այո, պետք է ներկայանա Պաշտպանության նախարարություն, իր դիմումի հիման վրա գործը ընթացքստանա, իսկ եթե անձը չի ներկայանում մենք զեկուցում ենք Ռազմական ոստիկանություն և գործը փոխարինվում է իրենց տիրույթ։ Կուրսանտը երբ ավարտում է ուսումնառությունը մեկ ամսվա ընթացքում պետք է ներկայանա, որ նշանակվի որևէ զորամաս ծառայության, հրամանի մեջ նաև նշվում է ինչպես պետք է ընթանա այդ ամենը։ Ավարտի հրամանի ժամանակ մանրամասն լինում է նշված, ենթադրում եմ, որ նորից պաշտպանության նախարարը պիտի տար հրամանը, այն որ չկար հրամանը չեմ կարող ասել ինչ է լինում, ավարտի հրամանը հիմնականում «նոտա» է, արձակուրդ տրամադրելու համար, նշանակելու համար։ Այդ հրամանը համապատասխան ձևով պետք է ուղարկվի, այն ժամանակվա համար հստակ չեմ կարող ֆիկսել, ինչպես պետք է լիներ, հիմա գրություն ենք ուղարկում և նշում, որ կուրսանտը այսինքն օրը ավարտում է ձեռնարկեք ձեր գործողությունները»։
(Ցուցմունքների սղագրում՝ ամբողջականը տես դատական նիստերի արձանագրման կրիչում:)
Վկա՝ Ժաննա Մուրադյանը նշել է, որ հաշվի առնելով իր ցուցմունքները՝ ողջամտորեն կարող են օգտագործվել իր մերձավոր ազգական՝ որդու դեմ, իրավաչափորեն հրաժարվել է ցուցմունքներ տալուց:
Վկա՝ Արսեն Մուրադյանը գրավոր դիրքորոշմամբ նշել է, որ հաշվի առնելով իր ցուցմունքները՝ ողջամտորեն կարող են օգտագործվել իր մերձավոր ազգական՝ եղբոր դեմ, իրավաչափորեն հրաժարվել է ցուցմունքներ տալուց:
Վկա՝ Արմեն Մուրադյանը գրավոր դիրքորոշմամբ նշել է, որ հաշվի առնելով իր ցուցմունքները՝ ողջամտորեն կարող են օգտագործվել իր մերձավոր ազգական՝ եղբոր դեմ, իրավաչափորեն հրաժարվել է ցուցմունքներ տալուց:
Որպես գրավոր ապացույցներ հետազոտվել են հետևյալ փաստաթղթերը.
Զննված և արտավարութային փաստաթուղթ ճանաչված՝ ՀՀ ՊՆ կադրերի և ռազմական կրթության վարչության պետի զեկուցագիրը, որի համաձայն՝ Մոսկվայում Իտալիայի դեսպանության ռազմական կցորդի գրասենյակից ստացված տեղեկատվություն, որի համաձայն, Մոդենայի ռազմական ակադեմիայի այս տարվա շրջանավարտ ՀՀ ԶՈՒ կուրսանտ Ալիխան Ալբերտի Մուրադյանը սույն թվականի հուլիսի 21-ին ավարտական միջոցառումներից հետո պետք է վերադառնար Հայաստան: Վերջինս, ակադեմիայի պատասխանատու սպաների ուղեկցությամբ մեկնել է օդանավակայան, որտեղ անցնելով հսկիչ-անձնագրային կետը հետ է վերադարձել և դիմել փախուստի անհայտ ուղղությամբ: Հուլիսի 22-ին ավիոտոմսերի գրասենյակից ռազմական ակադեմիայի հրամանատարությունը տեղեկություն է ստացել, որ Ա.Մուրադյանը փորձել է տոմսը հետ վերադարձնել` գումարը ստանալու ակնկալիքով, որն էլ բնականաբար մերժվել է: Ակադեմիայի սպայական կազմը զանգահարել է Ա.Մուրադյանին` տեղեկանալու, թե՝ ինչու չի մեկնել իրեն հատկացված ավիատոմսով: Պատճառաբանելով, որ ուշացել է թռիչքից և իբր այդ պահին մեկնում է օդանավակայան, Ա.Մուրադյանը այլևս զանգերի չի պատասխանել և անհաետացել է, ՀՀ ՊՆ պաշտպանական քաղաքականության վարչության պետի կողմից ՀՀ ՊՆ և ՌԿ վարչության պետին ուղարկված գրության համաձայն՝ իտալական լողմից գրություն է ստացվել Իտալիայի ռազմական ակադեմիայի այս տարվա շրջանավարտ Ալիխան Մուրադյանի վերաբերյալ, ով իր ուսումը ավարտելուց հետո 21․07․201թ․-ին պետք է վերադառնար Հայաստան, սակայն չի վերադարձել, ՀՀ պաշտպանության նախարարության ի դեմս ՀՀ ՊՆ Վ․Սարգսյանի անվան ռազմական ինստիտուտի և զինծառայող Ալիխան Ալբերտի Մուրադյանի միջև կնքված 01․06․2005թ․-ի թիվ 212 պայմանագրի համաձայն՝ ՀՀ ՊՆ Վ.Սարգսյանի անվան ռազմական ինստիտուտի և զինծառայող Ալիխան Ալբերտի Մուրադյանի միջև ՀՀ ՊՆ Վ.Սարգսյանի անվան ռազմական ինստիտուտում ուսման և հետուսումնական զինծառայության կարգավորման նպատակով կնքվել է սույն պայմանագիրը:
Ըստ վերոնշյալ պայմանագրի ընդհանուր դրույթների՝ կուրսանտ Ա.Մուրադյանը՝
ա) ուսման և հետուսումնական զինվորական ծառայության ժամանակշրջանում (ընդհանուր տևողությունը՝ 20 տարի) համարվում է ժամկետային զինծառայող,
բ) ծառայության ժամանակշրջանում օգտվում է զինծառայողների համար օրենսդրությամբ սահմանված իրավունքներից, արտոնություններից և կրում է պարտականություններ՝ բացառությամբ օրենքով նախատեսված դեպքերի,
2. Ռազմաուսումնական հաստատությունն ավարտելուց հետո կուրսանտ Ա.Մուրադյանն ընդգրկվում է ՀՀ զինված ուժերի կադրերում և նրան շնորհվում է «Լեյտենանտ» սկզբնական սպայական կոչում, Ալիխան Ալբերտի Մուրադյանի զինվորական գրքույկի պատճենի համաձայն՝ վերջինս 03.08.2003թ-ին գրանցվել է թիվ 24236 զորամասի (Վ.Սարգսյանի անվան ռազմական ինստիտուտ) ցուցակներում, ՀՀ ՊՆ նախարարի թիվ 1139 հրամանից քաղվածքի համաձայն՝ Մոսկվայում Իտալիայի ռազմական կցորդի և Երևանում Իտալիայի դեսպանի հետ երկկողմանի պայմանավորվածության 27․09․2025թ․-ից 5 տարի ժամկետով Մոդենայի/Իտալիայի/ ռազմական ուսումնարան ուսումնառության գործուղվել է ՀՀ ՊՆ Վ․Սարգսյանի անվան ռազմական իստիտուտի 3-րդ կուրսի կուրսանտ Ալիխան Ալբերտի Մուրադյանը, ՀՀ ՊՆ կադրերի և ռազմական կրթության վարչության պետի 18.11.2010թ-ի թիվ 516-4733 գրության համաձայն՝ ՀՀ պաշտպանության նախարարի 2005թ-ի թիվ 1139 հրամանի՝ կուրսանտ Ա.Մուրադյանը 2005 թվականի սեպտեմբերի 27-ից, 5 տարի ժամկետով գործուղվել է հետագա ուսումնառության Մոդենայի /Իտալիա/ ռազմական ուսումնարան և նրա հետ լրացուցիչ հետուսումնական և զինվորական ծառայության այլ պայմանագիր չի կնքվել, քանի որ նա արդեն իսկ 2005 թվականի հունիսի 1-ի դրությամբ ունի կնքված պայմանագիր։/վ․թ․- 3, 4, 26, 27-28, 52, 61,174-177/
Վերաբերելի այլ ապացույցներ։(…)»:

Վերաքննիչ բողոքի հիմքերը, փաստարկները և պահանջը.
7. Բողոքաբերը ներկայացված վերաքննիչ բողոքում մասնավորապես գտել է, որ Ա.Մուրադյանին մեղսագրված արարքը համադրելով 2010թ. գործող ՀՀ քրեական օրենսգրքի 362-րդ հոդվածի 1-ին մասով նախատեսված հանցակազմի հատկանիշներին, ակնհայտ է, որ վերջինիս արարքը չի պարունակում հանցակազմի հատկանիշները: 2010թ. գործող ՀՀ քրեական օրենսգրքի 362-րդ կամ գործող քրեական օրենսգրքի 526-րդ հոդվածով նախատեսված հանցակազմի հատկանիշների վելուծությունը թույլ է տալիս պնդելու, որ անձի արարքը կարող է ճանաչվել որպես դասալքություն, եթե`
ա/ անձը հանդիսանում է կոնկրետ զորամասի զինծառայող կամ կոնկրետ զինվորական պարտականություններ կատարող անձ,
բ/ ծառայությունից վերջնականապես խուսափելու նպատակով լքել է զորամասը կամ ծառայության վայրը կամ
գ/ ծառայությունից վերջնականապես խուսափելու նպատակով չի ներկայացել այն զինվորական պարտականությունների կատարմանը, որը նա պարտավոր է կատարել:
Ըստ Բողոքաբերի՝ Առաջին ատյանի դատարանում հետազոտված ապացույցներով ամբողջությամբ հիմնավորվել է, որ Ալիխան Մուրադյանը չի կատարել այն արարքը, որը նրան մեղսագրվում է:
Մասնավորապես, Բողոքաբերը Վերաքննիչ դատարանի առջև բարձրացրել է հետևյալ իրավական հարցը․
1. 2010թ. հուլիսի 21-ին Մոդենայի ռազմական հաստատությունում ուսումնառությունն ավարտելուց հետո Ալիխան Մուրադյանը կրո՞ւմ էր արդյոք Հայաստանի Հանրապետություն վերադառնալու պայմանագրային կամ օրենսդրական պարտականություն, թե ոչ:
Բողոքաբերը նշել է, որ ինչպես դիտվում է Ա.Մուրադյանի մեղադրանքի ձևակերպումից, մեղադրական դատավճիռ կայացրած դատարանը դատավճռով փաստել էր, որ 21.07.2010թ. Մոդենայի ռազմական ինստիտուտն ավարտելուց հետո Ալիխան Մուրադյանը պարտավոր էր ներկայանալ Հայաստանի Հանրապետություն: Հատկանշական է, որ մեղադրական դատավճռում չի վկայակոչվել գեթ մեկ ապացույց, որով կփաստվի Ա.Մուրադյանին վերագրվող հիշյալ պարտականության գոյությունը: Մինչդեռ գործում կան մի շարք ապացույցներ, որոնք փաստում են հակառակը:
Բողոքաբերը նշել է, որ ինչպես դիտվում է քրեական գործի նյութերից, Ա.Մուրադյանի հետ ՀՀ Պաշտպանության նախարարության հարաբերությունները կարգավորվում են պայմանագրային շրջանակում և հարաբերությունների ծագման պահին գործող Զինապարտության մասին ՀՀ օրենսդրությամբ: Ա.Մուրադյանի ու ՀՀ պաշտպանության նախարարության միջև որևէ պայմանագիր չի կնքվել: Գործում կա Ա.Մուրադյանի ու ՀՀ պաշտպանության նախարարության Վազգեն Սարգսյանի անվան ռազմական ինստիտուտի միջև կնքված պայմանագիր, որով բացառապես սահմանվել են Ա.Մուրադյանի ու կոնկրետ Վ.Սարգսյանի անվան ռազմական ինստիտուտի միջև փոխհարաբերությունները` տվյալ ռազմական ուսումնական հաստատությունում ուսումնառության ընթացքում:
Ըստ Բողոքաբերի՝ Զինապարտության մասին օրենքի 10-րդ հոդվածից երևում է, որ Կուրսանտը կարող է հեռացվել կամ ազատվել ուսումնառությունից սեփական ցանկությամբ, որի պարագայում նա պարտավոր է`
ա/ փոխհատուցել ուսման ծախսերը,
բ/ անցնել պարտադիր զինվորական ծառայության ընդհանուր հիմունքներով:
Այսինքն ռազմական կրթական հաստատության կուրսանտը ոչ թե կրում է ուսումնառությունն անցնելու և հետագա զինվորական ծառայության նշանակվելու անբեկանելի պարտականություն, այլ ունի հայեցողություն ցուցաբերելու հնարավորություն, քանզի թե նրա հետ կնքված պայմանագիրը, թե Զինապարտության մասին օրենքը նախատեսում են ցանկացած պահի ուսումնառությունից, հետևաբար նաև զինվորական ծառայության նշանակվելուց հրաժարվելու կուրսանտի իրավունքը, որի պարագայում ծագում է երկու պարտականություն` փոխհատուցել ուսման ընթացքում պետության կատարած ծախսերը և անցնել պարտադիր ժամկետային ծառայություն` ընդհանուր հիմունքներով:
Ըստ Բողոքաբերի՝ թե Ալիխան Մուրադյանի հետ կնքված պայմանագիրը, թե 2003-2010թթ. գործող Զինապարտության մասին օրենքը չի սահմանել ռազմական ուսումնական հաստատություն ընդունված կուրսանտի կողմից ուսումնառությունից կամ հետագա զինվորական ծառայության նշանակվելուց հրաժարվելու արգելք, հակառակը, սահմանելով կուրսանտի այդ ազատությունը` նախատեսել է նման իրավիճակում որոշակի լուծումներ` որպես պատասխանատվության միջոց:
Բողոքաբերը նաև նշել է, որ Ա.Մուրադյանը Իտալիա գործուղվել է ՀՀ Պաշտպանության նախարարի հրամանով, այսինքն՝ Իտալիա գործուղվելը իրավական առումով դուրս էր ՀՀ Պաշտպանության նախարարության Վ.Սարգսյանի անվան ռազմական ինստիտուտի պետի իրավազորության տիրույթից, այսինքն Վ.Սարգսյանի ռազմական ինստիտուտը չէր կարող իր կուրսանտին գործուղել այլ երկիր և չէր կարող իր կուրսանտի հետ կնքել պայմանագիր, որի իրավազորությունը տարածվեր ՀՀ Պաշտպանության նախարարի կողմից գործուղված անձի վրա, այդ թվում որոշեր նրա հետագա վարքագիծը: Դա է պատճառը, որ ինչպես դատարանում, հայտարարել էր վկան, հայաստանյան որևէ ռազմական կրթական հաստատությունից որևէ կուրսանտի արտասահման գործուղելու պարագայում նրա հետ կնքվում է նոր պայմանագիր ՀՀ պաշտպանության նախարարության կողմից և նախարարության ու կուրսանտի հետագա հարաբերությունները կարգավորվում են այդ պայմանագրով:
Բողոքաբերը Վերաքննիչ դատարանի առջև բարձրացրել է նաև հետևյալ իրավական հարցը․
2010թ. հուլիսի 21-ին Մոդենայի ռազմական հաստատությունում ուսումնառությունն ավարտելուց հետո Ալիխան Մուրադյանը պարտավո՞ր էր արդյոք ներկայանալ ՀՀ Պաշտպանության նախարարության կադրերի և ռազմական կրթության վարչություն, թե ոչ:
Բողոքաբերը գտել է, որ թեև Ա.Մուրադյանի մեղադրանքում և դատավճռով շեշտադրվել է նման պարտականության առկայությունը, սակայն իրականում ՀՀ-ում գործող օրենսդրությամբ Ա.Մուրադյանը չուներ նման զինվորական պարտականություն: Ավելին, նման պարտականության բացակայությունը ուղիղ ամրագրված է նաև Ա.Մուրադյանի ու Վ.Սարգսյանի անվան ռազմական ինստիտուտի պետի միջև կնքված պայմանագրում, որի 2-րդ կետում արձանագրված է հետևյալը.
«2. Ռազմաուսումնական հաստատությունն ավարտելուց հետո Կուրսանտ Ա.Մուրադյանը ընդգրկվում է ՀՀ զինված ուժերի կադրերում և նրան շնորհվում է «Լեյտենանտ» սկզբնական սպայական կոչում:»:
Վերոգրյալից հետևում է, որ ռազմաուսումնական հաստատությունն ավարտած անձը ՀՀ զինված ուժերի կադրերում ընդգրկվում է առանց կուրսանտի կողմից որևէ գործողություն կատարելու, ավտոմատ եղանակով, ընդամենը համապատասխան պաշտոնատար անձի կողմից զինված ուժերի կադրերի հաշվառման գրանցամատյանում գրանցելով:
Դատավճռում չի վկայակոչվել որևէ պայմանագրային դրույթ կամ օրենսդրական նորմ, որի համաձայն Ա.Մուրադյանը ուներ Մոդենայի ռազմական ինստիտուտն ավարտելուց հետո ՀՀ ՊՆ կադրերի և ռազմական կրթության վարչություն ներկայանալու պարտականություն, առավել ևս այն պարագայում, երբ նա որոշել էր հրաժարվել հետագա ծառայության նշանակվելու իր մտադրությունից` իր հետ կապված ուսման ծախսերը հատուցելու և ընդհանուր հիմունքներով զինվորական ծառայության անցնելու պայմանով: Քանի որ Ա.Մուրադյանի ու ՀՀ Պաշտպանության նախարարության միջև որևէ պայմանագիր չէր կնքվել, ուստի չկար նույնիսկ քաղաքացիա-իրավական պարտավորություն:
Բողոքաբերը Վերաքննիչ դատարանի առջև բարձրացրել է նաև հետևյալ իրավական հարցը․
2010թ. հուլիսի 21-ին Մոդենայի ռազմական հաստատությունում ուսումնառությունն ավարտելուց հետո Ալիխան Մուրադյանը պարտավո՞ր էր արդյոք նշանակվել զինվորական ծառայության, թե ոչ:
Բողոքաբերի պնդմամբ՝ Ա.Մուրադյանի մեղադրանքում և դատավճռում արձանագրված հիշյալ պարտականությունը հիմնավորող որևէ իրավական ակտ կամ պայմանագրային պարտավորություն նույնպես գոյություն չունի և նման հղում դատական ակտում նույնպես չկա: Ընդ որում նման պարտականության բացակայությունը ոչ թե օրենսդրական բացի հետևանք է, այլ արտացոլում է հենց օրենսդրի իրավա-տրամաբանական մոտեցումը, քանզի պարզ է, որ չէր կարող սահմանվել հարկադիր ծառայություն կամ աշխատանք ենթադրող անձի պարտականություն: Իրավա-պայմանագրային կրթական հարաբերությունների հիմքում օրենսդիրը դրել է այն մոտեցումը, որ պետության պատվերով այս կամ այն ոլորտի համար մասնագետ պատրաստելը դրսևորվում է ոչ թե պարտադրանքով, այլ կողմերի կամարտահայտությանը համապատասխան: Այդ հարաբերությունները կարգավորման ենթարկելիս Օրենսդիրը ելել է նաև այն կանխավարկածից, որ պետության հաշվին որոշակի կրթություն ստանալու և հետագայում դրա դիմաց պետությանը որոշակի ծառայություններ մատուցելու պատրաստակամություն ստանձնած` պայմանագրային կողմ հանդիսացող անձը կյանքի բերում կամ այլ հանգամանքներով պայմանավորված` ուսման ընթացքում կամ դրանից անմիջապես հետո կարող է հրաժարվել քաղաքացիա-իրավական գործարք հանդիսացող ուսման մասին պայմանագրով ստանձնած հակընդդեմ պարտավորությունից: Նման իրավիճակների համար Օրենսդիրը սահմանել է ոչ թե քրեական պատասխանատվություն, քանզի դա կլիներ քաղաքացիա-իրավական գործարքները քրեականացնելու անթույլատրելի մոտեցում, այլ քաղաքացիա-իրավական պատասխանատվության միջոցներ` ծախսերի հատուցում և այլն: Օրենսդիրը կանխատեսել է նաև նույն իրավիճակը այն դեպքերում, երբ պետական միջոցներով ուսում ստացած անձը թեև անցնում է զինվորական ծառայության, սակայն դրանից հետո է որոշում չշարունակել ծառայությունը: Այդ դեպքում զինծառայողը ոչ թե «գերեվարվում» է և պարտադրվում զինվորական ծառայության, այլ ազատվում է զինվորական ծառայությունից, սակայն նրան կրկին առաջադրվում է իր ուսման հետ կապված ծախսերը հատուցելու և որոշակի տույժեր մուծելու պարտականություն /դատական տեղեկատվական բաց հարթակում կան նմանատիպ բազմաթիվ քաղաքացիական հայցեր և դատական ակտեր/: Նման իրավիճակում, սույն գործով դատարանի դատավճռով որդեգրված այն մոտեցումը, որ ռազմական ինստիտուտն ավարտած կուրսանտը, եթե այլևս չի ցանկանում անցնել զինվորական ծառայության, ապա պարտավոր է ներկայանալ ու նշանակվել զինվորական ծառայության, որից հետո միայն դիմել ծառայությունից ազատվելու խնդրանքով, որևէ իրավական հիմք չունի, ավելին, հակաօրինական ու անտրամաբանական է, քանզի օրենսդիրը կարգավորել է անձի կողմից ուսումնական հաստատության հետ կնքված պայմանագրի հիման վրա ստանձնած պարտականությունից հրաժարվելու հետ կապված հարաբերությունները թե ուսման փուլում, թե դրանից հետո և թե ծառայության ընթացքում:
Բողոքաբերը Վերաքննիչ դատարանի առջև բարձրացրել է նաև հետևյալ իրավական հարցը․
2010թ. հուլիսի 21-ին Մոդենայի ռազմական հաստատությունում ուսումնառությունն ավարտելուց հետո Ալիխան Մուրադյանը կրո՞ւմ էր զինվորական պարտականություններ և արդյո՞ք չուներ հետագա զինվորական ծառայության նշանակվելուց հրաժարվելու իրավունք:
Բողոքաբերը նշել է, որ ինչպես արդեն ներկայացվել է վերը, ռազմական կրթությունն ավարտելուց հետո Ալիխան Մուրադյանը ուներ հետագա զինվորական ծառայության նշանակվելու իր պայմանագրային իրավունքից հրաժարվելու իրավունք և ազատություն, որին արձագանքելու պետության հնարավորությունները սահմանափակվում են հետևյալներով`
ա/ դատարան է ներկայացվում պայմանագրի կողմ հանդիսացող կուրսանտից` ուսման ընթացքում կատարված ծախսերը բռնագանձելու հայցադիմում,
բ/ զինվորական գործը ուղարկվում է տարածքային զինվորական կոմիսարիատ` ընդհանուր հիմունքներով անձին զինվորական ծառայության զորակոչելու համար:
Պետության ու անձի միջև կնքված պայմանագիրը և Զինապարտության մասին օրենսդրությունը սահմանել է նման իրավիճակներում կողմերի համար հարաբերությունների կարգավորման որոշակի պայմաններ: Պայմանագիրը և օրենսդրությունը կուրսանտին տվել է հնարավորություն` պետության հաշվին ուսում ստանալու և ծառայելու, իսկ պետությանը` կուրսանտի կողմից այդ հնարավորությունից օգտվելուց հրաժարվելու դեպքում` իր կատարած ծախսերը հետ ստանալու և ժամկետային զինվորական ծառայության ուղարկելու գործիք:
Բողոքաբերը գտել է, որ բողոքարկվող գործով պայմանագրային և օրենսդրական հիշյալ մոտեցումներից որևէ մեկը չի կիրառվել և անհասկանալիորեն անձի նկատմամբ քրեական հետապնդում է սկսվել դասալքության մեղադրանքով: Հատկանշական է, որ ուսումնառության համար Մոդենայի ռազմական ինստիտուտ գործուղվելուց հետո Ալիխան Մուրադյանը հանվել է Վ.Սարգսյանի անվան ռազմական ինստիտուտի հաշվառումներից, որևէ այլ զորամասում չի հաշվառվել, Մոդենայի ռազմական ինստիտուտն ավարտելուց հետո ՀՀ-ում զինվորական ծառայության չի նշանակվել: Ներկայացվածից հետևում է, որ Մոդենայի ռազմական ինստիտուտն ավարտելուց հետո Հայաստանի Հանրապետություն չվերադառնալը կամ ՀՀ ՊՆ կադրերի և ռազմական կրթության վարչություն չներկայանալը չի կարող դիտարկվել որպես զորամաս ներկայանալուց կամ զինվորական ծառայության պարտականությունների կատարումից խուսափում, հետևաբար` դասալքություն: Մոդենայի ռազմական ինստիտուտն ավարտելուց հետո Հայաստանի Հանրապետություն վերադառնալը և զինվորական ծառայության նշանակվելու համար ՀՀ ՊՆ կադրերի և ռազմական կրթության վարչություն ներկայանալը ոչ թե զինվորական ծառայության պարտականության կատարում է, այլ իրավա-պայմանագրային հարաբերությունների մաս, որը չկատարելու համար Ա.Մուրադյանի հետ կնքված պայմանագրով ու օրենքով նախատեսված է պատասխանատվության այլ միջոցներ:
Այսպիսով, վերը բերված փաստարկները թույլ են տալիս պնդելու, որ Ա.Մուրադյանը չէր կրում այն պարտավորությունը, որը նշված է նրա մեղադրանքում և որի չկատարելը որակվել է որպես դասալքություն:
Բողոքաբերը փաստել է, որ Ա.Մուրադյանի արարքում դասալքության հանցակազմն առկա չէ նաև այլ հիմնավորումներով:
2003թ. ընդունված ՀՀ քրեական օրենսգրքի 362-րդ հոդվածը ընդգրկված է «Զինվորական ծառայության կարգի դեմ ուղղված հանցագործություններ» գլխում:
2003թ. ընդունված քրեական օրենսգրքի 362-րդ հոդվածի 1-ին մասով քրեական պատասխանատվություն է նախատեսվում զինվորական ծառայությունից վերջնականապես խուսափելու նպատակով զորամասը կամ ծառայության վայրն ինքնակամ թողնելու, ինչպես նաև նույն նպատակով ծառայության չներկայանալու համար:
Բողոքաբերը նշել է, որ ինչպես դիտվում է հիշյալ հանցակազմի նկարագրությունից, տվյալ հոդվածով նախատեսված հանցագործության օբյեկտը զինվորական ծառայությունն է, զինվորական կարգը, կոնկրետ զինծառայողին վստահված զինվորական ծառայության ոլորտը: Այլ կերպ ասած` քննարկվող դեպքում պետք է ունենանք զինծառայող, ում վստահված է որոշակի զինվորական պաշտոն, զինվորական ծառայություն, ով կրում է զինվորական պարտականություններ և դրանք կատարելուց վերջնականապես հրաժարվելու նպատակով լքում է այն զորամասը, որտեղ ինքը ծառայում է կամ այն ծառայության վայրը, որտեղ ինքը իրականացնում է իր ծառայությունը, կամ նույն նպատակով չի ներկայանում զորամաս կամ այն ծառայության վայր, որտեղ նա իրականացնում էր իր զինվորական կոնկրետ պարտականությունները: Զինվորական ծառայության կոնկրետ օղակում կոնկրետ զինվորական պարտականություններ կրող անձը, հրաժարվելով կամ խուսափելով կատարել իր պարտականությունները և չներկայանալով զորամաս կամ ծառայության վայր, ստեղծում է մի իրավիճակ, երբ խաթարվում են զինվորական ծառայության բնականոն ընթացքի հետ կապված հարաբերությունները, զորամասը ստիպված է լինում նրան փոխարինող գտնել, կամ նրա բացակայության պատճառով որոշակի հետևանքներ են առաջանում դասալիքի պարտականությունները անկատար մնալու պատճառով և այլն:
Այս առնչությամբ օրենսդրի մոտեցումը և իրավական տրամաբանությունը բավականին մատչելի բացահայտված է գործող` Զինվորական ծառայության և զինծառայողի կարգավիճակի մասին ՀՀ օրենքի 3-րդ հոդվածի 2-րդ մասով, որի համաձայն`
«2. Զինվորական ծառայությունը ներառում է`
1) զորակոչի` պարտադիր կամ զորահավաքային կամ պայմանագրի կնքման կամ վարժական հավաքի կանչվելու միջոցով զինվորական ծառայությանը ներգրավումը.
2) զինվորական պաշտոնի նշանակումը և զինվորական կոչման շնորհումը.
3) զինվորական ծառայության և զինծառայողի կարգավիճակից բխող պարտականությունների իրականացումը.
4) զինվորական ծառայությունից արձակումը:»:
Բողոքաբերը նշել է, որ ինչպես դիտվում է վերոգրյալից, զինվորական ծառայությունը միմյանց հաջորդող գործողությունների շղթա է: Զինվորական ծառայության ներգրավված անձը համարվում է զինվորական ծառայության մեջ գտնվող անձ, սակայն վերջինս զինվորական ծառայության և զինծառայողի կարգավիճակից բխող պարտականություններ ստանձնում և իրականացնում է զինվորական կոնկրետ պաշտոնի նշանակվելուց հետո, այսինքն զինծառայողի կարգավիճակ ունենալը դեռևս չի նշանակում, որ այդ անձը հանդիսանում է կոնկրետ պարտականություններ կրող անձ, վերջինս կոնկրետ զինվորական պարտականություններ ստանձնում է կոնկրետ պաշտոնի նշանակվելու դեպքում: Դրանից հետո միայն կարող են առաջանալ քրեաիրավական հետևանքներ այն պարտականությունները չկատարելու կամ դրանք կատարելուց խուսափելու համար, որոնք մտնում են նրա պաշտոնական լիազորությունների մեջ:
Բողոքաբերը փաստել է, որ Ա.Մուրադյանը իրականում որևէ պաշտոնի չէր նշանակվել և որևէ զինվորական պարտականություն չէր ստանձնել: Ավելին, ավարտելով ռազմական կրթությունը, վերջինս որոշել էր չնշանակվել զինվորական ծառայության, ինչը և կատարվել է պաշտպանության նախարարության կողմից: Ա.Մուրադյանը կարող էր ներկայանալ հայաստանի Հանրապետություն և կրկին հայտնել, որ հրաժարվում է նշանակվել որևէ սպայական պաշտոնի, այդ դեպքում նրան որևէ պաշտոնի չէին նշանակի ու չէին կարող նշանակել, ընդամենը պետք է նախաձեռնվեր Ա.Մուրադյանից պետության կատարած ծախսերի բռնագանձման, ինչպես նաև պարտադիր ժամկետային զինվորական ծառայության զորակոչելու գործընթաց: Հատկանշական է, որ Ա.Մուրադյանը երբևէ չի հրաժարվել պետության կատարած ծախսերը հատուցելու պարտականությունից և նրան նման պահանջ չի էլ ներկայացվել:
Բողոքաբերը գտել է, որ Ա.Մուրադյանը դասալքության մեջ մեղադրվում է այն բանի համար, որ նա չի վերադարձել Հայաստանի Հանրապետություն և չի հայտարարել, որ հրաժարվում է սպայական կոչում ստանալուց ու որևէ զորամասում սպա նշանակվելուց: Բայց ակնհայտ է, որ այդ արարքը չի կարող գնահատվել որպես դասալքություն:
Ըստ Բողոքաբերի՝ Ա.Մուրադյանի արարքում հանցակազմի բացակայության մասին է վկայում նաև ՀՀ օրենսդրության վերլուծությունը: (Վկայակոչվել են՝ 2005թ. ՀՀ Սահմանադրության 39-րդ հոդվածը, Կրթության մասին ՀՀ օրենքի 6-րդ հոդվածի 1-ին մասը և 3.2. մասը, Բարձրագույն և Հետբուհական մասնագիտական կրթության մասին ՀՀ օրենքի 5-րդ հոդվածի վերջին պարբերությունը)
Բողոքաբերը նշել է, որ 1998թ. ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից ընդունվել է Զինապարտության մասին ՀՀ օրենքը, որը գործել է մինչև 16.12.2017թ. և որը կիրառելի է Ալիխան Մուրադյանի հետ կապված իրավահարաբերությունների նկատմամբ: (Վկայակոչվել է՝ Զինապարտության մասին վկայակոչված օրենքի 10-րդ հոդվածը)
Բողոքաբերը գտել է, որ ինչպես դիտվում է ՀՀ Սահմանադրությունից, Կրթության և Բարձրագույն ու Հետբուհական մասնագիտական կրթության մասին ՀՀ օրենքներից, կրթությունը հանդիսանում է անձի իրավունքը, որից հրաժարվելը չի կարող համարվել քրեորեն հետապնդելի արարք: Ինչպես դիտվում է Կրթության և Բարձրագույն ու Հետբուհական մասնագիտական կրթության մասին ՀՀ օրենքներով սահմանված իրավակարգավորումներից, նպատակային ուսում ստացող անձինք /ինչպիսիք են ռազմական կրթությունը, ոստիկանական կրթությունը/ կարող են հրաժարվել կրթությունից և կամ չկատարել անվճար կրթություն ստանալուց հետո պետության առջև ստանձնած պարտականությունները, որի դեպքում կրում են գույքային պատասխանատվություն:
Մինչև 2010թ. ծագած հիշյալ բնույթի իրավահարաբերությունները կարգավորվում էին նաև նպատակային ուսում ստացող անձանց հետ կնքված պայմանագրերով, որոնցում նույնպես շարադրվում էր ուսումը ընդհատելու կամ ուսումնառությունն ավարտելուց հետո ծառայության հրամանագրվելուց հրաժարվելու դեպքում պետության կողմից կատարված ծախսերը փոխհատուցելու ուսանողի պարտականությունը:
Բողոքաբերը նաև նշել է, որ Զինապարտության մասին ՀՀ օրենքի 10-րդ հոդվածով կարգավորվում է ռազմաուսումնական հաստատություններում սովորելու հետ կապված իրավահարաբերությունները, որից հետևում է հետևյալը.
1. Ռազմական ուսումնական հաստատություններ ընդունված քաղաքացիները համարվում են պարտադիր զինվորական ծառայության զինծառայողներ,
2. Ռազմական ուսումնական հաստատություններից ազատված և հեռացված անձինք փոխհատուցում են իրենց ուսման հետ կապված ծախսերը և զորակոչվում (ուղարկվում) են պարտադիր զինվորական ծառայության` ընդհանուր հիմունքներով։
Ի տարբերություն Կրթության և Բարձրագույն ու Հետբուհական մասնագիտական կրթության մասին ՀՀ օրենքներով սահմանված կարգավորումների, որոնցում օրենսդիրը սահմանել էր ուսումը կիսատ թողած կամ ուսումնառությունից հետո ստանձնած պարտականությունները կատարելուց հրաժարված անձին նյութական պատասխանատվության ենթարկելու իրավական հնարավորություն, Զինապարտության մասին ՀՀ օրենքը նյութական պատասխանատվությունից զատ սահմանել է նաև տվյալ անձին ընդհանուր հիմունքներով պարտադիր զինվորական ծառայության զորակոչելու պայման:
Բողոքաբերը փաստել է, որ Ալիխան Մուրադյանի հետ կնքված պայմանագրի համաձայն` վերջինս պայմանագրային պարտավորություն էր ստանձնել` Մոդենայի ռազմական ուսումնարանն ավարտելուց հետո ծառայել ՀՀ Պաշտպանության նախարարության որևէ ստորաբաժանումում, որտեղ նա հրամանով կնշանակվեր: Նույն պայմանագրի համաձայն նա կարող էր ուսման ցանկացած փուլում, այդ թվում ուսումն ավարտելուց հետո հրաժարվել իր պայմանագրային պարտավորությունից` կրելով գույքային պատասխանատվություն` հատուցելով պետության կողմից նրա ուսումը կազմակերպելու համար կատարված ծախսերը:
Ուսումնառությունն ավարտելուց հետո Ալիխան Մուրադյանը փաստացի ամուսնացել է և ընտանեկան հարցերով պայմանավորված` չի վերադարձել Հայաստանի Հանրապետություն` գիտակցելով, որ դրա հետևանքով իր համար առաջանում է գույքային պատասխանատվություն: Ալիխան Մուրադյանը չի ստացել սպայական կոչում, վերջինս հանված էր Վազգեն Սարգսյանի անվան ռազմական ինստւտուտից, Մոդենայի ռազմական ինստիտուտն ավարտելուց հետո ՀՀ Պաշտպանության նախարարի հրամանով որևէ զորամասում ծառայության կամ առհասարակ զինվորական ծառայության որևէ պաշտոնում չի նշանակվել, հետևաբար կոնկրետ զինվորական ծառայության անցնելու կամ կոնկրետ զորամաս ներկայանալու պարտականություն չուներ: Ավելին, վերջինիս մեղսագրված արարքով զինվորական ծառայության ոլորտը որևէ վնաս չի կրել (թեև դասալքությունը զինվորական ծառայություն անցնելու կարգի դեմ ուղղված հանցանք է և օբյեկտին վնաս հասցվելը հանցակազմի պարտադիր հատկանիշ է), քանի որ վերջինս ՀՀ Զինված ուժերին պատվիրակված որևէ լիազորության կամ պարտականության կրող չէր և նրա չներկայանալը չի հանգեցրել կոնկրետ զինվորականի պատվիրակված լիազորությունների չկատարման կամ բացի: Այս հանգամանքը նույնպես ակներև է դարձնում, որ Ալիխան Մուրադյանի արարքը չի կարող գնահատվել որպես դասալքություն:
Բողոքաբերը նշել է, որ Մոդենայի ռազմական ինստիտուտն ավարտելուց հետո Ալիխան Մուրադյանի կողմից ՀՀ վերադառնալը կամ որևէ զորամասում կամ ՀՀ ՊՆ որևէ ստորաբաժանումում ծառայության հրամանագրվելու համար ՀՀ ՊՆ կադրերի և ռազմական կրթության վարչություն չներկայանալը չի կարող համարվել զորամաս կամ զինվորական ծառայության չներկայանալ, քանզի այդ փուլում վերջինս չուներ զինվորական պարտականություններ, որոնք կատարելու համար ծառայության չներկայանալը կամ ՀՀ չվերադառնալը հնարավոր լիներ դիտարկել որպես կոնկրետ զինվորական պարտականություն կատարելուց վերջնականապես հրաժարվելու նպատակով զորամաս կամ ծառայության վայր չներկայանալ` այլ կերպ ասած` դասալքություն:
Ներկայացվող դեպքում Ա.Մուրադյանը կարող էր ենթարկվել գույքային պատասխանատվության` պետության կողմից կարող էր նրան ներկայացվել գույքային պահանջ ուսման հետ կապված ծախսերի հատուցման մասով, ինչպես նաև Զինապարտության մասին ՀՀ օրենքի 10-րդ հոդվածով սահմանված իրավակարգավորման համաձայն վերջինս կարող էր զորակոչվել պարտադիր զինվորական ծառայության: Տվյալ դեպքում Ա.Մուրադյանի կողմից ՀՀ չվերադառնալը գուցե հնարավոր է գնահատել որպես պարտադիր զինվորական ծառայությունից խուսափելու նպատակ հետապնդող, որի դեպքում քրեական օրենսդրությամբ սահմանված է այլ պատասխանատվություն, սակայն այն դասալքություն որակելն ուղղակի անհնարին է: Ավելին, ներկա պահին անցել են պարտադիր զինվորական ծառայությունից խուսափելու համար Ալիխան Մուրադյանին քրեական պատասխանատվության ենթարկելու վաղեմության ժամկետները և վերջինս դեմ չէ, որ այդ հիմքով նրա նկատմամբ չիրականացվի քրեական հետապնդում:
Արդյունքում,Բողոքաբերը պնդել է, որ 2010թ. Մոդենայի ռազմական ինստիտուտն ավարտելուց հետո Ալիխան Մուրադյանի կողմից ՀՀ չվերադառնալը չի կարող գնահատվել որպես ծառայությունից վերջականապես խուսափելու նպատակով զորամաս կամ զինվորական ծառայության վայր չներկայանալ` այսինքն դասալքություն: Վերջինիս արարքը առավելագույնը կարող է գնահատվել որպես պարտադիր զինվորական ծառայությունից խուսափում:
Ներկայացված պայմաններում ակնհայտ է, որ Ա.Մուրադյանին ներկայացված մեղադրանքը հիմնավոր չէ, ավելին, ստացված ապացուցողական տվյալները վկայում են, որ Ա.Մուրադյանի արարքներում բացակայում է 2010թ. գործող քրեական օրենսգրքի 362-րդ հոդվածի 1-ին մասով նախատեսված հանցակազմի հատկանիշները:
Բողոքաբերը գտել է, որ սույն գործով ՀՀ Երևան քաղաքի առաջին ատյանի ընդհանուր իրավասության քրեական դատարանը, 21.10.2025թ. դատավռով Ա.Մուրադյանին մեղավոր ճանաչելով եղսագրվող արարքում, սխալ է կիրառել 2010թ. գործող քրեական օրենսգրքի 362-րդ հոդվածը` թույլ տալով դատական սխալ` նյութական իրավունքի նորմի խախտում և սխալ կիրառություն, ինչպես նաև պատշաճ կերպով չի գնահատել գործով ձեռք բերված բոլոր ապացույցները, որոնք վկայում էին Ա.Մուրադյանի արարքում հանցակազմի բացակայության մասին:
Այսպիսով, բողոքարկվող ակտով ՀՀ Երևան քաղաքի առաջին ատյանի ընդհանուր իրավասության քրեական դատարանը թույլ է տվել դատական սխալ, խախտել է նյութական օրենքը, կիրառել է 2003թ. ընդունված ՀՀ քրեական օրենսգրքի 362-րդ հոդվածը, որը ենթակա չէր կիրառման:
Վերոգրյալի հիման վրա Բողոքաբերը Վերաքննիչ դատարանին խնդրել է բեկանել ԵԴ1/2629/01/25 քրեական գործով ՀՀ Երևան քաղաքի առաջին ատյանի ընդհանուր իրավասության քրեական դատարանի 2025թվականի հոկտեմբերի 21-ի դատավճիռը, կայացնել նոր դատական ակտ` ճանաչելով և հռչակելով մեղսագրված արարքում մեղադրյալ Ալիխան Մուրադյանի անմեղությունը տվյալ արարքը նրա կողմից կատարված չլինելու հիմքով:

Վերաքննիչ դատարան ներկայացված նյութերը և կողմերի պարզաբանումները.
8. Երևանի կայազորի զինվորական դատախազության ավագ դատախազ Ա․Խաչատրյանը, Վերաքննիչ դատարանին ներկայացված դիմումով խնդրել է դատական նիստն անցկացնել իր բացակայությամբ: Միևնույն ժամանակ վերջինս առարկել է ներկայացված վերաքննիչ բողոքի դեմ՝ խնդրելով մերժել այն:
Դատական նիստի ընթացքում Պաշտպան Գ․Ներսիսյանը պնդեց իր կողմից ներկայացված բողոքը խնդրելով բավարարել այն։


Վերաքննիչ դատարանի պատճառաբանությունները և եզրահանգումը.
9. ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 359-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն՝ վերաքննությունը և վճռաբեկությունն իրականացվում են բողոքում նշված հիմքի և այն հաստատող փաստերի սահմաններում:
Այսպիսով, Վերաքննիչ դատարանը, վերաքննիչ բողոքների հիմքերի և դրանք հաստատող փաստերի սահմաններում դատական ստուգման ենթարկելով Առաջին ատյանի դատարանի դատավճռի օրինականությունը և հիմնավորվածությունը, ինչպես նաև ուսումնասիրելով քրեական գործի նյութերը, գտնում է, որ ներկայացված վերաքննիչ բողոքների քննության կապակցությամբ անհրաժեշտ է անդրադառնալ հետևյալ իրավական հարցին.
հիմնավորված են արդյո՞ք մեղադրյալ Ալիխան Մուրադյանին՝ 2003 թվականի ապրիլի 18-ին ընդունված ՀՀ քրեական օրենսգրքի 362-րդ հոդվածի 1-ին մասով /համապատասխանում է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 526-րդ հոդվածի 1-ին մասին/ մեղավոր ճանաչելու վերաբերյալ Առաջին ատյանի դատարանի հետևությունները,
10. Պատասխանելով սույն որոշման 9-րդ կետով բարձրացված իրավական հարցին՝ Վերաքննիչ դատարանն անհրաժեշտ է համարում նշել հետևյալը.
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 17-րդ հոդվածի համաձայն՝
«1. Հանցագործության համար մեղադրվողը համարվում է անմեղ, քանի դեռ նրա մեղավորությունն ապացուցված չէ սույն օրենսգրքով սահմանված կարգով՝ դատարանի՝ օրինական ուժի մեջ մտած դատավճռով:
2. Չապացուցված մեղավորությունը հավասարազոր է ապացուցված անմեղությանը:
3. Մեղադրյալը պարտավոր չէ ապացուցել իր անմեղությունը կամ քրեական վարույթն իրականացնող մարմնին ցույց տալ որևէ աջակցություն: Մեղադրյալի անմեղության ապացուցման պարտականությունը չի կարող դրվել նաև նրա պաշտպանի, օրինական ներկայացուցչի, գույքային պատասխանողի և նրա ներկայացուցչի վրա: Մեղադրանքի ապացուցման և ի պաշտպանություն մեղադրյալի բերված փաստարկների հերքման պարտականությունը հանրային քրեական հետապնդման դեպքում կրում է դատախազը, իսկ մինչդատական վարույթում` նաև քննիչը: Մասնավոր քրեական հետապնդման դեպքում այդ պարտականությունը կրում են տուժողը և նրա ներկայացուցիչը:
4.Մեղադրանքն ապացուցված լինելու վերաբերյալ բոլոր ողջամիտ կասկածները, որոնք չեն փարատվել սույն օրենսգրքի դրույթներին համապատասխան պատշաճ իրավական ընթացակարգի շրջանակներում, մեկնաբանվում են հօգուտ մեղադրյալի: (…)»:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 105-րդ հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն՝
«1. Յուրաքանչյուր ապացույց ենթակա է գնահատման՝ վերաբերելիության, թույլատրելիության, իսկ ամբողջ ապացույցներն իրենց համակցությամբ՝ գործի լուծման համար բավարարության տեսանկյունից:
2. Քննիչը, դատախազը, դատավորը, ղեկավարվելով քրեադատավարական օրենսդրությամբ, ներառյալ ապացուցման չափանիշների մասին վերաբերելի կանոններով, ապացույցները գնահատում են դրանց պատշաճ հետազոտման և վերլուծության վրա հիմնված ներքին համոզմամբ (…)»։
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 102-րդ հոդվածի համաձայն՝
«1. Քրեական վարույթի ընթացքում ապացուցման ենթակա են՝
1) դեպքը և դրա հանգամանքները (ժամանակը, տեղը, եղանակը և այլն).
2) մեղադրյալի առնչությունը դեպքին.
3) ենթադրյալ հանցագործության՝ քրեական օրենքով նախատեսված հատկանիշները.
4) մեղադրյալի մեղավորությունը ենթադրյալ հանցանքը կատարելու մեջ.
5) քրեական պատասխանատվությունը կամ պատիժը մեղմացնող և ծանրացնող հանգամանքները.
6) մեղադրյալի անձը բնութագրող հանգամանքները.
7) ենթադրյալ հանցագործությամբ պատճառված վնասը.
8) այն հանգամանքները, որոնք թույլ են տալիս անձին ազատել քրեական պատասխանատվությունից կամ պատժից.
9) այն հանգամանքները, որոնցով անձը հիմնավորում է վարույթի ընթացքում իր գույքային պահանջները.
10) այն հանգամանքները, որոնցով վարույթի մասնակիցը կամ այլ անձը հիմնավորում է իր պահանջները(…) »։
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 104-րդ հոդվածի համաձայն՝
«1. Քրեական վարույթի ընթացքում հավաքված ապացույցները ենթակա են պատշաճ ստուգման՝ ստացված ապացույցի ձևի և բովանդակության վերլուծության, այն այլ ապացույցների հետ համադրելու, նոր ապացույցներ հավաքելու, ապացույցների ստացման աղբյուրները վերհանելու միջոցով:»:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 342-րդ հոդվածի համաձայն՝
« (…)4.Մեղադրական վերդիկտը չի կարող հիմնված լինել ենթադրությունների վրա և կայացվում է միայն այն դեպքում, երբ հանցանքը կատարելու մեջ մեղադրյալի մեղավորությունն ապացուցված է դատաքննության ընթացքում: Հանցանքը կատարելու մեջ մեղադրյալի մեղավորությունը կարող է համարվել ապացուցված, եթե դատարանը, ղեկավարվելով անմեղության կանխավարկածով, հիմնվելով պատշաճ ապացուցման արդյունքների վրա, հանգում է մեղադրյալի մեղավորության մասին հետևության(…)»:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 347-րդ հոդվածի համաձայն՝
«(…)6. Արդարացման դատավճիռը կայացվում է արդարացման վերդիկտի հիման վրա: Արդարացման դատավճիռը ճանաչում և հռչակում է հանցանքի կատարման մեջ մեղադրյալի անմեղությունն այն փաստական հանգամանքներով, որոնք դրվել են մեղադրանքի հիմքում:
7. Մեղադրական դատավճիռը կայացվում է մեղադրական վերդիկտի հիման վրա և բովանդակում է հանցանքի կատարման մեջ մեղադրյալին մեղավոր ճանաչելու և նրա նկատմամբ պատիժ կիրառելու, իսկ սույն օրենսգրքով նախատեսված դեպքերում` պատիժ չկիրառելու կամ պատժից ազատելու մասին դատարանի որոշումը (…)»:
Արարքը կատարելու պահին գործող՝ «Զինվորական ծառայություն անցնելու մասին» ՀՀ օրենքի 5-րդ հոդվածի համաձայն՝
«1. Զինվորական ծառայության սկիզբ համարվում է՝
1) զինվորական ծառայության զորակոչված քաղաքացիների համար՝ ծառայության վայր մեկնելու համար զինվորական կոմիսարիատ ներկայանալու օրը.
2) պայմանագրային զինվորական ծառայության ընդունվող քաղաքացիների համար՝ պայմանագիրն ուժի մեջ մտնելու օրը.
3) ռազմաուսումնական հաստատություններ ընդունված քաղաքացիների համար՝ տվյալ ռազմաուսումնական հաստատություններում սահմանված կարգով որպես կուրսանտ գրանցվելու օրը:
2. Զինվորական ծառայությունն ավարտված է համարվում՝
1) զորակոչի միջոցով զինծառայողների համար՝ ծառայության ժամկետը լրանալու կապակցությամբ զորամասի անձնակազմի ցուցակներից հանելու օրը.
2) պայմանագրային զինծառայողների համար՝ պայմանագրի ժամկետը լրանալու կամ պայմանագրի գործողությունը դադարեցնելու օրը:
3. Զինծառայողը զորամասի կամ զինվորական կառավարման մարմնի անձնակազմի ցուցակներից հանվում է զինվորական ծառայության ավարտի օրը, բացառությամբ օրենքով նախատեսված դեպքերի:
Զինծառայողի ծառայությունն ավարտվում է նրան զորամասի (զինվորական կառավարման մարմնի) անձնակազմի ցուցակներից հանելու օրը՝ արձակվելու, զոհվելու (մահանալու), դատարանի կողմից անհայտ բացակայող կամ մահացած ճանաչվելու պատճառով:
Զորամասի անձնակազմի ցուցակներից հանվող զինծառայողն արձակվելու օրը լրիվ չափով ապահովվում է դրամական, նյութական բավարարությամբ, պարենի փոխհատուցմամբ»:
Նույն օրենքի 7-րդ հոդվածի համաձայն՝
«1. Պայմանագիր կնքվում է Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացու (զինծառայողի) և պետական լիազոր մարմնի միջև՝ «Զինապարտության մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքի համաձայն և սույն օրենքով սահմանված կարգով:
2. Պայմանագիր չի կարող կնքվել պահեստազորից պայմանագրային զինվորական ծառայության անցնելու ցանկություն հայտնած այն քաղաքացիների հետ, որոնց նկատմամբ կատարվում է հետաքննություն, նախաքննություն, դատական քննություն, ովքեր դատապարտվել են հանցագործություն կատարելու համար, և դատվածությունը սահմանված կարգով հանված կամ մարված չէ:
Պայմանագիր չի կարող կնքվել նաև այն քաղաքացիների հետ, ովքեր օրենքի խախտումով չեն անցել պարտադիր զինվորական ծառայություն:
3. Պայմանագրում ամրագրվում են զինվորական ծառայության ընդունվելու կամավորությունը, զինվորական ծառայություն անցնելու ժամկետը, քաղաքացու (զինծառայողի) ընդհանուր և հատուկ պարտականությունները, զինծառայողի կարգավիճակով պայմանավորված՝ նրա իրավունքների և արտոնությունների երաշխիքները, ինչպես նաև օրենքով սահմանված այլ պայմաններ:
Պայմանագրում նշվում են նաև քաղաքացու (զինծառայողի) անունը, ազգանունը, հայրանունը, զինվորական կոչումը, ծննդյան ամիսը, ամսաթիվը, տարեթիվը, գործադիր իշխանության մարմնի անվանումը և նրա անունից պայմանագիր ստորագրող անձի պաշտոնը, զինվորական կոչումը, ազգանունը, անվան և հայրանվան սկզբնատառերը, պայմանագիրն ստորագրելու ամիսը, ամսաթիվը, տարեթիվը:
4. Համապատասխան պետական լիազոր մարմնի ղեկավարներն իրավասու են պայմանագրում նշել զինծառայողների որոշակի իրավունքներն ու պարտականությունները, որոնք կապված են ծառայության առանձնահատկությունների հետ և նախատեսված են գործող օրենսդրությամբ:
5. Պայմանագիրը կազմվում է իրավաբանական հավասար ուժ ունեցող 2 օրինակից, որոնք կողմերն ստորագրում են: Պայմանագրի օրինակները կնքվում են պետական լիազոր մարմնի՝ Հայաստանի Հանրապետության պետական զինանշանի պատկերն ունեցող կնիքով»:
Նույն օրենքի 9-րդ հոդվածի համաձայն՝
«1. Պայմանագրի գործողությունը դադարում է՝
1) զինծառայողին զորամասի (զինվորական կառավարման մարմնի) անձնակազմի ցուցակներից հանելու օրը՝ նրա զինվորական ծառայությունից արձակվելու, զոհվելու (մահանալու), անհայտ բացակայող կամ մահացած ճանաչվելու դեպքում.
2) զինծառայողի հետ նոր պայմանագիր կնքելու օրը.
3) պետական լիազոր այլ մարմնում զինծառայողին այլ պաշտոնի նշանակելու օրը.
4) Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիությունը դադարելու օրը.
5) դատական կարգով անգործունակ կամ սահմանափակ գործունակ ճանաչվելու օրը.
6) դատական կարգով զինվորական պաշտոն զբաղեցնելու իրավունքից զրկվելու օրը:
2. Պայմանագրի գործողությունը դադարեցնելու դեպքում առաջին օրինակում կատարվում է դադարման հիմքի մասին համապատասխան գրառում՝ ամսաթվի և տարեթվի նշումով:
3. Զինծառայողի ցանկությամբ այդպիսի գրառում կատարվում է նաև պայմանագրի երկրորդ օրինակում։ (․․․)»։
Նույն օրենքի 34-րդ հոդվածի համաձայն՝
«1. «Շարքային» զինվորական կոչում շնորհվում է՝ (․․․)
3) ռազմաուսումնական հաստատություններ ընդունված քաղաքացիներին՝ որպես կուրսանտ գրանցելիս. (․․․)»։
Նույն օրենքի 31-րդ հոդվածի համաձայն՝
«(․․․) «Լեյտենանտ» զինվորական կոչում շնորհվում է՝ 1) ռազմաուսումնական հաստատություններ ավարտած՝ սպայական կոչում չունեցող զինծառայողներին։ (․․․)»։ Արարքը կատարելու պահին գործող՝ Զինապարտության մասին ՀՀ օրենքի 10-րդ հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն`
«2. Ռազմական ուսումնական հաստատություններ ընդունված քաղաքացիները համարվում են պարտադիր զինվորական ծառայության զինծառայողներ, օգտվում են օրենսդրությամբ նրանց համար սահմանված իրավունքներից ու արտոնություններից և կրում պարտականություններ` բացառությամբ օրենքով նախատեսված դեպքերի: Այդ հաստատություններից ազատված և հեռացված անձինք փոխհատուցում են իրենց ուսման հետ կապված ծախսերը և զորակոչվում (ուղարկվում) են պարտադիր զինվորական ծառայության` ընդհանուր հիմունքներով:»:
11.«Ապացույցների բավարարություն» հասկացության էությունը, ապացույցների բավարարությունը որոշելու ընդհանուր չափանիշները, դրանցից յուրաքանչյուրի բնութագիրը ՀՀ Վճռաբեկ դատարանը քննարկել և վերլուծել է Սիրակ Սաքանյանի վերաբերյալ 2011 թվականի դեկտեմբերի 22-ի թիվ ԵԷԴ/0058/01/10 գործով կայացված որոշման 14-15-րդ, 16-19-րդ կետերում։
Մասնավորապես, վկայակոչված որոշման մեջ Վճռաբեկ դատարանը, համեմատական վերլուծության ենթարկելով «ապացուցման առարկա» և «ապացույցների բավարարություն» հասկացությունները, նշել է. «(…) եթե ապացուցման առարկան ցույց է տալիս, թե ինչ է անհրաժեշտ պարզել յուրաքանչյուր քրեական գործով, ապա ապացույցների բավարարությունը կապված է այն ապացուցողական նյութի հետ, որը վերաբերում է ապացուցման առարկային և թույլ է տալիս այդ հանգամանքների մասին գալ արժանահավատ հետևության։ Որոշելով ապացույցների բավարարությունը՝ վարույթն իրականացնող մարմինները լուծում են քրեական գործի համար էական նշանակություն ունեցող հանգամանքների հետազոտման խորության աստիճանի հետ կապված հարցերը, մասնավորապես այն, թե ի՞նչ աստիճանի պետք է մանրացվի յուրաքանչյուր հանգամանքը, և ի՞նչ ծավալի ապացույցներ են անհրաժեշտ այդ հանգամանքները հավաստի պարզելու և դրա հիման վրա այս կամ այն դատավարական որոշումը կայացնելու համար։
Այսպիսով, ապացույցների բավարարությունը ենթադրում է կոնկրետ գործով ապացուցման շրջանակների այնպիսի որոշումը, որպեսզի հավաքված ապացույցները որակական կողմից ապահովեն ապացուցման առարկայի յուրաքանչյուր տարրի պարզումը, իսկ քանակական կողմից՝ այդ հանգամանքների բացահայտման արժանահավատությունը և դատավարական որոշումների հիմնավորվածությունն ու պատճառաբանվածությունը։
Ի տարբերություն ապացուցման առարկայի, ապացույցների բավարարություն հասկացության բովանդակությունը քրեական դատավարության օրենսդրությամբ բացահայտված չէ, այսինքն՝ օրենքում հստակ նշում չկա այն մասին, թե մինչև ե՞րբ պետք է հավաքվեն և հետազոտվեն ապացույցները, որպեսզի յուրաքանչյուր գործով պարզվի ապացուցման առարկան ամբողջությամբ կամ նրա տարրերն առանձին վերցրած։ Բացի այդ, օրենքում սահմանված չէ միասնական չափանիշ առ այն, թե ե՞րբ են ի հայտ գալիս յուրաքանչյուր քրեական գործով ապացուցման առարկան բացահայտված համարելու հիմքերը։
Վճռաբեկ դատարանը ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի համակարգային վերլուծության հիման վրա արձանագրում է ապացույցների բավարարությունը որոշելու հետևյալ ընդհանուր չափանիշները՝
1) վարույթն իրականացնող մարմինների ներքին համոզմունք,
2) դատավարական որոշումների հիմնավորվածություն և պատճառաբանվածություն,
3) անմեղության կանխավարկած (…)։
Ապացույցների բավարարությունը չի կարող որոշվել թվաբանական ցուցանիշով, այդ պատճառով ՀՀ քրեադատավարական օրենքն օգտագործում է «ապացույցների համակցություն» հասկացությունը: Ակնհայտ է, որ ապացույցները բավարար չեն, եթե՝
1) գործում բացակայում է որևէ ապացույց գործի ճիշտ լուծման համար նշանակություն ունեցող որևէ հանգամանքի պարզման համար,
2) եղած ապացույցը թույլ չի տալիս պարզել այդ հանգամանքը անհրաժեշտ խորությամբ և լրիվությամբ,
3) այդ հանգամանքի ապացուցվածությունը կասկած է հարուցում»:
Վերահաստատելով և զարգացնելով նախորդ կետում մեջբերված գործով արտահայտած իրավական դիրքորոշումները՝ Վճռաբեկ դատարանը Արարատ Ավագյանի և Վահրամ Սահակյանի վերաբերյալ 2014 թվականի հոկտեմբերի 31-ի թիվ ԵԿԴ/0252/01/13 գործով կայացված որոշմամբ արձանագրել է.
«(…) Ապացույցների թույլատրելիության հատկանիշը վերաբերում է դրանց ձևական կողմին: Դրա էությունը կազմում է ապացույցները ձեռք բերելիս օրենքով նախատեսված դատավարական պահանջների պահպանվածությունը և ենթադրում է.
- աղբյուրի օրինականություն՝ ապացույցը պետք է ձեռք բերվի միայն օրենքով սահմանված աղբյուրներից (ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 104-րդ հոդվածի 2-րդ մաս),
- ձեռքբերման միջոցների օրինականություն՝ պետք է պահպանված լինեն ապացույցների ձեռքբերմանն ուղղված գործողություններ կատարելուն օրենքով առաջադրված պահանջները,
- դատավարական ձևակերպում՝ ապացույցը, դրա ձեռքբերման գործընթացը պետք է օրենքով սահմանված կարգով ենթարկվեն դատավարական ձևակերպման,
- լիազորված սուբյեկտ՝ այն պետք է ստացված լինի ապացույց ձեռք բերելու լիազորությամբ օժտված սուբյեկտի կողմից:
Ապացույցն անթույլատրելի ճանաչելու հիմքերը հստակ սահմանված են ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 105-րդ հոդվածով:
(…) Ապացույցի արժանահավատության հատկանիշը նույնպես վերաբերում է ապացույցի բովանդակային գնահատմանը: Արժանահավատ է այն ապացույցը, որի ճշմարտացիությունը կասկած չի հարուցում: Ապացույցն արժանահավատության տեսանկյունից գնահատելիս դատարանը պետք է հիմք ընդունի հետևյալ հանգամանքները.
ա) ապացույցի աղբյուրի հատկանիշները (օրինակ՝ փորձագետի ձեռնհասությունը, ցուցմունք տվող անձի շահագրգռվածությունը, որոշ դեպքերում հոգեբանական և ֆիզիոլոգիական հատկանիշները, վիճակը, ինչպես նաև անձին վերաբերող այլ հատկանիշներ, որոնք կարող են ազդեցություն ունենալ այդ անձի կողմից գործի համար նշանակություն ունեցող հանգամանքներն ընկալելու, մտապահելու, վերարտադրելու գործընթացի վրա),
բ) ապացույցի ձևավորման հանգամանքները (օրինակ՝ վկայի կողմից կոնկրետ հանգամանքն ընկալելու պայմանները, պաշտպանի, ներկայացուցչի ներկայությունը և այլն),
գ) ապացուցողական տեղեկությունը ձեռք բերելու միջոցը,
դ) ապացույցի բովանդակությունը կազմող տեղեկությունը հաստատող կամ հերքող հանգամանքների առկայությունը,
ե) նույն տեղեկության ստացումն այլ աղբյուրից:
Յուրաքանչյուր ապացույց արժանահավատության տեսանկյունից պետք է գնահատվի ապացույցների համակցության մեջ՝ բազմակողմանի և մանրամասն գնահատելով փաստական տվյալների ստացման աղբյուրները և ապացույցի ձևավորման ամբողջ ընթացքը: Ապացույցի արժանահավատության վերաբերյալ վերջնական որոշում կարող է կայացվել դրա բովանդակությունն այլ աղբյուրներից ստացված տեղեկությունների հետ համադրելու արդյունքում: Որոշակի փաստի վերաբերյալ այս կամ այն աղբյուրից ստացված տեղեկությունների արժանահավատությունը գնահատելու համար անհրաժեշտ է վերլուծել ստացված տեղեկությունների բովանդակությունը, համադրել դրանք այլ ապացույցների հետ, պարզել դրանց համապատասխանությունը կամ հակասությունը, հակասության դեպքում` դրա պատճառները:
Ապացույցի արժանահավատության վերաբերյալ դատարանի եզրահանգումները պետք է հիմնվեն գործում առկա փաստական տվյալների վրա (…)»:
Դատական ակտի պատճառաբանվածության հարցին Վճռաբեկ դատարանն անդրադարձել է Ֆ.Գալստյանի գործով որոշման մեջ, որտեղ իրավական դիրքորոշում է ձևավորել այն մասին, որ «(…) Դատական ակտի պատճառաբանվածությունը կոչված է պարզաբանելու, թե ինչու է դատարանը եկել այս կամ այն հետևության, որ իրավանորմերով է ղեկավարվել նման որոշում կայացնելիս և միևնույն ժամանակ հնարավորություն է ստեղծում վերադաս դատարանի կողմից դատական ակտի օրինականության և հիմնավորվածության ստուգման համար:
(…) Պատճառաբանված որոշման բացակայությունն արդեն իսկ օբյեկտիվորեն սահմանափակում է վերադաս դատական ատյանի հնարավորությունը` լիարժեք դատական ստուգման ենթարկելու բողոքարկվող դատական ակտի օրինականությունն ու հիմնավորվածությունը և կայացնելու արդարացի որոշում, հետևաբար դատական ակտի չպատճառաբանված լինելը հանգեցնում է քրեական դատավարության կարևորագույն սկզբունքներից մեկի` ՀՀ Սահմանադրությամբ և քրեադատավարական օրենքով երաշխավորված արդար դատական քննության իրավունքի խախտման:
(…) Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանն իր մի շարք որոշումներում՝ ներպետական դատարանների կողմից կայացված որոշումների չպատճառաբանվածությունը կամ ոչ բավարար պատճառաբանվածությունը դիտել [է] «Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին» եվրոպական կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածի 1-ին մասով երաշխավորված` անձի արդար դատական քննության իրավունքի խախտում (տե՛ս Սալովն ընդդեմ Ուկրաինայի (Salov v. Սkraine) 06.09.2005 թվականի որոշումը, գանգատ թիվ 65518/01, Բոլդեան ընդդեմ Ռումինիայի (Boldea v. Romania) 15.02.2007 թվականի որոշումը, գանգատ թիվ 19997/02, Գրադինարն ընդդեմ Մոլդովայի (Gradinar v. Moldova) 08.04.2008 թվականի որոշումը, գանգատ թիվ 7170/02)»: (տե՛ս Ֆրունզիկ Գալստյանի գործով Վճռաբեկ դատարանի 2010 թվականի մարտի 26-ի թիվ ԵԿԴ/0058/11/09 որոշման 18-20-րդ կետերը):
12. Այսպես, անմեղության կանխավարկածի սկզբունքի և «չփարատված կասկածները հօգուտ մեղադրյալի մեկնաբանելու» կանոնի վերլուծությամբ հարկ է փաստել, որ անմեղության կանխավարկածի սկզբունքը ենթադրում է ապացույցների այնպիսի ամբողջության առկայություն, որն անհրաժեշտ է անձի մեղավորությունը ողջամիտ (հիմնավոր) կասկածից վեր ապացուցված համարելու և ոչ թե անձի մեղավորության մասին ենթադրություններ անելու համար: Անմեղության կանխավարկածն այս տեսանկյունից կարելի է համարել հաղթահարված, եթե ապացուցման առարկան կազմող հանգամանքներն ապացուցված են այնպես, որ դրանց ճշտությունը` առկա բավարար ապացույցներով հաստատված ճանաչելու դեպքում չի կարող կասկածներ առաջացնել: Հակառակ դեպքում, եթե այդ հանգամանքներն ապացուցված չեն անկասկած, ապա չփարատված կասկածները հօգուտ մեղադրյալի մեկնաբանելու կանոնի կիրառմամբ պետք է ապացուցված համարել հակառակը: Հետևաբար, հանցագործության համար դատապարտումը չի կարող պայմանավորված լինել անձի հավանական մեղավորության վերաբերյալ հետևություններով կամ ենթադրություններով, այլ պետք է բխի նրա կողմից տվյալ արարքը կատարելու հարցում դատարանի համոզմունքից: Միաժամանակ դատարանի համոզմունքը չի կարող կամայական և սուբյեկտիվ լինել, այն պետք է ձևավորվի պատշաճ ընթացակարգի շրջանակներում ապացույցների բազմակողմանի, լրիվ, օբյեկտիվ հետազոտման և գնահատման արդյունքում:
Հետևապես, մեղադրանքի բովանդակությունը կազմող յուրաքանչյուր փաստական տվյալ պետք է հիմնավորվի քրեական վարույթում առկա ապացույցների բավարար համակցությամբ, այլ ոչ գնահատողական բնույթ կրող ենթադրություններով, մեկնաբանություններով կամ կասկածներով։
13. Վերոգրյալ իրավական նորմերի և ՀՀ վճռաբեկ դատարանի իրավական դիրքորոշումների լույսի ներքո Վերաքննիչ դատարանն արձանագրում է, որ Առաջին ատյանի դատարանը, դատաքննության ընթացքում հետազոտված ապացույցները ենթարկել է լրիվ, բազմակողմանի և օբյեկտիվ ստուգման, ինչի արդյունքում հանգել է ճիշտ հետևության առ այն, որ մեղադրյալ Ալիխան Մուրադյանի արարքում առկա է՝ 2003 թվականի ապրիլի 18-ին ընդունված ՀՀ քրեական օրենսգրքի 362-րդ հոդվածի 1-ին մասով /համապատասխանում է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 526-րդ հոդվածի 1-ին մասին/ նախատեսված հանցակազմը: Նման հանգամանքը հիմնավորելու տեսանկյունից Առաջին ատյանի դատարանում հետազոտված ապացույցները կազմում են բավարար ամբողջություն, քանի որ սույն գործով հանգամանքները Առաջին ատյանի դատարանում ենթարկվել են լիարժեք քննության:
Անդրադառնալով Բողոքաբերի այն փաստարկներին, որ Առաջին ատյանի դատարանի կողմից հետազոտված ապացույցները բավարար չեն՝ մեղադրյալ Ալիխան Մուրադյանի մեղավորությունը հաստատելու համար, ապա Վերաքննիչ դատարանն արձանագրում է, որ վկաների ցուցմունքերը, զննված և արտավարութային փաստաթուղթ ճանաչված՝ ՀՀ ՊՆ կադրերի և ռազմական կրթության վարչության պետի զեկուցագիրը, «ՀՀ ՊՆ և արտերկրների ռազմաուսումնական հաստատություններում սովորելու և հետագա զինվորական ծառայության անցնելու մասին» վերտառությամբ պայմանագիրը և Առաջին ատյանի դատարանի կողմից հետազոտված այլ թույլատրելի ապացույցները համակցության մեջ գնահատելիս, հնարավոր է հանգել հիմնավոր հետևության առ այն, որ մեղադրյալ Ալիխան Մուրադյանը հանդիսանալով Վ.Սարգսյանի անվան ռազմական ինստիտուտի 3-րդ կուրսի կուրսանտ, 2005թ. սեպտեմբերի 27-ից, 5 տարի ժամկետով ուսումնառության նպատակով գործուղվել է Մոդենայի ռազմական ուսումնարան և 21.07.2010թ. նշված ուսումնական հաստատությունն ավարտելուց հետո զինվորական ծառայությունից վերջնականապես խուսափելու նպատակով, սահմանված կարգով ՀՀ չի վերադարձել, ՀՀ ՊՆ կադրերի և ռազմական կրթության վարչություն չի ներկայացել, հետո ծառայության չի նշանակվել, իսկ հակառակի վերաբերյալ քրեական գործում բավարար փաստական տվյալներ առկա չեն:
Քննարկելով այն հանգամանքը, թե արդյո՞ք Մոդենայի ռազմական հաստատությունում ուսումնառությունն ավարտելուց հետո Ալիխան Մուրադյանը կրում էր՝ Հայաստանի Հանրապետություն վերադառնալու պարտականություն, թե ոչ, ապա Վերաքննիչ դատարանն արձանագրում է, որ Ա.Մուրադյանի և ՀՀ պաշտպանության նախարարության Վազգեն Սարգսյանի անվան ռազմական ինստիտուտի միջև 2005 թվականի հունիսի 1-ին կնքված «ՀՀ ՊՆ և արտերկրների ռազմաուսումնական հաստատություններում սովորելու և հետագա զինվորական ծառայության անցնելու մասին» վերտառությամբ պայմանագրով (տե՛ս գ․թ․ 76) ստանձնած պարտավորությունների համաձայն (տե՛ս պայմանագրի 2․2 կետի «գ» ենթակետը)՝ Ա․Մուրադյանը ռազմաուսումնական հաստատությունն ավարտելուց և նշանակում ստանալուց հետո պարտավորվում էր անցնել ծառայողական պարտականությունների կատարմանը՝ «Զինապարտության մասին» ՀՀ օրենքով և «Զինվորական ծառայության մասին» ՀՀ օրենքով սահմանված կարգով։ Բացի այդ, նույն պայմանագրի 2-րդ կետի համաձայն՝ ռազմաուսումնական հաստատությունն ավարտելուց հետո կուրսանտ Ա.Մուրադյանը պետք է ընդգրկվեր ՀՀ զինված ուժերի կադրերում և նրան շնորհվեր «Լեյտենանտ» սկզբնական սպայական կոչում։
Միևնույն ժամանակ, Վերաքննիչ դատարանն անհրաժեշտ է համարում փաստել, որ մեղադրյալ Ալիխան Մուրադյանը, ՀՀ ՊՆ նախարարի՝ 2005 թվականի սեպտեմբերի 29-ի՝ թիվ 1139 հրամանի համաձայն՝ գործուղվել է ուսումնառության՝ Մոդենային ռազմական ուսումնարան։
Վերոգրյալի հաշվառմամբ, անդրադառնալով Բողոքաբերի այն փաստարկին, որ գործում առկա է Ա.Մուրադյանի և ՀՀ պաշտպանության նախարարության Վազգեն Սարգսյանի անվան ռազմական ինստիտուտի միջև կնքված պայմանագիրը, որով բացառապես սահմանվել են Ա.Մուրադյանի ու կոնկրետ Վ.Սարգսյանի անվան ռազմական ինստիտուտի միջև փոխհարաբերությունները` տվյալ ռազմական ուսումնական հաստատությունում ուսումնառության ընթացքում, Վերաքննիչ դատարանն արձանագրում է, որ ՀՀ ՊՆ Վ․Սարգսյանի անվան ռազմական ինտիտուտը գործում է ՀՀ ՊՆ ենթակայության ներքո, իսկ մեղադրյալ Ալիխան Մուրադյանի և ՀՀ ՊՆ Վազգեն Սարգսյանի անվան ռազմական ինտիտուտի միջև կնքված պայմանագիրն ըստ էության կարգավորում է այնպիսի իրավահարաբերություններ, որոնք առաջանում են ՀՀ ՊՆ և արտերկրների ռազմաուսումնական հաստատություններում սովորելու և հետագա զինվորական ծառայության անցնելու ընթացքում։
Նման պայմաններում՝ Վերաքննիչ դատարանն արձանագրում է, որ իրավաչափ են Առաջին ատյանի դատարանի հետևություններն առ այն, որ Ա.Մուրադյանը օրենքով սահմանված կարգով ուներ զինծառայողի կարգավիճակ և դրանից բխող պարտականություններ (տվյալ պարագայում ՀՀ-ում սպայական կոչում ստանալը և ծառայությունը շարունակելը), որի կատարումից վերջինս վերջնականապես հրաժարվել է:
Բացի այդ, Վերաքննիչ դատարանն արձանագրում է, որ արարքը կատարելու պահին գործող՝ «Զինվորական ծառայություն անցնելու մասին» ՀՀ օրենքի 5-րդ հոդվածի համաձայն՝ ռազմաուսումնական հաստատություններ ընդունված քաղաքացիների համար զինվորական ծառայության սկիզբ է համարվել տվյալ ռազմաուսումնական հաստատություններում սահմանված կարգով որպես կուրսանտ գրանցվելու օրը։ Նման պայմաններում, Վերաքննիչ դատարանն արձանագրում է, որ վերոնշյալ՝ 2005 թվականի հունիսի 1-ին կնքված «ՀՀ ՊՆ և արտերկրների ռազմաուսումնական հաստատություններում սովորելու և հետագա զինվորական ծառայության անցնելու մասին» վերտառությամբ պայմանագիրը կնքելու պահից, ընդհանուր 20 տարի տևողությամբ ժամկետով Ալիխան Մուրադյանը կհանդիսանար ժամկետային զինծառայող՝ ունենալով դրանից բխող բոլոր իրավունքները, արտոնությունները և պետք է կրեր բոլոր պարտականությունները՝ բացառությամբ օրենքով նախատեսված դեպքերի։
Վերոգրյալի հաշվառմամբ, անդրադառնալով նաև Բողոքաբերի փաստարկներին առ այն, որ Ա.Մուրադյանը իրականում որևէ պաշտոնի չէր նշանակվել և որևէ զինվորական պարտականություն չէր ստանձնել և ավարտելով ռազմական կրթությունը, վերջինս որոշել էր չնշանակվել զինվորական ծառայության, ուստի Ա.Մուրադյանի արարքում դասալքության հանցակազմն առկա չէ, ապա Վերաքննիչ դատարանն ևս մեկ անգամ արձանագրում է, որ մեղադրյալ Ալիխան Մուրադյանը «ՀՀ ՊՆ և արտերկրների ռազմաուսումնական հաստատություններում սովորելու և հետագա զինվորական ծառայության անցնելու մասին» վերտառությամբ պայմանագիրը կնքելու պահից (սահմանված կարգով որպես կուրսանտ գրանցվելու օրը) հանդիսացել է ժամկետային զինծառայող, իսկ ՀՀ ՊՆ նախարարի՝ 2005 թվականի սեպտեմբերի 29-ի՝ թիվ 1139 հրամանի համաձայն՝ որպես ՀՀ ՊՆ Վ․Սարգսյանի անվան ռազմական ինտիտուտի կուրսանտ գործուղվել է ուսումնառության՝ Մոդենային ռազմական ուսումնարան, սակայն գործուղման ժամկետը լրանալուց հետո չի վերադարձել ՀՀ:
Այլ կերպ՝ ուսումնառությունը ավարտելուց հետո Ա.Մուրադյանը պետք է ստանար «Լեյտենանտ» զինվորական կոչում և շարունակեր ծառայությունը, իսկ այն պայմաններում, երբ օրենսդրական կարգավորումները հստակ նախատեսել են՝ ուսումնական հաստատությունը ավարտելուց հետո սպայական կոչում ստանալը և ծառայությունը շարունակելը, որից Ա.Մուրադյանը հրաժարվել է, այսինքն՝ «ՀՀ ՊՆ և արտերկրների ռազմաուսումնական հաստատություններում սովորելու և հետագա զինվորական ծառայության անցնելու մասին» վերտառությամբ պայմանագրի դադարումը չի եղել օրենքով սահմանված կարգով, Ալիխան Մուրադյանը չի ազատվել՝ պայմանագրի ուժով ստանձնած պարտականությունների կատարումից:
Ինչ վերաբերում է Բողոքաբերի այն փաստարկին, որ ուսում ստացող անձինք /ինչպիսիք են ռազմական կրթությունը, ոստիկանական կրթությունը/ կարող են հրաժարվել կրթությունից և/կամ չկատարել անվճար կրթություն ստանալուց հետո պետության առջև ստանձնած պարտականությունները, որի դեպքում կրում են գույքային պատասխանատվություն, ապա Վերաքննիչ դատարանն արձանագրում է, որ պայմանագրով և օրենսդրությամբ՝ ուսումնառության ավարտից հետո զինծառայության անցնելու պարտավորությունները ստանձնելը չի կարող ենթարկվել տարածական մեկնաբանման և դիտարկվել միայն որպես կրթության իրավունքից հրաժարում և ըստ այդմ՝ առաջացնել միայն գույքային պատասխանատվություն։ Միևնույն ժամանակ, «Զինապարտության մասին» ՀՀ օրենքը չի բացառում գույքային պատասխանատվությունը, այլ նախատեսում է զինվորական ծառայության նշանակվելուց հրաժարվելու կուրսանտի իրավունքը, որի պարագայում ծագում է երկու պարտականություն` փոխհատուցել ուսման ընթացքում պետության կատարած ծախսերը և անցնել պարտադիր ժամկետային ծառայություն /փաստացի՝ շարունակել զինվորական ծառայությունը/` ընդհանուր հիմունքներով:
Միևնույն ժամանակ, պատասխանելով նաև այն հարցին թե արդյո՞ք մեղադրյալ Ալիխան Մուրադյանը չուներ հետագա զինվորական ծառայության նշանակվելուց հրաժարվելու իրավունք, ապա Վերաքննիչ դատարանի գնահատմամբ, վերջինս՝ ունենալով պայմանագիրը դադարեցնելու և ժամկետային պարտադիր զինվորական ծառայության անցնելու հնարավորություն, օրենքով և պայմանագրով սահմանված կարգով չի դադարեցրել պայմանագրի գործողությունը և սահմանված կարգով չի վերադարձել ՀՀ՝ այդ կերպ վերջնականապես խուսափելով զինվորական ծառայությունից։
Այլ կերպ՝ մեղադրյալ Ալիխան Մուրադյանը Մոդենային ռազմական ուսումնարան ավարտելուց հետո, «ՀՀ ՊՆ և արտերկրների ռազմաուսումնական հաստատություններում սովորելու և հետագա զինվորական ծառայության անցնելու մասին» վերտառությամբ պայմանագրի ուժով դեռևս հանդիսացել է զինվորական պարտականություններ կատարող անձ, սակայն ծառայությունից վերջնականապես խուսափելու նպատակով չի ներկայացել օրենքով և պայմանագրով սահմանված զինվորական պարտականությունների կատարմանը։
14. Վերոշարադրյալի հիման վրա Վերաքննիչ դատարանը հանգում է այն հետևության, որ Առաջին ատյանի դատարանի դատավճռով թույլ չի տրվել դատական սխալ, այդ թվում նաև՝ նյութաիրավական կամ քրեադատավարական օրենքի այնպիսի խախտում, որը կարող էր ազդեցություն ունենալ գործի ելքի վրա, և գործով կայացվել է ըստ էության ճիշտ լուծող դատական ակտ, որը բխում է ինչպես Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի, այնպես էլ ՀՀ վճռաբեկ դատարանի ձևավորած նախադեպային իրավունքից:
Ելնելով վերոգրյալից և ղեկավարվելով ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 371-372-րդ հոդվածներով՝ Վերաքննիչ դատարանը.

Ո Ր Ո Շ Ե Ց
Մեղադրյալ Ալիխան Ալբերտի Մուրադյանի պաշտպան Գուրգեն Ներսիսյանի վերաքննիչ բողոքը մերժել՝ Երևան քաղաքի առաջին ատյանի ընդհանուր իրավասության քրեական դատարանի՝ թիվ ԵԴ1/2629/01/25 քրեական գործով 2025 թվականի հոկտեմբերի 21-ի դատավճիռը՝ թողնելով անփոփոխ։
Որոշումը կարող է բողոքարկվել ՀՀ Վճռաբեկ դատարան՝ ստանալու օրվանից հետո մեկամսյա ժամկետում:

ՆԱԽԱԳԱՀՈՂ ԴԱՏԱՎՈՐ՝ Ա.ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ

ԴԱՏԱՎՈՐՆԵՐ՝ Տ․ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

Վ․ՌՇՏՈՒՆԻ