ԵԴ1/0438/01/25





ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
ՎԵՐԱՔՆՆԻՉ ՔՐԵԱԿԱՆ ԴԱՏԱՐԱՆ
Ո Ր Ո Շ ՈՒ Մ

«14» ապրիլի 2025թ. ք. Երևան

ՀՀ վերաքննիչ քրեական դատարանը (այսուհետ նաև` Վերաքննիչ դատարան)
նախագահությամբ՝ դատավոր Լ.ԱԲԳԱՐՅԱՆԻ

ՀՀ դատախազության Երևան քաղաքի Արաբկիր և Քանաքեռ-Զեյթուն վարչական շրջանների դատախազության դատախազ Ե․Աբովյանի հատուկ վերանայման բողոքի հիման վրա գրավոր ընթացակարգով դատական վերանայման ենթարկելով Երևան քաղաքի առաջին ատյանի ընդհանուր իրավասության քրեական դատարանի (դատավոր՝ Ջոն Հայրապետյան) 2025 թվականի փետրվարի 18-ի թիվ ԵԴ1/0438/01/25 որոշումը,

ՊԱՐԶԵՑ

Հատուկ վերանայման վարույթի ընթացքը

1. Երևան քաղաքի առաջին ատյանի ընդհանուր իրավասության քրեական դատարանում (այսուհետ նաև՝ Առաջին ատյանի դատարան) քննվում է քրեական վարույթն ըստ մեղադրանքի Ռաթ Արթուրի Բալասանյանի ՝ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 252-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 5-րդ մասով։
2. 2025 թվականի փետրվարի 18-ին Առաջին ատյանի դատարանը, նախնական դատալսումների ընթացքում քննարկելով մեղադրյալ Ռաթ Բալասանյանի նկատմամբ ընտրված խափանման միջոցը փոփոխելու, վերացնելու կամ ժամկետը երկարաձգելու հարցը, որոշել է մեղադրյալ Ռաթ Արթուրի Բալասանյանի նկատմամբ որպես այլընտրանքային խափանման միջոցներ կիրառել տնային կալանքը՝ 3 (երեք) ամիս ժամկետով և բացակայելու արգելքը։
3. 2025 թվականի մարտի 21-ին Վերաքննիչ դատարանում ստացվել է Առաջին ատյանի դատարանի նշված որոշման դեմ Երևան քաղաքի Արաբկիր և Քանաքեռ-Զեյթուն վարչական շրջանների դատախազության դատախազ Ե․Աբովյանի հատուկ վերանայման բողոքը։
2025 թվականի մարտի 28-ին Վերաքննիչ դատարանում ստացվել է թիվ ԵԴ1/0438/01/25 քրեական վարույթի հավելվածը, որը դատավոր Լ.Աբգարյանի աշխատակազմին է փոխանցվել 2025 թվականի մարտի 31-ին:
Վերաքննիչ դատարանի 2025 թվականի ապրիլի 3-ի որոշմամբ հատուկ վերանայման բողոքն ընդունվել է վարույթ:

Հատուկ վերանայման բողոքի քննության համար նշանակություն ունեցող փաստերը.

4. Ռաթ Արթուրի Բալասանյանի նկատմամբ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 252-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 5-րդ մասով հանրային քրեական հետապնդում է հարուցվել այն բանի համար, որ «նա, ուրիշի գույքի հափշտակություն կատարելու դիտավորությամբ, բռնություն գործադրելու սպառնալիքով հափշտակել է Իլյա Անատոլի Լենչենկոյին պատկանող գումարը և բջջային հեռախոսը:
Այսպես. Ռաթ Բալասանյանը ուրիշի գույքի հափշտակություն կատարելու դիտավորությամբ, 2024 թվականի հոկտեմբերի 17-ին, ժամը՝ 21:50-ի սահմաններում մոտենալով Երևան քաղաքի կասկադ համալիրի 50-ամյակի հուշահամալիր կոչվող վայրի աստիճանահարթակին` մոտեցել է նշված վայրում զբոսնող ՌԴ քաղաքացի Իլյա Լենչենկոյին, բռնություն գործադրելու սպառնալիքով՝ իր մոտ առկա զենքի նմանվող առարկայի գործադրմամբ՝ ատրճանակի փողը Իլյա Լենչենկոյի վրա ուղղելով վերջինիցս պահանջել է իրեն տրամադրել բջջային հեռախոսը, ինչի արդյունքում Ի.Լենչենկոն Ռ.Բալասանյանին է հանձնել «Այֆոն 13» մոդելի բջջային հեռախոսը, որը հափշտակելով Ռ.Բալասանյանը շարունակելով զենքի փողը Ի.Լենչենկոյի ուղղությամբ պահել, պահանջել է իրեն հանձնել նրա մոտ առկա գումարը, որի արդյունքում Ի.Լենչենկոն Ռ.Բալասանյանին է հանձնել իր մոտ առկա 15.000 ՀՀ դրամ գումարը, այդ կերպ՝ բռնություն գործադրելու սպառնալիքով, զենքի գործադրմամբ Ռ.Բալասանյանը Ի.Լենչենկոյից հափշտակել է մանր չափերի մոտ 275.000 ՀՀ դրամի գումար»։
5. Առաջին ատյանի դատարանն իր 2025 թվականի փետրվարի 18-ի թիվ ԵԴ1/0438/01/25 որոշման մեջ նշել է. «(…) Վերը շարադրված իրավադրույթների լույսի ներքո վերլուծելով սույն քրեական գործի փաստական հանգամանքները, ինչպես նաև հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ մեղադրյալ Ռաթ Արթուրի Բալասանյանի նկատմամբ քրեական գործը հաստատված մեղադրական եզրակացությամբ ուղարկվել է դատարան և դատավորի կողմից ստանձնվել է քրեական գործի վարույթը, Դատարանը, հիմք ընդունելով անմեղության կանխավարկածի սկզբունքի առաջնայնությունը, արձանագրում է, որ մեղադրյալի նկատմամբ խափանման միջոց կիրառելու պայմաններն առերևույթ առկա են:
Անդրադառնալով մեղադրյալի կողմից իր վրա օրենքով դրված պարտականությունները չկատարելու իրավաչափության պայմանին՝ Դատարանը հիմնավոր է համարում ենթադրությունն առ այն, որ մեղադրյալը մնալով ազատության մեջ չի կատարի օրենքով իր վրա դրված պարտականությունները՝ խոչընդոտելով գործի քննությանը։ Նման եզրահանգումը պայմանավորված է այն իրողությամբ, որ Ռաթ Բալասանյանը կարող է անօրինական ազդեցություն գործադրել գործով անցնող մյուս անձանց վրա՝ իր համար նախընտրելի ցուցմունքներ տալուն նպաստելու միջոցով։ Այս առումով Դատարանն ուշադրության է արժանացնում այն փաստը, որ Ռ.Բալասանյանի դեմ ցուցմունք տված վկա Գ.Հակոբյանը մեղադրյալի հետ գտնվում է ընկերական հարաբերություններում, ուստի, բարձր է հավանականությունը, որ ազատության մեջ մնալու պարագայում վկայի նկատմամբ Ռ.Բալասանյանը կարող է գործադրել անօրինական ազդեցություն:
Ինչ վերաբերում է մեղադրյալ Ռաթ Բալասանյանի կողմից փախուստի դիմելու կալանքի հիմքին, Դատարանն արձանագրում է, որ դատական նիստում պաշտպանի կողմից հայտնած փաստական հանգամանքների լույսի ներքո նշված հիմքի հավանականությունը վերացել է, քանի որ գործի նյութերից հաստատվում է, որ վերջինս դեպքից հետո իր մշտական բնակության վայրը չի փոխել:
(...) Որոշմամբ շարադրված իրավադրույթների և Վճռաբեկ դատարանի մոտեցումների համատեքստում գնահատելով սույն գործի փաստական հանգամանքները, հաշվի առնելով մեղադրյալին վերագրվող արարքի բնույթն ու հանրային վտանգավորության աստիճանը, Դատարանն անթույլատրելի է համարում այս դեպքում անձի ազատության իրավունքի առավել խիստ պայմաններով՝ կալանքի կիրառմամբ, սահմանափակումը։
Ուստի, հաշվի առնելով խափանման միջոցն ընտրելու արձանագրած հիմքի հավանականության աստիճանը, դրա հիմնավորումները` Դատարանը եզրահանգում է, որ համաչափ և պիտանի այլ խափանման միջոցի կիրառմամբ հնարավոր է հասնել ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 116-րդ հոդվածի 2-րդ մասով նախատեսված պահանջների կատարման ապահովմանը։ Այլ խոսքով՝ Դատարանը գտնում է, որ այլընտրանքային խափանման միջոցը կարող է բավարար երաշխիք հանդիսանալ՝ ապահովելու մեղադրյալի պատշաճ վարքագիծը քրեական գործով վարույթի ընթացքում և չեզոքացնելու քրեական գործի քննությանը խոչընդոտելու վտանգը: Դատարանի նման եզրահանգումը, ի թիվս այլոց, պայմանավորված է այն իրողությամբ, որ քրեական գործն արդեն գտնվում է դատական վարույթում և ավարտվել են այդ վարույթով բացահայտման ենթակա հանգամանքները պարզելուն ուղղված քննչական գործողությունների կատարումը, այդ թվում՝ հարցաքննվել են տեղեկություններ ունեցող անձինք:
Հիմք ընդունելով նշվածը և հաշվի առնելով ընտրված խափանման միջոցի շարունակվող հիմքը (գործի քննությանը խոչընդոտելը), դրա հավանականության նվազ լինելը և հիմնավորումները, ինչպես նաև Ռ.Բալասանյանի անձին առնչվող տվյալները` այն, որ ըստ ներկայացված նյութերի վերջինս ունի մշտական բնակության վայր, երիտասարդ է, Դատարանը եզրահանգում է, որ այլընտրանքային խափանման միջոցի կամ դրանց համակցությամբ հնարավոր է հասնել ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 116-րդ հոդվածի 2-րդ մասով նախատեսված պահանջների կատարման ապահովմանը։
Այլ խոսքով՝ Դատարանը գտնում է, որ այլընտրանքային խափանման միջոցը կարող է բավարար երաշխիք հանդիսանալ՝ ապահովելու մեղադրյալի պատշաճ վարքագիծը քրեական գործով վարույթի ընթացքում և չեզոքացնելու քրեական գործի քննությանը խոչընդոտելու վտանգը: Հետևաբար` մեղադրյալ Ռ.Բալասանյանի նկատմամբ ընտրված խափանման միջոց կալանքը պետք է փոխարինել և վերջինիս նկատմամբ որպես խափանման միջոցներ կիրառել տնային կալանք՝ 3 (երեք) ամիս ժամկետով՝ համակցված բացակայելու արգելքի հետ: (…)»։

Հատուկ վերանայման բողոքի հիմքերը, դրանք հաստատող փաստերը և պահանջը.

6. Հատուկ վերանայման բողոքը քննվում է հետևյալ հիմքերի սահմաններում` ներքոհիշյալ փաստարկներով.
Բողոքաբերը, վկայակոչելով վարույթի ընթացքը, Առաջին ատյանի դատարանի պատճառաբանությունները, վերաբերելի իրավական նորմեր և իրավական դիրքորոշումներ, գտել է, որ վիճարկվող որոշմամբ դատարանը թույլ է տվել դատական սխալ, այն է՝ քրեադատավարական օրենքի էական խախտում, որն ազդել է գործի ելքի վրա, որի պայմաններում դատական ակտը ենթակա է բեկանման։
Անդրադառնալով դատարանի այն պատճառաբանությանը, որ մեղադրալի կողմից փախուստի դիմելու հիմքը վերացել է, քանի որ մեղադրյալը դեպքից հետո իր մշտական բնակության վայրը չի փոխել՝ բողոք բերած անձը նշել է, որ մեղադրյալը 2024 թվականի հոկտեմբերի 17-ից հետո՝ մինչ 2024 թվականի դեկտեմբերի 25-ը, չի հայտնաբերվել և ՀՀ ՆԳՆ ոստիկանության աշխատակիցների կողմից ձեռնարկվող միջոցառումները՝ նրան հայտնաբերելու ուղղությամբ որևէ արդյունք չեն տվել, այլ կերպ՝ մեղադրյալն անմիջապես դեպքից հետո դիմել է փախուստի, նրան հնարավոր է եղել միայն հայտնաբերել և ձերբակալել 2 ամիս անց, ուստի դատարանի այն դիրքորոշումը, որ մեղադրյալն իր բնակության վայրը չի փոխել, չի բխում քրեական գործի նյութերից։
Ընդ որում, մեղադրյալին վերագրվող արարքի համար առնվազն կարող է նշանակվել 5 տարի ժամկետով ազատազրկում, որևէ այլ պատժատեսակ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 252-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 5-րդ կետով նախատեսված արարք կատարելու համար նախատեսված չէ, ուստի հաշվի առնելով նաև Վճռաբեկ դատարանի Վահագն Պողոսյանի վերաբերյալ ԿԴ1/0062/06/12 գործով հայտնած իրավական դիրքորոշումը, մեղսագրվող հանցանքի ծանրությունը, ակնկալվող պատժի խստությունը սույն դեպքում կարևոր տարր են հանդիսանում բարձր գնահատելու մեղադրյալի կողմից կրկին փախուստի դիմելու և վարույթն իրականացնող մարմնից թաքնվելու հավանականությունը:
Միևույն ժամանակ մեղադրյալի նկատմամբ կիրառված տնային կալանք խափանման միջոցը՝ հաշվի առնելով կրման պայմանները, կիրառվող տեխնիկական միջոցները, չեն կարող չեզոքացնել նշված ռիսկերը և ապահովել մեղադրյալի պատշաճ վարքագիծը:
Ինչ վերաբերում է մեղադրյալի վրա օրենքով դրված պարտականությունները չկատարելու իրավաչափության պայմանների վերաբերյալ որոշմամբ նշված պատճառաբանություններին, ապա դատարանը դեռևս 2024 թվականի դեկտեմբերի 25-ին մեղադրյալի նկատմամբ որպես խափանման միջոց է կիրառել կալանքը և նշել, որ մեղադրյալի կողմից իր վրա օրենքով դրված պարտականությունները չկատարելու՝ գործի քննությանը խոչընդոտելու ձևով ռիսկը բարձր է, քանի որ մեղադրյալի վերաբերյալ ցուցմունք տված վկան՝ Գ.Հակոբյանը մեղադրյալի հետ ունի մտերիմ հարաբերություններ, ավելին՝ ըստ քրեական գործի նյութերի՝ դեպքից անմիջապես հետո մեղադրյալը գնացել է վկայի մոտ։ Մինչդեռ, դատարանն արդեն 2025 թվականի փետրվարի 18-ին կրկին հաստատելով, որ այդ ռիսկը բարձր է՝ նշել է, որ տնային կալանք խափանման միջոցը կարող է չեզոքացնել այն՝ հաշվի չառնելով, որ տնային կալանքի պայմաններում անձը չի գտնվում մշտական հսկողության ներքո, կարող է բնակարանում գտնվող այլ անձանց միջոցով, նրանց հեռախոսներով կապ հաստատել և փորձել անօրինական ազդեցություն ունենալ գործով վկա Գ.Հակոբյանի հետ: Ընդ որում, վկա Գ.Հակոբյանը դեռևս չի հարցաքննվել հիմնական դատալսումների ընթացքում:
Ուստի, դատարանը չի պատճառաբանվել` ինչպես պետք է ընտրված այլընտրանքային խափանման միջոցները չեզոքացնեն մեղադրյալի կողմից դատաքննության տվյալ փուլում քրեական վարույթին խոչընդոտելու, այդ թվում՝ ապացուցման գործընթացին ապօրինի միջամտելու՝ քրեական դատավարությանը մասնակցող անձանց վրա անօրինական ազդեցություն գործադրելու և փախուստի դիմելու ռիսկը։ Բացի այդ, հասկանալի չէ, թե 2024 թվականի դեկտեմբերի 25-ից հետո մինչև 2025 թվականի փետրվարի 18-ն ընկած ժամանակահատվածում ինչ փոփոխություն էր տեղի ունեցել կիրառված խափանման միջոցի պայմանների մեջ՝ այն դեպքում, երբ վկան և տուժողը դեռևս չեն հարցաքննվել։
Հետևաբար, այն պայմաններում, երբ հարցաքննված չեն վկան և տուժողը, իսկ մեղադրյալը դեպքից հետո արդեն իսկ փախել է և հայտնաբերվել ու ձերբակալվել է ոստիկանության աշխատակիցների կողմից դեպքից 2 ամիս անց, նրա կողմից իր վրա ՀՀ քրեական դաատավարության օրենսգրքով դրված պարտականությունների չկատարման և փախուստի դիմելու ռիսկերը բարձր են այնքան, որ վերջինիս պատշաճ վարքագիծն ապահովելու համար համաչափ խափանման միջոցը կալանք խափանման միջոցն է:
Ելնելով վերոգրյալից՝ բողոքի հեղինակը խնդրել է. «(...) Երևան քաղաքի առաջին ատյանի ընդհանուր իրավասության քրեական դատարանի՝ ԵԴ1/0438/01/25 գործով 2025 թվականի փետրվարի 18-ին կայացված որոշումը ամբողջությամբ բեկանել, մեղադրյալ Ռաթ Արթուրի Բալասանյանի նկատմամբ ընտրել կալանք խափանման միջոց»:

Վերաքննիչ դատարանում վարույթի մասնակիցների բացատրությունները, դրանք հիմնավորող նյութերը, միջնորդությունները, բողոքի պատասխանները.
7. Վարույթի մասնակիցները բացատրություններ, դրանք հիմնավորող նյութեր, միջնորդություններ, բողոքի պատասխաններ չեն ներկայացրել։

Վերաքննիչ դատարանի պատճառաբանություններն ու եզրահանգումը.

8. ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 355-րդ հոդվածի 4-րդ մասի համաձայն` «Դատական վերանայման բողոքի հիմքերը և դրանք հաստատող փաստերը ներկայացվում են բացառապես բողոքում և չեն կարող փոփոխվել կամ լրացվել դատական վարույթի ընթացքում»:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 359-րդ հոդվածի համաձայն` «3. Հատուկ վերանայումն իրականացվում է բողոքում նշված հիմքի և այն հաստատող փաստերի սահմաններում:
4. Հատուկ վերանայման կարգով դատական ակտ կայացնելիս վերադաս դատարանը հիմնվում է միայն ստորադաս դատարանում հետազոտված ապացույցների կամ նյութերի և վարույթի մասնակիցների արած պնդումների վրա»:
Մեջբերված քրեադատավարական նորմերի լույսի ներքո վերլուծելով հատուկ վերանայման բողոքի հիմքերն ու դրանք հաստատող փաստերը՝ Վերաքննիչ դատարանն արձանագրում է, որ տվյալ դեպքում պետք է պատասխանել այն հարցին, թե հիմնավոր է արդյոք մեղադրյալ Ռաթ Բալասանյանի նկատմամբ կիրառված կալանք խափանման միջոցը տնային կալանքի և բացակայելու արգելքի համակցությամբ փոխելու մասին Առաջին ատյանի դատարանի հետևությունը:
9. ՀՀ Սահմանադրության 27-րդ հոդվածի համաձայն` «Յուրաքանչյուր ոք ունի անձնական ազատության իրավունք: Ոչ ոք չի կարող անձնական ազատությունից զրկվել այլ կերպ քան հետևյալ դեպքերում և օրենքով սահմանված կարգով` (…)
4) անձին իրավասու մարմին ներկայացնելու նպատակով, երբ առկա է նրա կողմից հանցանք կատարած լինելու հիմնավոր կասկած, կամ երբ դա հիմնավոր կերպով անհրաժեշտ է հանցանքի կատարումը կամ դա կատարելուց հետո անձի փախուստը կանխելու նպատակով.(…)»:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 18-րդ հոդվածի համաձայն. «1. Վարույթի ընթացքում անձի նկատմամբ հարկադրանքի միջոցները կարող են կիրառվել ոչ այլ կերպ, քան սույն օրենսգրքով սահմանված հիմքերով և կարգով: Վարույթի ընթացքում անձին ազատությունից զրկելը չպետք է պատժի նպատակ հետապնդի:
2. Վարույթն իրականացնող մարմինն անձի նկատմամբ հարկադրանքի միջոց ընտրելիս առաջնորդվում է նվազագույնի սկզբունքով: Արգելվում է անձի նկատմամբ ընտրել ավելի խիստ հարկադրանքի միջոց, քան այն, որով քրեական վարույթի ընթացքում հնարավոր կլինի ապահովել անձի օրինական վարքագիծը: (...)
4. Անձին կալանավորելը, կալանքի ժամկետը երկարաձգելը, բժշկական հաստատությունում հարկադրաբար տեղավորելը թույլատրվում են միայն դատարանի որոշմամբ` այն դեպքում, երբ անձի օրինական վարքագիծը չի կարող երաշխավորվել հարկադրանքի այլ միջոցներով (…)»:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 115-րդ հոդվածի համաձայն՝ 1. Խափանման միջոցներն են կալանքը և այլընտրանքային խափանման միջոցները։
2. Այլընտրանքային խափանման միջոցներն են` (…)
1) տնային կալանքը.
(…)
5) բացակայելու արգելքը. (…)»։
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 116-րդ հոդվածի համաձայն` «2. Խափանման միջոցը կարող է կիրառվել, եթե դա անհրաժեշտ է՝
1) մեղադրյալի փախուստը կանխելու համար կամ
2) մեղադրյալի կողմից հանցանք կատարելը կանխելու համար կամ
3) մեղադրյալի կողմից իր վրա սույն օրենսգրքով կամ դատարանի որոշմամբ դրված պարտականությունների կատարումն ապահովելու համար:
3. Խափանման միջոցի տեսակն ընտրելիս հաշվի են առնվում մեղադրյալի օրինական վարքագիծն ապահովող և դրան խոչընդոտող բոլոր հնարավոր հանգամանքները: (…)»:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 43-րդ հոդվածի համաձայն՝ «2. Մեղադրյալը պարտավոր է՝ (…)
3) չխոչընդոտել քրեական վարույթին, այդ թվում` ապօրինի չմիջամտել ապացուցման գործընթացին. (…)»։
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 117-րդ հոդվածի համաձայն` «1. Եթե խափանման միջոցի գործողության ընթացքում փոխվել կամ վերացել են դրա իրավաչափության պայմանները, վարույթն իրականացնող մարմինն իր իրավասության սահմաններում որոշում է կայացնում խափանման միջոցը փոխելու կամ վերացնելու մասին (…)»։
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 122-րդ հոդվածի համաձայն՝ «1. Այլընտրանքային խափանման միջոցները կարող են կիրառվել ինչպես առանձին, այնպես էլ համակցված, եթե հնարավոր է ապահովել դրանց պայմանների միաժամանակյա պահպանումը:
2. Սույն օրենսգրքի 115-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 1-ին և 2-րդ կետերով նախատեսված խափանման միջոցները կարող է կիրառել միայն դատարանը: Դատական վարույթում դատարանն իրավասու է կիրառելու նաև սույն օրենսգրքի 115-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 3-8-րդ կետերով նախատեսված այլընտրանքային խափանման միջոցները»։
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 123-րդ հոդվածի համաձայն՝ «1. Տնային կալանքը մեղադրյալի ազատության այնպիսի սահմանափակում է, որի ընթացքում նա պարտավոր է չլքել դատարանի որոշման մեջ նշված բնակության տարածքը: (…)
5. Տնային կալանքի կիրառման կարգի, ժամկետների և բողոքարկման վրա տարածվում են կալանքի համար սույն օրենսգրքով սահմանված դրույթները: (…)»։
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 125-րդ հոդվածի համաձայն՝ «1.Գրավը իրավասու մարմնի որոշմամբ սահմանված դրամական գումար է, որը մեղադրյալի օրինական վարքագիծն ապահովելու նպատակով շարժական գույքի, արժեթղթերի կամ այլ արժեքների ձևով պահատվության է փոխանցվում համապատասխան որոշմամբ նշված բանկի կամ այլ վարկային կազմակերպության դեպոզիտ, իսկ Հայաստանի Հանրապետության դրամի ձևով՝ մինչդատական վարույթի փուլում պահատվության է փոխանցվում դատախազության դեպոզիտային հաշվին, դատական վարույթի փուլում՝ դատարանի դեպոզիտային հաշվին: Որպես գրավ կարող է ընդունվել անշարժ գույք, եթե գրավ կիրառելու մասին որոշմամբ հատուկ նշվել է դրա հնարավորության մասին: (…)»։
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 127-րդ հոդվածի համաձայն՝ «1. Եթե բավարար հիմքեր կան ենթադրելու, որ մեղադրյալը կարող է դիմել փախուստի` օգտագործելով անձը հաստատող փաստաթուղթ, ապա իրավասու մարմինը կարող է որոշում կայացնել նրա` Հայաստանի Հանրապետությունից բացակայելն արգելելու մասին: (…)»։
Տիգրան Պետրոսյանի գործով ՀՀ վճռաբեկ դատարանն իրավական դիրքորոշում է արտահայտել առ այն, որ «(…) Վճռաբեկ դատարանը կրկնում է, որ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 135-րդ հոդվածում թվարկված մեղադրյալի հավանական գործողությունների մասին հետևությունները բոլոր դեպքերում պետք է պայմանավորված լինեն գործի նյութերից բխող որոշ փաստական տվյալներով։ Սակայն միևնույն ժամանակ Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է, որ կալանավորման հիմք(եր)ի առկայության կամ բացակայության մասին դատարանի հետևությունները պետք է հիմնված լինեն ոչ թե այդ փաստական տվյալները մեկը մյուսից անջատ, ինքնավար հետազոտման ենթարկելու, այլ դրանք իրենց համակցության մեջ գնահատման ենթարկելու արդյունքում ձևավորվող փաստարկված դատողությունների վրա։ Վճռաբեկ դատարանը փաստում է, որ համապատասխան փաստական տվյալներն իրենց ամբողջության մեջ չվերլուծելը, դրանք իրարից անջատ գնահատելը կարող է հանգեցնել կալանավորման հիմքի առկայության կամ բացակայության մասին չհիմնավորված եզրահանգման գալուն։ Հետևաբար խնդրո առարկա հարցը լուծելիս դատարանի հետևությունները յուրաքանչյուր դեպքում պետք է հիմնված լինեն գործի նյութերում առկա ապացույցների, փաստերի կամ այլ տեղեկությունների, այդ թվում՝ քրեական օրենքով արգելված ենթադրյալ հանցանքի կատարման պահից ի վեր մեղադրյալի դրսևորած վարքագծի և նրա անձը բնութագրող այլ հատկանիշների՝ իրենց ամբողջության մեջ գնահատման վրա։ (…)»:
Անդրադառնալով դատական ակտ կայացնելիս որպես վարույթն իրականացնող մարմին հանդես եկող առաջին ատյանի դատարանի՝ մեղադրյալի նկատմամբ որպես խափանման միջոց ընտրված կալանքն անփոփոխ թողնելու մասին որոշման օրինականության և հիմնավորվածության ստուգման առանձնահատկություններին՝ Վճռաբեկ դատարանը Արման Մադաթյանի և Արքա Մադաթյանի վերաբերյալ գործով 2020 թվականի մայիսի 26-ի թիվ ԱՐԴ/0152/01/19 որոշման մեջ արձանագրել է, որ «որպես վարույթն իրականացնող մարմին հանդես եկող Առաջին ատյանի դատարանի դատական ակտը բեկանելիս Վերաքննիչ դատարանի կողմից կայացված դատական ակտը պետք է հիմնված լիներ ծանրակշիռ փաստական հանգամանքների վրա և ունենար պատճառաբանվածության առավել բարձր չափանիշ։ Հակառակ մոտեցումը, Վճռաբեկ դատարանի համոզմամբ, կարող է իր բացասական ազդեցությունը թողնել առաջին ատյանի դատարանում հիմնական քրեական գործի քննության բնականոն ընթացքի վրա` դրանով իսկ սահմանափակելով առաջին ատյանի դատարանի ներքին անկախությունը։ (…)» ։
Այլընտրանքային խափանման միջոցների, այդ թվում՝ տնային կալանքի կիրառման դատավարական առանձնահատկությունների վերաբերյալ Վճռաբեկ դատարանն իր 2024 թվականի հունիսի 28-ի որոշմամբ արձանագրել է․ «(...) [տնային կալանքը] այլընտրանքային խափանման միջոց է, որն իր խստության աստիճանով ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքով ամրագրված խափանման միջոցների համակարգում գտնվում է կալանքի և վարչական հսկողության միջև։ Իբրև այլընտրանք՝ այն պետք է դիտարկվի որպես արդյունավետ միջոց` հակակշռելու համար մեղադրյալի ոչ իրավաչափ վարքագծի դրսևորման ռիսկերը՝ նրա տնային կալանքի տակ գտնվելու դեպքում։ (...)
Հատկանշական է, որ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 123-րդ հոդվածի ուժով տնային կալանքի կիրառման կարգի, ժամկետների և բողոքարկման վրա տարածվում են կալանքի համար սահմանված դրույթները։ Այլ կերպ` օրենսդիրը կիրառման հիմքերի և պայմանների առումով իրավացիորեն նույնացնում է կալանքն ու տնային կալանքը, որպիսի մոտեցումը ամբողջապես համահունչ է Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի իրավական դիրքորոշմանը: Մասնավորապես՝ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը՝ Բուզադջին ընդդեմ Մոլդովայի գործով հստակ իրավական դիրքորոշում է արտահայտել առ այն, որ տնային կալանքի նկատմամբ տարածվում են Կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածով սահմանված երաշխիքները։ Մասնավորապես՝ չնայած այն հանգամանքին, որ տնային կալանքն ավելի քիչ սահմանափակումներ, նվազ անհարմարություններ և տառապանք է առաջացնում անձի համար, քան կալանավորումը քրեակատարողական հիմնարկում, քանի որ կալանավորված անձը ստիպված է ինտեգրվել նոր և որոշ դեպքերում նաև անբարեհաճ միջավայրում, կիսել իր ռեսուրսներն ու գործունեությունը այլ խցակիցների հետ, հետևել կարգապահությանն ու իշխանությունների կողմից ենթարկվել տարբեր աստիճանի վերահսկողության ողջ օրվա ընթացքում, սակայն որևէ տարբերություն չկա ազատազրկման տարբեր տեսակների միջև։ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանն ընդգծել է, որ ազատազրկման աստիճան ու ինտենսիվություն արտահայտությունները` որպես Կոնվենցիայի 5-րդ հոդվածի կիրառման չափանիշներ, վերաբերում են բացառապես անձի ազատության իրավունքի սահմանափակմանը, այլ ոչ ազատազրկման վայրերի ներքին ռեժիմի կամ հարմարավետության տարբերություններին: Սա նշանակում է, որ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանն ըստ էության տնային կալանքի կիրառումը դիտում է ազատության և անձնական անձեռնմխելիության իրավունքի համատեքստում՝ տնային կալանքը դիտելով կալանքի համար նախատեսված երաշխիքների լույսի ներքո։
Վերոգրյալի հետ միաժամանակ Վճռաբեկ դատարանը կրկնում է, որ կալանավորումը մեղադրյալի նկատմամբ կարող է ընտրվել միայն այն դեպքում, երբ խափանման մյուս միջոցները չեն կարող ապահովել կամ երաշխավորել մեղադրյալի պատշաճ վարքագիծը և հանրային շահի համարժեք պաշտպանությունը։ Այլ կերպ՝ կալանավորումը՝ որպես քրեադատավարական հարկադրանքի վերջին՝ բացառիկ միջոց (ultima ratio), անձի նկատմամբ կարող է ընտրվել միայն այն ժամանակ, երբ այլ խափանման միջոցները թույլ չեն տալիս հասնել հետապնդվող իրավաչափ նպատակներին: Հետևաբար Վճռաբեկ դատարանը հիմք ընդունելով կալանքի և տնային կալանքի նույնացման հայեցակարգը, արձանագրում է, որ անձի իրավունքների և ազատությունների հնարավորինս քիչ սահմանափակման անհրաժեշտության պայմաններում, յուրաքանչյուր դեպքում դատարանը պարտավոր է տնային կալանքի կիրառման անհրաժեշտությունը և հնարավորությունը դիտարկել տվյալ վարույթի հանգամանքների պատշաճ գնահատման լույսի ներքո` հնարավորություն տալով ապահովելու մեղադրյալի իրավունքների նվազ սահմանափակման և նրա մասնակցությամբ գործի պատշաճ քննության հանրային շահի միջև արդարացի հավասարակշռությունը։ Այլ կերպ՝ յուրաքանչյուր դեպքում կալանավորման անհրաժեշտությունը չի կարող վերացական գնահատվել, այլ պետք է հաշվի առնել անձի անձնական հատկանիշները, նրա արժեքները, բնակության վայրի առկայությունը, զբաղվածությունը, ընտանեկան կապերը և բոլոր կապերը երկրի ներսում, որտեղ հետապնդվում է, ինչպես նաև անձի արտասահմանում ունեցած հարաբերությունները, ինչն ուղղակիորեն բխում է նաև Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի ձևավորված նախադեպային պրակտիկայից։
Վերոգրյալի հաշվառմամբ Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է, որ յուրաքանչյուր դեպքում դատարանի հայեցողությունը` կալանքի և տնային կալանքի կիրառման հարաբերակցության միջև, պետք է հիմնված լինի մեղադրյալի վարքագծի տեսանկյունից դրական և բացասական գործոնների հակակշռման ու հավասարակշռման գաղափարի վրա, (…):Նշված հետևության հանգելիս Վճռաբեկ դատարանը հիմք է ընդունում այն հայեցակարգը, որ խափանման միջոցներ կիրառելու, այդ թվում՝ դրանց տեսակներն ընտրելու, հետագայում դրանք փոխելու մեխանիզմի հիմքում դրված կարևորագույն գաղափարը խափանման միջոցի պիտանիությունն է՝ դրված նպատակին հասնելու տեսանկյունից, իսկ անձի նկատմամբ հարկադրանքի միջոց ընտրելիս հարկ է առաջնորդվել նվազագույնի սկզբունքով, քանի որ արգելվում է ընտրել ավելի խիստ հարկադրանքի միջոց, քան այն, որով քրեական վարույթի ընթացքում հնարավոր կլինի ապահովել անձի օրինական վարքագիծը։ (…)»։
10. Վերոգրյալ իրավական վերլուծությունների և հատուկ վերանայման բողոքի հիմքերի, դրանք հաստատող փաստերի շրջանակներում դատական ստուգման ենթարկելով Առաջին ատյանի դատարանի որոշման հիմնավորվածությունը և այն համադրելով մեղադրյալ Ռաթ Բալասանյանին մեղսագրվող արարքի բնույթի ու հանրային վտանգավորության աստիճանի, վերջինիս անձը և վարքագիծը բնութագրող ու վարույթի նյութերից բխող այլ տվյալների հետ՝ Վերաքննիչ դատարանը փաստում է, որ Առաջին ատյանի դատարանը, մեղադրյալ Ռաթ Բալասանյանի նկատմամբ կիրառված խափանման միջոց կալանքը տնային կալանքի և բացակայելու արգելքի համակցությամբ փոխարինելով, դատական սխալ թույլ չի տվել, իսկ բողոքաբերը ծանրակշիռ փաստական հանգամանքների վրա հիմնված այնպիսի փաստարկներ չի ներկայացրել, որոնցով կհիմնավորվի, որ մեղադրյալ Ռաթ Բալասանյանի հնարավոր ոչ իրավաչափ վարքագծի կանխմանը հնարավոր չէ հասնել այլ կերպ, քան մեղադրյալ նրան հասարակությունից մեկուսացնելով, նրա ազատության իրավունքն առավելագույն չափով սահմանափակելով։
Մասնավորապես Վերաքննիչ դատարանը փաստում է՝ որպեսզի Առաջին ատյանի դատարանի վիճարկվող դատական ակտը բեկանելիս Վերաքննիչ դատարանը զերծ մնա Առաջին ատյանի դատարանի ներքին անկախությունը սահմանափակելուց, բողոքաբերի կողմից պետք է ներկայացվեն այնպիսի ծանրակշիռ փաստական հանգամանքներ, որոնք թույլ կտան Վերաքննիչ դատարանին գալ հիմնավոր հետևության, որ Առաջին ատյանի դատարանն ակնհայտ անտեսել է մեղադրյալի նկատմամբ խափանման միջոցի տեսակն ընտրելու հարցը լուծելիս գնահատման ենթակա հանգամանքները։ Մինչդեռ, անհրաժեշտ է նկատել, որ բողոքաբերը չի նշել Ռաթ Բալասանյանի վարքագծի կամ նրա անձի վերաբերյալ այնպիսի ծանրակշիռ և իրական փաստական հանգամանքներ, որոնք հնարավորություն կտային գալ ողջամիտ և հիմնավոր հետևության առ այն, որ մեղադրյալի կողմից ոչ պատշաճ վարքագիծ դրսևորելու ռիսկն այնքան բարձր է, որ այլընտրանքային խափանման միջոցներ տնային կալանքը և բացակայելու արգելքը չկարողանան այն չեզոքացնել, և որ Առաջին ատյանի դատարանը, վերջինիս նկատմամբ որպես խափանման միջոց ընտրելով թվարկված խափանման միջոցների համակցությունը, թույլ է տվել դատական սխալ։
Անդրադառնալով մեղադրալի կողմից իր վրա դրված պարտականությունները չկատարելու բարձր հավանականության մասին բողոքաբերի փաստարկներին՝ Վերաքննիչ դատարանն արձանագրում է, որ Առաջին ատյանի դատարանն իր որոշմամբ ոչ թե փաստել է նշված ռիսկի իսպառ բացակայությունը, այլ բավարար պատճառաբանություններով նշել է, որ դատալսումների փուլում նման ենթադրյալ վարքագիծը կարող է կանխվել նաև իրավունքների առավել նվազ սահմանափակում ենթադրող խափանման միջոցների համակցված կիրառմամբ, որոնք Վերաքննիչ դատարանի կարծիքով ևս կարող են լինել առավել պիտանի՝ նշված ռիսկերը չեզոքացնելու տեսանկյունից: Ավելին, հաշվի առնելով նաև նախաքննության փուլում դատակոչված վկա Գրիգոր Հակոբյանի հարցաքննված լինելու և նրա մասնակցությամբ տեսագրությունների զննություն կատարված լինելու փաստը փաստը՝ Վերաքննիչ դատարանն արձանագրում է, որ դատաքննության փուլում՝ նշվածին հակասող ցուցմունքի հնարավոր առկայության դեպքում, այդպիսի հակասությունների և նախաքննական ու դատաքննական ցուցմունքների արժանահավատության գնահատման հարցը դատարանի տիրույթում է, հետևաբար, միայն վկայի հարցաքննված չլինելու փաստը բավարար չէ քրեական վարույթին խոչընդոտելու մեծ հավանականությունն իրատեսական համարելու համար։
Անդրադառնալով մեղադրյալի կողմից փախուստի դիմելու և վարույթն իրականացնող մարմնից թաքնվելու բարձր հավանականության մասին բողոքի հեղինակի փաստարկներին՝ Վերաքննիչ դատարանն արձանագրում է, որ Առաջին ատյանի դատարանն իրավացիորեն բացառել է մեղադրանքի կողմի նման մտավախությունը՝ հաշվի առնելով մեղադրյալի կողմից իր մշտական բնակության վայրը չփոխելու վերաբերյալ պաշտպանության կողմի բացատրությունները։ Այս կապակցությամբ Վերաքննիչ դատարանը գտնում է նաև, որ անգամ փախուստի դիմելու հավանականության վերաբերյալ բողոքաբերի փաստարկներն ընդունելի համարելու դեպքում տնային կալանքի կիրառմամբ սահմանվող էլեկտրոնային հսկողությունը և բացակայելու արգելքը, որն էլ փաստացի արգելում է մեղադրյալի բացակայելը Հայաստանի Հանրապետությունից, պիտանիության տեսանկյունից ի զորու են չեզոքացնել խափանման միջոցի նշված նպատակի կապակցությամբ մեղադրանքի կողմի մտավախությունները։
Այսպիսով, Վերաքննիչ դատարանը փաստում է, որ խափանման միջոց կիրառելու նպատակների առկայության փաստը դեռևս չի նշանակում, որ մեղադրյալի նկատմամբ որպես խափանման միջոց պետք է կիրառվի ազատության իրավունքն առավել սահմանափակող կալանքը, քանի որ այդ նույն հիմքերով հնարավոր է կիրառել նաև ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 115-րդ հոդվածի 2-րդ մասում սահմանված որևէ այլընտրանքային խափանման միջոց կամ խափանման միջոցների համակցություն։
Ընդհանրացնելով վերոշարադրյալը` Վերաքննիչ դատարանը գտնում է, որ Առաջին ատյանի դատարանը մեղադրյալի խափանման միջոցի հարցը լուծելիս հաշվի է առել նրա օրինական վարքագիծն ապահովող և դրան խոչընդոտող բոլոր հնարավոր հանգամանքները, ուստի հատուկ վերանայման բողոքի փաստարկները բավարար չեն որպես վարույթն իրականացնող մարմին հանդես եկող Առաջին ատյանի դատարանի դատական ակտը բեկանելու համար։
Վերոգրյալի հիման վրա Վերաքննիչ դատարանը գտնում է, որ մեղադրյալ Ռաթ Բալասանյանի նկատմամբ ընտրված խափանման միջոց կալանքը տնային կալանքի և բացակայելու արգելքի համակցությամբ փոխարինելու մասին որոշմամբ Առաջին ատյանի դատարանը թույլ չի տվել դատական սխալ, վարույթով ըստ էության կայացրել է ճիշտ լուծող դատական ակտ, որը բեկանելու կամ փոփոխելու իրավաչափ հիմքեր չկան: Հետևաբար, Առաջին ատյանի դատարանի վիճարկվող որոշումը պետք է թողնել անփոփոխ, իսկ դատախազ Ե․Աբովյանի հատուկ վերանայման բողոքը՝ մերժել։
Ելնելով վերոգրյալից և ղեկավարվելով ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 289-րդ, 359-րդ, 362-րդ, 393-րդ հոդվածներով` Վերաքննիչ դատարանը

Ո Ր Ո Շ Ե Ց

Դատախազ Ե․Աբովյանի հատուկ վերանայման բողոքը մերժել:
Թիվ ԵԴ1/0438/01/25 վարույթով Երևան քաղաքի առաջին ատյանի ընդհանուր իրավասության քրեական դատարանի 2025 թվականի փետրվարի 18-ի որոշումը թողնել անփոփոխ։
Որոշումն օրինական ուժի մեջ է մտնում կայացման օրը և կարող է բողոքարկվել ՀՀ վճռաբեկ դատարան` ստանալու օրվանից հետո՝ 15-օրյա ժամկետում:



ԴԱՏԱՎՈՐ Լ.ԱԲԳԱՐՅԱՆ