ԵԱՔԴ/0075/01/17





ԴԱՏԱՎՃԻՌ
ՀԱՆՈՒՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

25 սեպտեմբերի 2017թ. ք. Երևան

Երևան քաղաքի Արաբկիր և Քանաքեռ-Զեյթուն վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի դատարանը (այսուհետ նաև՝ Դատարան),

Նախագահությամբ դատավոր` Ա. Նիկողոսյանի,
քարտուղարությամբ` Ե.Կարապետյանի,

մասնակցությամբ`
մեղադրող` Դ.Աղաջանյանի,
ամբաստանյալներ` Ա.Ներսիսյանի,
Հ.Գեղամյանի
պաշտպաններ` Է.Բեգլարյանի,
Ա.Ղազարյանի,
տուժող` Ն.Կուցանյանի,

դռնբաց դատական նիստում քննության առնելով քրեական գործն ըստ մեղադրանքի`
Հակոբ Պետրոսի Գեղամյանի (ծնված` 1995 թվականի հունվարի 23–ին, Երևան քաղաքում, ազգությամբ հայ, ՀՀ քաղաքացի, չամուսնացած, չի աշխատում, նախկինում չդատված, հաշվառված՝ ք.Երևան, Նոր Նորքի 1-ին զանգվածի Նանսենի 6-րդ շենքի 125 բնակարանում) և Արմեն Պարույրի Ներսիսյանի (ծնված` 1998 թվականի հունիսի 17–ին, Երևան քաղաքում, ազգությամբ հայ, ՀՀ քաղաքացի, չամուսնացած, նախկինում չդատված, հաշվառված՝ ՀՀ ՊԲ 59703 զորամասում) ՀՀ քրեական օրենսգրքի 175–րդ հոդվածի 2–րդ մասի 1-ին, 2-րդ և 4-րդ կետերով.


ՊԱՐԶԵՑ
Գործի դատավարական նախապատմությունը.
1. 2017 թվականի ապրիլի 9–ին հարուցվել է թիվ 14104817 նախաքննական համարով քրեական գործը։
2017 թվականի ապրիլի 9-ին Նինա Տիգրանի Կուցանյանը ճանաչվել է տուժող։
2017 թվականի ապրիլի 10-ին որոշում է կայացվել Գրիգոր Վաղինակի Յայլոյանին ճանաչել տուժողի ներկայացուցիչ:
2017 թվականի ապրիլի 13-ին Հակոբ Պետրոսի Գեղամյանը ձերբակալվել է, իսկ նույն օրը որոշում է կայացվել Արմեն Պարույրի Ներսիսյանին ձերբակալելու մասին:
2017 թվականի ապրիլի 14-ին Արմեն Պարույրի Ներսիսյանը ձերբակալվել է:
2017 թվականի ապրիլի 15-ին որոշում է կայացվել Հակոբ Պետրոսի Գեղամյանին և Արմեն Պարույրի Ներսիսյանին մեղադրյալ ներգրավելու մասին:
2017 թվականի ապրիլի 15-ին Արմեն Պարույրի Ներսիսյանի և Հակոբ Պետրոսի Գեղամյանի նկատմամբ որպես խափանման միջոց է կիրառվել կալանավորումը:
2017 թվականի մայիսի 22–ին կազմվել է մեղադրական եզրակացությունը, որը 2017 թվականի մայիսի 23–ին հաստատվել է Արաբկիր և Քանաքեռ–Զեյթուն վարչական շրջանների դատախազության դատախազ Դ. Աղաջանյանի կողմից։
2. 2017 թվականի մայիսի 24–ին գործն ուղարկվել է Երևան քաղաքի Արաբկիր և Քանաքեռ–Զեյթուն վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի դատարան։
2017 թվականի մայիսի 24–ին ստացված գործը դատավորների միջև գործերի բաշխման էլեկտրոնային համակարգի միջոցով, թիվ ԵԱՔԴ/0075/01/17 համարի ներքո, մակագրվել ևւ 2017 թվականի մայիսի 25–ին հանձնվել է ինձ։ Նույն օրը կայացվել է քրեական գործը վարույթ ընդունելու մասին որոշում, իսկ 2017 թվականի հունիսի 7–ին նշանակվել է դատական քննության։
3. Հակոբ Պետրոսի Գեղամյանին մեղադրանք է առաջադրվել այն բանի համար, որ ընկերոջ՝ Արմեն Ներսիսյանի հետ նախնական համաձայնությամբ, խմբի կազմում, որպես զենք օգտագործվող առարկայի գործադրմամբ, կատարել է ավազակային հարձակում:
Այսպես՝
Հակոբ Գեղամյանը, ավազակությամբ ուրիշի գույքի հափշտակություն կատարելու դիտավորությամբ, նախնական համաձայնության գալով Արմեն Ներսիսյանի հետ, 2017 թվականի ապրիլի 9-ին՝ ժամը 01:40-ի սահմաններում, չբացահայտվելու, ինչպես նաև վախի մթնոլորտ սեղծելու նպատակով՝ նախօրոք իրենց հետ վերցնելով ատրճանակ, բժշկական դիմակներ և ձեռնոցներ, գնացել են Երևան քաղաքի Կիևյան 14 հասցեում գործող «նինելա» ՍՊԸ-ին պատկանող գրավատան մոտ: Դիմակավորվելով մտել են ներսև որպես զենք օգտագործվող ատրճանակի գործադրմամբ գրավատան տնօրեն Նինա Կուցանյանի կյանքի համար վտանգավոր բռնություն գործադրելու սպառնալիքով պահանջել և Ն.Կուցանյանից ավազակությամբ հափշտակել են ընդհանուր խոշոր չափերով՝ վերջինիս շուրջ 2.000.000 ՀՀ դրամ արժողությամբ ոսկյա շղթան և խաչը, ինչպես նաև գրավատան դրամարկղում եղած 63.000 ՀՀ դրամը, որից հետո դիմել են փախուստի:
Այսպիսով՝ Հակոբ Գեղամյանը կատարել է հանրորեն վտանգավոր արարք, որը նախատեսված է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 175–րդ հոդվածի 2–րդ մասի 1-ին, 2-րդ և 4-րդ կետերով:
Արմեն Պարույրի Ներսիսյանին մեղադրանք է առաջադրվել այն բանի համար, ընկերոջ՝ Հակոբ Գեղամյանի հետ նախնական համաձայնությամբ, խմբի կազմում, որպես զենք օգտագործվող առարկայի գործադրմամբ, կատարել է ավազակային հարձակում:
Այսպես՝
Արմեն Ներսիսյանը, ավազակությամբ ուրիշի գույքի հափշտակություն կատարելու դիտավորությամբ, նախնական համաձայնության գալով Արմեն Ներսիսյանի հետ, 2017 թվականի ապրիլի 9-ին՝ ժամը 01:40-ի սահմաններում, չբացահայտվելու, ինչպես նաև վախի մթնոլորտ սեղծելու նպատակով՝ նախօրոք իրենց հետ վերցնելով ատրճանակ, բժշկական դիմակներ և ձեռնոցներ, գնացել են Երևան քաղաքի Կիևյան 14 հասցեում գործող «նինելա» ՍՊԸ-ին պատկանող գրավատան մոտ: Դիմակավորվելով մտել են ներսև որպես զենք օգտագործվող ատրճանակի գործադրմամբ գրավատան տնօրեն Նինա Կուցանյանի կյանքի համար վտանգավոր բռնություն գործադրելու սպառնալիքով պահանջել և Ն.Կուցանյանից ավազակությամբ հափշտակել են ընդհանուր խոշոր չափերով՝ վերջինիս շուրջ 2.000.000 ՀՀ դրամ արժողությամբ ոսկյա շղթան և խաչը, ինչպես նաև գրավատան դրամարկղում եղած 63.000 ՀՀ դրամը, որից հետո դիմել են փախուստի:
Այսպիսով՝ Արմեն Ներսիսյանը կատարել է հանրորեն վտանգավոր արարք, որը նախատեսված է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 175–րդ հոդվածի 2–րդ մասի 1-ին, 2-րդ և 4-րդ կետերով:

Արագացված դատական քննություն.
4. Մինչ դատաքննությունն սկսելն ամբաստանյալներ Հակոբ Պետրոսի Գեղամյանը և Արմեն Պարույրի Ներսիսյանը միջնորդեցին դատական քննությունն անցկացնել արագացված կարգով` միաժամանակ հայտարարելով, որ միջնորդությունը ներկայացրել են կամավոր, խորհրդակցել են իրենց Պաշտպանների հետ, գիտակցում են արագացված դատաքննություն անցկացնելու բնույթն ու հետևանքները, առաջադրված մեղադրանքն իրենց պարզ և հասկանալի է, դրան համաձայն են և ընդունում են այն ամբողջ ծավալով:
Դատական քննության ընթացքում Մեղադրողը հայտնեց, որ չի առարկում արագացված դատական քննության կարգ կիրառելու դեմ։ Մեղադրողը որպես ամբաստանյալների անձը բնութագրող հանգամանքներ նշեց, որ ամբաստանյալները նախկինում դատապարտված չեն եղել, տվել են ինքնախոստովանական ցուցմունքներ, զղջացել են կատարված հանցանքների համար:
Մեղադրողը նաև նշեց, որ Ամբաստանյալների պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող և ծանրացնող հանգամանքներ առկա չեն։ Մեղադրողը Դատարանից խնդրեց ամբաստանյալներին դատապարտել ազատազրկման 6 տարի 6 ամիս ժամկետով:
Դատական քննության ընթացքում Տուժողը սկզբում առարկեց արագացված կարգով դատական քննության կարգ կիրառելու դեմ քաղաքացիական հայց ներկայացնելու պատճառով, սակայն Դատարանը որոշեց դատաքննությունն անցկացնել արագացված կարգով, քանի որ քաղաքացիական հայցն ըստ էության չի խոչընդոտում արագացված դատական քննություն կիրառելու կարգին: Դատական վիճաբանությունների փուլում Տուժողը Դատարանին ներկայացրեց գրություն, համաձայն որի՝ հրաժարվում է քաղաքացիական հայցից, քանի որ իր կողմից կրած նյութական վնասն ամբողջությամբ հատուցվել է Հակոբ Գեղամյանի կողմից (տե՛ս 3-րդ հատոր, Գ/Թ, 76)։
Բացի այդ՝ դատական քննության ընթացքում Տուժողը Դատարանից խնդրեց ամբաստանյալների նկատմամբ նշանակել հնարավորինց մեղմ պատիժ:
Դատական քննության ընթացքում Պաշտպանները նշեցին, որ Ամբաստանյալների պատասխանատվությունն ու պատիժը ծանրացնող հանգամանքները բացակայում են։
Միևնույն ժամանակ, որպես Ամբաստանյալների անձը բնութագրող, պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող հանգամանքներ Պաշտպանները նշեցին, որ ամբաստանյալները տվել են ինքնախոստովանական ցուցմունքներ, զղջացել են իրենց կատարած հանցանքների համար, ամբողջությամբ հատուցել են Տուժողի կողմից կրած նյութական վնասը: Արմեն Ներսիսյանի պաշտպանը Դատարանին ներկայացրեց Ամբաստանյալի անձը բնութագրող գրություններ (տե՛ս 3-րդ հատոր, Գ/Թ-62-70)։
Պաշտպանները Դատարանից խնդրեցին, որ Ամբաստանյալների նկատմամբ նշանակվի նվազագույն պատժաչափ` ՀՀ քրեական օրենսգրքի 70–րդ հոդվածի հիման վրա պատիժը պայմանականորեն չկիրառելով և սահմանելով փորձաշրջան կամ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 64-րդ հոդվածի կիրառմամբ օրենքով նախատեսվածից ավելի մեղմ պատիժ:
Դատական քննության ընթացքում Ամբաստանյալները հայտնեցին, որ միանում են իրենց Պաշտպանների դիրքորոշմանը, զղջում են իրենց կատարած արարքի համար, խնդրում են Դատարանից մեղմ պատիժ նշանակել։

Դատարանի իրավական վերլուծությունը և եզրահանգումը.
5. Լսելով Ամբաստանյալների դիրքորոշումներն իրենց առաջադրված մեղադրանքի վերաբերյալ, հաշվի առնելով մինչև դատաքննությունը սկսվելն իրենց կամքով և Պաշտպանների հետ խորհրդակցելուց հետո ներկայացրած միջնորդությունն արագացված դատաքննություն կիրառելու վերաբերյալ, ինչպես նաև այդ կապակցությամբ Մեղադրողի և Տուժողի հայտնած դիրքորոշումը՝ Դատարանը գտնում է, որ սույն քրեական գործով անհրաժեշտ է անդրադառնալ հետևյալ իրավական հարցին. արդյո՞ք թիվ ԵԱՔԴ/0075/01/17 քրեական գործով` ըստ մեղադրանքի Հակոբ Պետրոսի Գեղամյանի և Արմեն Պարույրի Ներսիսյանի` ՀՀ քրեական օրենսգրքի 175-րդ հոդվածի 2–րդ մասի 1-ին, 2-րդ և 3-րդ կետերով, առկա են ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 375.1–րդ և 375.2–րդ հոդվածներով ամրագրված պայմանները` դատական քննության արագացված կարգ կիրառելու համար։
6. ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 375.1-րդ հոդվածի համաձայն`
«1. Եթե մեղադրողը մեղադրական եզրակացությունում չի առարկել արագացված կարգ կիրառելու դեմ, ապա ամբաստանյալը կամ մեղադրյալն իրեն առաջադրված մեղադրանքի հետ համաձայնվելու դեպքում իրավունք ունի միջնորդելու արագացված դատական քննության կարգ կիրառելու մասին այն հանցագործություններով, որոնց համար Հայաստանի Հանրապետության քրեական օրենսգրքով նախատեսված պատիժը չի գերազանցում 10 տարի ժամկետով ազատազրկումը։
Մինչև դատաքննությունն սկսելը մեղադրողը դատարանի առաջարկությամբ կարող է իր դիրքորոշումը փոխել, թեպետ արագացված կարգ կիրառելու դեմ առարկել է մեղադրական եզրակացությունում։
2. Սույն հոդվածի առաջին մասով նախատեսված դեպքում դատարանը կիրառում է դատական քննության արագացված կարգ, եթե`
1) ամբաստանյալը գիտակցում է իր կողմից ներկայացված միջնորդության բնույթը և հետևանքները, և
2) միջնորդությունը ներկայացված է կամավոր, և
3) պաշտպանի հետ խորհրդակցելուց հետո, եթե ամբաստանյալն ունի այդպիսին։
3. Դատարանը, գտնելով, որ ամբաստանյալի կողմից միջնորդություն ներկայացնելիս չեն պահպանվել սույն հոդվածի առաջին կամ երկրորդ մասերով նախատեսված պայմանները, որոշում է ընդունում ընդհանուր կարգով դատաքննություն անցկացնելու մասին։
Դատարանը արագացված կարգ կիրառելու միջնորդությունը մերժում է նաև, եթե պարզում է, որ ամբաստանյալի արարքի իրավաբանական որակումը ճիշտ չէ։ (…) Ամբաստանյալի կամ մեղադրյալի անմեղսունակության առնչությամբ հիմնավոր կասկածների առկայության դեպքում դատարանը մերժում է արագացված կարգ կիրառելու միջնորդությունը՝ անցնելով ընդհանուր կարգով գործի քննությանը։
(…)»։
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 375.3-րդ հոդվածի համաձայն`
«(…)
4. Հարցերի արդյունքում դատարանը, համոզվելով, որ առկա են սույն օրենսգրքի 375.1 հոդվածով նախատեսված պայմանները, որոշում է կայացնում արագացված կարգով դատական քննություն անցկացնելու մասին։ Հակառակ դեպքում դատական քննությունն իրականացվում է ընդհանուր կարգով։
5. Դատարանը արագացված կարգով դատական քննություն անցկացնելիս քրեական գործով ձեռք բերված ապացույցների ընդհանուր կարգով սահմանված հետազոտություն չի կատարում։ Սակայն ուսումնասիրում է ամբաստանյալի անձը բնութագրող տվյալները, պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող ու ծանրացնող հանգամանքները։
6. Դատարանն արագացված կարգով դատական քննության արդյունքում մեղադրական դատավճիռ կայացնելիս նշանակում է պատիժ, որը չի կարող գերազանցել կատարված հանցագործության համար նախատեսված առավել խիստ պատժի երկու երրորդը, իսկ եթե առավել խիստ պատժի երկու երրորդը փոքր է տվյալ հանցագործության համար նախատեսված առավել մեղմ պատժից` ապա առավել մեղմ պատիժը։
(…)
8. Սույն օրենսգրքի 168-րդ հոդվածի առաջին մասի 2-8-րդ կետերով նախատեսված դատական ծախսերն ամբաստանյալից ենթակա չեն բռնագանձման»։
7. ՀՀ սահմանադրական դատարանը 2010 թվականի դեկտեմբերի 28–ի թիվ ՍԴՈ-931 որոշման 6-րդ, 8-րդ և 11-րդ կետերում հայտնել է հետևյալ իրավական դիրքորոշումը. «(…) Արագացված կարգով դատական քննությունը քրեական դատավարության ձև է, որն օրենքով սահմանված կարգով միտված է գործն առավել սեղմ ժամկետում և պարզեցված կանոններով լուծելուն։ Այս ինստիտուտի առանցքում «գործարքն» է քրեական դատավարության երկու կողմերի` մեղադրանքի և պաշտպանության կողմերի միջև, որի շրջանակներում մեղադրյալը համաձայնում է առաջադրված մեղադրանքին, ինչի դիմաց նրա համար երաշխավորվում է պատժի այնպիսի չափ, որը չի կարող գերազանցել կատարված հանցագործության համար նախատեսված առավել խիստ պատժի երկու երրորդը, իսկ եթե առավել խիստ պատժի երկու երրորդը փոքր է տվյալ հանցագործության համար նախատեսված առավել մեղմ պատժից` ապա առավել մեղմ պատիժ, ինչպես նաև ամբաստանյալն ազատվում է ՀՀ Քրեական դատավարության օրենսգրքի 168-րդ հոդվածի 1-ին մասի 2-8-րդ կետերով նախատեսված դատական ծախսերից։ Համաձայնելով արագացված դատաքննությանը` ամբաստանյալը նաև կամովին հրաժարվում է մի շարք սահմանադրաիրավական երաշխիքներից, այն է` անմեղության կանխավարկածի սկզբունք, գործի հրապարակային քննության և այլ իրավունքներ։ Մյուս կողմից` մեղադրողը հրաժարվում է մեղադրանքը պաշտպանելու իր գործառույթը լրիվ ծավալով իրականացնելուց` դրանով հնարավորություն ստանալով տնտեսել իր միջոցները, ինչպես նաև մեղադրյալին (ամբաստանյալին) խրախուսել համագործակցելու քրեական հետապնդման մարմինների հետ»։
ՀՀ սահմանադրական դատարանը միևնույն որոշման 6–րդ կետում անդրադարձել է նաև արագացված դատաքննության ինստիտուտի՝ որպես քրեական դատավարության տարբերակված վարույթի տեսակի, 1987 թվականին Եվրոպայի խորհրդի նախարարների կոմիտեի «Քրեական արդարադատության պարզեցման վերաբերյալ» թիվ R (87) 18 հանձնարարականում կատարված վերլուծությանը, որը Դատարանի համոզմամբ կիրառելի է նաև սույն գործի շրջանակներում` հաշվի առնելով, որ 2015 թվականի դեկտեմբերի 6–ի խմբագրությամբ ՀՀ Սահմանադրության 81–րդ հոդվածի պահանջն է ՀՀ Սահմանադրությամբ նախատեսված հիմնարար իրավունքների, այդ թվում անձի իրավունքների և ազատությունների արդյունավետ դատական պաշտպանության վերաբերյալ ՀՀ Սահմանադրությունում ամրագրված նորմերը մեկնաբանելիս հաշվի առնել Հայաստանի Հանրապետության վավերացրած՝ մարդու իրավունքների վերաբերյալ միջազգային պայմանագրերի հիման վրա գործող մարմինների պրակտիկան:
Ըստ վկայակոչված հանձնարարականի` արագացված դատաքննության ինստիտուտն ուղղված է քրեական արդարադատության համակարգի գործունեությունն արագացնելուն և պարզեցնելուն, մասնավորապես՝ ողջամիտ ժամկետում քրեական գործի լուծման վերաբերյալ միջազգային չափանիշները և պահանջներն ապահովելու պետության պարտավորությունն արդյունավետ իրականացնելուն, հանցագործությունների քննությունն իրականացնելիս հապաղումները վերացնելուն, որոնք կասկածի տակ են դնում քրեական օրենքի հեղինակությունը և ազդում արդարադատության պատշաճ իրականացման վրա, ինչպես նաև պետության քրեական քաղաքականության գերակա խնդիրներն արդյունավետ լուծելուն։
Որպես քննարկվող ինստիտուտի նպատակներ` հանձնարարականում նշված են, ի թիվս այլնի.
ա) դատավարական տնտեսումը, այսինքն` առանձին քրեական գործերով ժամանակի, միջոցների և ջանքերի կրճատումը` դրանք ավելի բարդ գործերի վարույթի համար օգտագործելու նպատակով,
բ) հանցագործության կատարման և պատժի նշանակման միջև ընկած ժամանակահատվածի կրճատումը, նպատակ ունենալով ուժեղացնել դատավարության և քրեական պատժի նախազգուշական ազդեցությունը,
գ) կողմերին հաշտեցնելը և այլն։
8. ՀՀ վճռաբեկ դատարանը Տ.Քամալյանի վերաբերյալ ԵՇԴ/0097/01/09 գործով 2010 թվականի մարտի 26–ին կայացված որոշման 14–15–րդ, 18–19–րդ կետերում հայտնել է.
«(…) ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգիրքը որևէ կանոն կամ ընթացակարգ չի սահմանում, որն ամրագրեր տուժող կողմի (այդ թվում` տուժողի, տուժողի ներկայացուցչի և օրինական ներկայացուցչի, տուժողի իրավահաջորդի) ներգրավվածությունը արագացված կարգի կիրառման հարցում։ Այլ կերպ` տուժող կողմից դիրքորոշումը հաշվի առնելու պահանջ ամրագրված չէ ո՛չ մեղադրողի համար` արագացված դատական քննության դեմ առարկելու կամ չառարկելու հարցը լուծելիս, և ո՛չ էլ դատարանի համար` արագացված դատական քննության անցնելու մասին որոշում կայացնելիս։
(…)
Վճռաբեկ դատարանը գտնում է, որ «իր խախտված իրավունքները վերականգնելու (…) համար» սահմանադրական ձևակերպումը` որոշակիորեն վերաբերելի է նաև քրեական գործով տուժողին (նաև տուժողի իրավահաջորդին), քանի որ տուժողն այն անձն է, որի իրավունքները հանցագործությամբ խախտվում են։ Ընդ որում, տուժողի իրավաչափ շահերի շրջանակում է իրեն հասցված վնասի վերականգնումը, իրեն վնաս պատճառած արարքի հանգամանքների լրիվ բացահայտումը ու դրա ճիշտ քրեաիրավական որակումը, իր նկատմամբ հանցանք կատարած անձի դատապարտումը և արդարացի պատժի նշանակումը։ Այդ շահերի ապահովման երաշխիքներից է տուժողի իրավունքը, որպեսզի իր գործով դատական քննությունն ընթանա «արդարության բոլոր պահանջների պահպանմամբ»
Տուժողի համար իր գործի «արդարության բոլոր պահանջների պահպանմամբ» քննությունը, inter alia, ենթադրում է, որ
ա. Դատախազը (մեղադրողը) արագացված դատական քննության դեմ առարկելու կամ չառարկելու հարցը լուծելիս, պետք է հաշվի առնի տուժողի դիրքորոշումը` որպես մեղադրանքի կողմի սուբյեկտի (ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 6-րդ հոդվածի 21-րդ կետ)։
բ. Դատարանը չի կարող անցնել դատական քննության արագացված կարգի ` առանց այդ հարցի կապակցությամբ տուժողի դիրքորոշումը պարզելու։
գ. Դատարանը կարող է դատական քննության արագացված կարգ կիրառելու մասին մեղադրյալի միջնորդությունը մերժել, եթե դրա դեմ առարկում է տուժողը։ Այդ դեպքում դատարանը կայացնում է առանձին որոշում, որում պատճառաբանում է արագացված դատական քննության արդյունքում տուժողի օրինական շահերի վտանգման հանգամանքը։
Դատախազի (մեղադրողի) և դատարանի համար, սույն որոշման նախորդ կետի հիման վրա, համապատասխանաբար, դատական քննության արագացված կարգի դեմ առարկելու և ամբաստանյալի համապատասխան միջնորդությունը մերժելու հարցը լուծելիս տուժողի դիրքորոշումը պետք է վճռական նշանակություն ունենա մասնավորապես այն դեպքերում, երբ տուժողը `
ա. ողջամտորեն հիմնավորում է, որ իրեն հասցված վնասն ամբողջությամբ հատուցված չէ,
բ. փաստարկված առարկում է գործի փաստական հանգամանքների դեմ»։
ՀՀ վճռաբեկ դատարանը թիվ ԵԿԴ/0209/01/10 քրեական գործով Շողակաթ Ամիրխանյանի և Գառնիկ Ֆարմանյանի վերաբերյալ 2011 թվականի փետրվարի 24–ին կայացված որոշման 24–րդ կետերում հայտնել է.
«(…) [Դ]ատական քննության արագացված կարգի կիրառման համար, ի թիվս այլոց, անհրաժեշտ են հետևյալ պայմանները.
1) ամբաստանյալը կամ մեղադրյալն իր միջնորդության մեջ հայտարարել է առաջադրված մեղադրանքի հետ համաձայն լինելու և արագացված դատական քննության կարգ կիրառելու մասին,
2) ամբաստանյալը կամ մեղադրյալը գիտակցում է իր ներկայացրած միջնորդության բնույթն ու հետևանքները,
3) միջնորդությունը ներկայացված է կամավոր, պաշտպանի հետ խորհրդակցելուց հետո և ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 375.2-րդ հոդվածով նախատեսված ժամանակահատվածում, այն է՝ քրեական գործը դատարան ուղարկելու պահից մինչև դատաքննությունն սկսվելը,
4) մեղադրողը չի առարկում արագացված կարգ կիրառելու դեմ,
5) անձը մեղադրվում է այնպիսի հանցանք գործելու մեջ, որի համար նախատեսված պատիժը չի գերազանցում 10 տարի ժամկետով ազատազրկումը»:
9. Սույն դատավճռի 6–ից 8–րդ կետերում մատնանշված իրավական նորմերը, ՀՀ Սահմանադրական դատարանի և ՀՀ վճռաբեկ դատարանի արտահայտած իրավական դիրքորոշումները համադրելով սույն դատավճռի 3–ից 5–րդ կետերում նշված փաստական հանգամանքների հետ, Դատարանն արձանագրում է հետևյալը.
ա) ամբաստանյալներ Հակոբ Գեղամյանը և Արմեն Ներսիսյանն իրենց միջնորդության մեջ հայտարարել են առաջադրված մեղադրանքի հետ համաձայն լինելու և արագացված դատական քննության կարգ կիրառելու մասին,
բ) ամբաստանյալներ Հակոբ Գեղամյանը և Արմեն Ներսիսյանը գիտակցել են իրենց ներկայացրած միջնորդության բնույթն ու հետևանքները,
գ) միջնորդությունը ներկայացվել է կամավոր, պաշտպանի հետ խորհրդակցելուց հետո և ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 375.2–րդ հոդվածով նախատեսված ժամանակահատվածում, մինչև դատաքննությունը սկսվելը։
դ) մեղադրողը չի առարկել արագացված կարգ կիրառելու դեմ,
ե) Հակոբ Գեղամյանը և Արմեն Ներսիսյանը մեղադրվում են ՀՀ քրեական օրենսգրքի 175-րդ հոդվածի 2–րդ մասի 1-ին, 2-րդ և 4-րդ կետերով նախատեսված հանցանք գործելու մեջ, որի համար նախատեսված պատիժը չի գերազանցում 10 տարի ժամկետով ազատազրկումը։
Հաշվի առնելով «ա»–ից «ե» կետում շարադրված փաստական հանգամանքները, ինչպես նաև այն հանգամանքը, որ Տուժողը և Մեղադրողը չեն առարկել արագացված դատական քննություն կիրառելու դեմ՝ Դատարանը գտնում է, որ առկա են ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 375.1-րդ եւ 375.2-րդ հոդվածներով նախատեսված պայմանները արագացված կարգով դատական քննություն անցկացնելու մասին։
Հիմք ընդունելով վերոգրյալը` Դատարանը, գործով ձեռք բերված ապացույցների ընդհանուր կարգով սահմանված հետազոտություն չկատարելով, հանգում է այն հետևության, որ Հակոբ Գեղամյանը և Արմեն Ներսիսյանը մեղավորությամբ կատարել են սույն դատավճռի 3-րդ կետում արձանագրված` ՀՀ քրեական օրենսգրքի 175-րդ հոդվածի 2–րդ մասի 1-ին, 2-րդ և 4-րդ կետերով իրենց մեղսագրվող արարքը։
10. Հաստատված համարելով ամբաստանյալներ Հակոբ Գեղամյանի և Արմեն Ներսիսյանի մեղավորությունը ՀՀ քրեական օրենսգրքի 175-րդ հոդվածի 2–րդ մասի 1-ին, 2-րդ և 4-րդ կետերով նախատեսված հանցանքի կատարման մեջ` Դատարանը գտնում է, որ անհրաժեշտ է անդրադառնալ ամբաստանյալներին մեղսագրվող արարքի համար պատժի նշանակման հետ կապված իրավական հարցերի հետևյալ խմբին.
ա) ապացուցված է արդյո՞ք Հակոբ Գեղամյանի և Արմեն Ներսիսյանի պատասխանատվությունը մեղմացնող կամ ծանրացնող հանգամանքների առկայությունը.
բ) ենթակա են արդյո՞ք պատժի Հակոբ Գեղամյանը և Արմեն Ներսիսյանն իրենց կատարած հանցանքի համար.
գ) ի՞նչ պատիժ պետք է նշանակվի Հակոբ Գեղամյանի և Արմեն Ներսիսյանի նկատմամբ.
դ) Հակոբ Գեղամյանը և Արմեն Ներսիսյանն արդյո՞ք պետք է կրեն իրենց նկատմամբ նշանակված պատիժը։
11. Պատասխանելով սույն դատավճռի 11–րդ կետի «ա» ենթակետով բարձրացված իրավական հարցին` Դատարանն անհրաժեշտ է համարում նշել հետևյալը.
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 61–րդ հոդվածի համաձայն`
«(…)
2. Պատժի տեսակը և չափը որոշվում են հանցագործության հանրության համար վտանգավորության աստիճանով և բնույթով, հանցավորի անձը բնութագրող տվյալներով, այդ թվում` պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող կամ ծանրացնող հանգամանքներով:
(…)»
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 62-րդ հոդվածի 1-ին մասն ամրագրում է պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող հանգամանքների ոչ սպառիչ ցանկը, այն է`
« (…)
9) մեղայականով ներկայանալը, հանցագործությունը բացահայտելուն, հանցագործության մյուս մասնակիցներին մերկացնելուն, հանցագործությամբ ձեռք բերված գույքը որոնելուն աջակցելը
10) հանցագործությունից անմիջապես հետո տուժողին բժշկական կամ այլ օգնություն ցույց տալը, հանցագործությամբ պատճառված գույքային եւ բարոյական վնասը կամովին հատուցելը կամ վերացնելը, տուժողին պատճառված վնասը հարթելուն ուղղված այլ գործողությունները»:
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 63-րդ հոդվածը սահմանում է պատասխանատվությունը և պատիժը ծանրացնող հանգամանքների սպառիչ ցանկը:
Այսպես, այդ հոդվածի 3-րդ և 4-րդ մասերի համաձայն`
«3. Պատիժ նշանակելիս դատարանը չի կարող հաշվի առնել սույն հոդվածի առաջին մասով չնախատեսված այլ հանգամանքներ:
4. Եթե սույն հոդվածի առաջին մասում նշված որևէ հանգամանք սույն օրենսգրքի Հատուկ մասի համապատասխան հոդվածով նախատեսված է որպես հանցագործության հատկանիշ, ապա դա չի կարող կրկին հաշվի առնվել որպես պատասխանատվությունը և պատիժը ծանրացնող հանգամանք»:
12. Նախորդ կետում վկայակոչված իրավադրույթները համադրելով սույն դատավճռում արձանագրված փաստական տվյալների հետ` Դատարանը որպես ամբաստանյալներ Հակոբ Գեղամյանի և Արմեն Ներսիսյանի պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող հանգամանք է դիտարկում այն, որ առաջադրված մեղադրանքում ամբաստանյալներն իրենց մեղավոր են ճանաչել` դեռևս նախաքննության ընթացքում տվել են խոստովանական ցուցմունքներ՝ այդ կերպով աջակցելով հանցագործության բացահայտմանը։ Այդ մասին է վկայում ամբաստանյալ Հակոբ Գեղամյանի՝ 2017 թվականի ապրիլի 25–ին տված ցուցմունքն ըստ էության հետևյալ բովանդակությամբ. «(…) Ինձ պարզաբանվեց մեղադրանքի էությունը, այն ինձ պարզ և հասկանալի է, ես ինձ ամբողջությամբ մեղավոր եմ ճանաչում» (տե՛ս 2-րդ հատոր, Գ/Թ-11-12)։
Այդ մասին է վկայում ամբաստանյալ Արմեն Ներսիսյանի՝ 2017 թվականի ապրիլի 15–ին տված ցուցմունքն ըստ էության հետևյալ բովանդակությամբ. «(…) Ինձ արզաբանվեցին իմ իրավունքները և պարտականությունները, ինչպես նաև մեղադրանքի էությունը, դրանք պարզ և հասկանալի են: Կատարված հանցագործության մեջ ես ինձ ամբողջովին մեղավոր եմ ճանաչում» (տե՛ս 2-րդ հատոր, Գ/Թ-18-19)։
Բացի այդ՝ Դատարանը որպես ամբաստանյալներ Հակոբ Գեղամյանի և Արմեն Ներսիսյանի պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող հանգամանք է դիտարկում այն, որ ամբաստանյալների կողմից հատուցվել է տուժողի կրած նյութական վնասը» (տե՛ս 3-րդ հատոր, Գ/Թ-76)։
Դատարանն արձանագրում է, որ ամբաստանյալներ Հակոբ Գեղամյանի և Արմեն Ներսիսյանի պատասխանատվությունն ու պատիժը ծանրացնող հանգամանքները բացակայում են։
Դատարանն արձանագրում է նաև, որ որպես ամբաստանյալներ Հակոբ Գեղամյանի և Արմեն Ներսիսյանի անձը բնութագրող տվյալ ենթակա է դիտարկման այն, որ ՀՀ ոստիկանության ինֆորմացիոն կենտրոնից 2017 թվականի մայիսի 31–ին ստացված թիվ 6/7- 1519 գրության համաձայն` ամբաստանյալները նախկինում դատապարտված չեն եղել (տե՛ս 3-րդ հատոր, Գ/Թ-16-19)։
13. Պատասխանելով սույն դատավճռի 10–րդ կետի «բ» ենթակետով բարձրացված իրավական հարցին` Դատարանն անհրաժեշտ է համարում նշել, որ այն դեպքում, երբ հաստատված է համարվում անձի կողմից քրեական օրենքով արգելված հանցանքի կատարման փաստական հանգամանքը, ապա անհրաժեշտություն է առաջանում կյանքի կոչել քրեական իրավունքի հիմքում ընկած պատասխանատվության անխուսափելիության սկզբունքը (նպատակ ունենալով վերականգնել սոցիալական արդարությունը, ուղղել հանցանք կատարած անձին և կանխել հետագա հանցագործությունների կատարումը` հանցավորի մոտ ձևավորելով իրավահպատակ վարքագիծ և ապահովելով նրա վերասոցիալականացումը հասարակությունում), բացառությամբ այն դեպքերի, երբ ՀՀ քրեական օրենսգրքի ընդհանուր մասում նախատեսված մեխանիզմների ուժով անձը կարող է ենթակա չլինել պատժի օրենքի ուժով (Ex lege):
Համադրելով վերոնշյալ դիրքորոշումը` ամբաստանյալներ Հակոբ Գեղամյանի և Արմեն Ներսիսյանի կողմից ավազակային հարձակում կատարելու հաստատված փաստական հանգամանքի հետ՝ Դատարանն արձանագրում է, որ առկա է անհրաժեշտություն կատարված հանցանքի կապակցությամբ վերականգնել սոցիալական արդարությունը, ուղղել ամբաստանյալներ Հակոբ Գեղամյանին և Արմեն Ներսիսյանին և կանխել հետագա հնարավոր հանցագործությունները` այդ կերպ նպաստելով ամբաստանյալների իրավահպատակ վարքագծի ձևավորմանը և նրանց վերասոցիալականացմանը հասարակությունում։ Միևնույն ժամանակ, Դատարանն արձանագրում է, որ սույն քրեական գործով ամբաստանյալների պատժի ենթակա չլինելու օրենքի ուժով նախատեսված հիմքերը բացակայում են։
Այսինքն, Դատարանը գտնում է, որ ամբաստանյալներ Հակոբ Գեղամյանը և Արմեն Ներսիսյանը ենթակա են պատժի` (1) մի խումբ անձանց կողմից նախնական համաձայնությամբ, (2) խոշոր չափերով գույք հափշտակելու նպատակով, (4) որպես զենք օգտագործվող այլ առարկաների գործադրմամբ ավազակային հարձակում կատարելու համար:
14. Պատասխանելով սույն դատավճռի 10–րդ կետի «գ» ենթակետով բարձրացված իրավական հարցին` Դատարանն անհրաժեշտ է համարում նշել հետևյալը.
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 10-րդ հոդվածի համաձայն` «Հանցանք կատարած անձի նկատմամբ կիրառվող պատիժը և քրեաիրավական ներգործության այլ միջոցները պետք է լինեն արդարացի` համապատասխանեն հանցանքի ծանրությանը, դա կատարելու հանգամանքներին, հանցավորի անձնավորությանը, անհրաժեշտ և բավարար լինեն նրան ուղղելու և նոր հանցագործությունները կանխելու համար»:
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 48-րդ հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն`
«Պատժի նպատակն է վերականգնել սոցիալական արդարությունը, ուղղել պատժի ենթարկված անձին, ինչպես նաև կանխել հանցագործությունները»:
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 61-րդ հոդվածի համաձայն`
«1. Հանցագործության համար մեղավոր ճանաչված անձի նկատմամբ նշանակվում է արդարացի պատիժ, որը որոշվում է սույն օրենսգրքի Հատուկ մասի համապատասխան հոդվածի սահմաններում` հաշվի առնելով սույն օրենսգրքի Ընդհանուր մասի դրույթները»:
(…)
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 375.3–րդ հոդվածի համաձայն`
«(…)
6. Դատարանն արագացված կարգով դատական քննության արդյունքում մեղադրական դատավճիռ կայացնելիս նշանակում է պատիժ, որը չի կարող գերազանցել կատարված հանցագործության համար նախատեսված առավել խիստ պատժի երկու երրորդը, իսկ եթե առավել խիստ պատժի երկու երրորդը փոքր է տվյալ հանցագործության համար նախատեսված առավել մեղմ պատժից` ապա առավել մեղմ պատիժը։
(…)
3. Հանցագործության համար նախատեսված պատիժներից առավել խիստը նշանակվում է, եթե նվազ խիստ տեսակը չի կարող ապահովել պատժի տեսակները»:
Պատիժ նշանակելու ընդհանուր սկզբունքներին վճռաբեկ դատարանն անդրադարձել է Նարեկ Սարգսյանի վերաբերյալ 2011 թվականի դեկտեմբերի 22-ի թիվ ԵԿԴ/0042/01/11 գործով կայացված որոշման մեջ, որտեղ իրավական դիրքորոշում է ձևավորել այն մասին, որ «(...) [Պ]ատիժ նշանակելու ընդհանուր սկզբունքները քրեական օրենքով նախատեսված այն հիմնադրույթներն են, որոնցով պետք է ղեկավարվի դատարանը պատիժ նշանակելիս: Այդ սկզբունքներն են`
ա) օրինականությունը,
բ) արդարությունը,
գ) պատժի անհատականացումը,
դ) մարդասիրությունը:
Պատիժ նշանակելու վերանշյալ սկզբունքները սահմանում են այն հիմնական դրույթները, որոնցով ղեկավարվում է դատարանը յուրաքանչյուր քրեական գործով պատժի տեսակն ու չափն ընտրելիս:
(…) [Պ]ատժի նշանակման իրավական շրջանակները սահմանված են ՀՀ քրեական օրենսգրքով: Դրա հետ մեկտեղ, սակայն, վերոնշյալ օրենքը դատարանին հնարավորություն է տվել որոշակի սկզբունքների (…) պահպանմամբ, իր ներքին համոզմանը և իրավագիտակցությանը համապատասխան, ՀՀ քրեական օրենսգրքի Ընդհանուր և Հատուկ մասերով նախատեսված սահմաններում որոշել պատժի տեսակն ու չափը: Այլ կերպ` ուրվագծելով կոնկրետ հանցանքի համար նշանակման ենթակա պատժի առավելագույն և նվազագույն սահմանները` ՀՀ քրեական օրենքը դատարանին տվել է այդ շրջանակում հայեցողություն դրսևորելու հնարավորություն»։
ՀՀ վճռաբեկ դատարանի ձևավորած կայուն նախադեպային իրավունքի համաձայն՝ պատժի արդարությունը դրսևորվում է հանցագործության և քրեաիրավական ներգործության միջոցների (պատժի) համաչափության ապահովմամբ, ինչի վերաբերյալ վճռաբեկ դատարանն իրավական դիրքորոշում է ձևավորել Արարատ Ավագյանի և Վահան Սահակյանի գործով 2014 թվականի հոկտեմբերի 31-ի թիվ ԵԿԴ/0252/01/13 որոշման 39–րդ կետում հայտնել է հետևյալը.
«(…) Պատիժն արդարացի է, եթե համաչափ է կատարված հանցագործությանը, ինչպես նաև բավարար պատժի նպատակներին հասնելու տեսանկյունից։ Պատժի արդարության պահանջներից նահանջելը կարող է հանգեցնել չափազանց մեղմ կամ չափազանց խիստ պատժի նշանակման։ Քրեական օրենքը համընդհանուր բնույթ ունի, իսկ արարքը և հանցավորի անձը կոնկրետ են։ Հետևաբար կոնկրետ գործով պատիժ նշանակելիս դատարանի ներքին համոզմունքը ձևավորվում է կատարված արարքի հանրային վտանգավորության բնույթի ու աստիճանի, հանցավորի անձի, պատիժը մեղմացնող և ծանրացնող հանգամանքների վերլուծության հիման վրա։ Նշված հանգամանքների գնահատման ժամանակ դատարանը պետք է ելնի ՀՀ քրեական օրենսգրքի 48-րդ հոդվածով նախատեսված՝ պատժի նպատակների իրացումն ապահովելու անհրաժեշտությունից:
(…)
Այսպիսով, նշանակվող պատժի արդարացիության հիմնական պահանջն այն է, որ պատիժը պետք է համապատասխանի հանցագործության հանրային վտանգավորության աստիճանին և բնույթին (հանցագործության` հանրության համար վտանգավորության աստիճանի և բնույթի հարցերի վերաբերյալ մանրամասն տե՛ս Գարուշ Մադաթյանի վերաբերյալ վճռաբեկ դատարանի 2009 թվականի փետրվարի 17-ի ԵՇԴ/0029/01/08 որոշման 14-րդ կետը)։
Հանցագործության հանրային վտանգավորության տիպային բնութագիրն արտացոլվում է օրենսդրի կողմից սահմանված սանկցիայում, իսկ յուրաքանչյուր կոնկրետ գործով արարքի հանրային վտանգավորության գնահատականը դատարանի կողմից կարող է որոշվել կոնկրետ հանցագործության տարրերի առանձնահատկությունների, դրա կատարման հանգամանքների, հանցավորի անձնավորության, պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող և ծանրացնող հանգամանքների հիման վրա։
(…) Պատժի անհատականացման սկզբունքի բովանդակության հիմնական մասն է կազմում նաև հանցավորի անձը բնութագրող տվյալների գնահատումը, որոնք իրենց ամբողջության մեջ հնարավորություն են տալիս անձին դիտել ոչ միայն որպես հանցանք կատարող, որը պետք է պատասխանատվություն կրի, այլ նաև որպես կոնկրետ անձ՝ իր անհատական հատկանիշներով։ Ընդ որում՝ անձի այն հատկանիշները, որոնք գտնվում են հանցակազմից դուրս, նշանակություն են ունենում դատարանի կողմից պատժի տեսակը և չափը որոշելիս։ Որպես հանցավորի անձը բնութագրող հատկանիշներ՝ գնահատվում են նրա սոցիալ-հոգեբանական, սոցիալ-ժողովրդագրական հատկությունները՝ վարքագիծն ընտանիքում և կենցաղում, աշխատանքի նկատմամբ ունեցած վերաբերմունքը, կրթությունը, առողջական վիճակը, տարիքը, ծառայությունը պետության և հասարակության առջև և այլն»։
15. Վերը վկայակոչված իրավական դիրքորոշումների հիման վրա` Դատարանն անհրաժեշտ է համարում նշել.
Սույն դատավճռում շարադրված իրավադրույթների, դրանց վերլուծության արդյունքում ձևավորված դատողությունների և ՀՀ վճռաբեկ դատարանի իրավական դիրքորոշումների լույսի ներքո գնահատելով ամբաստանյալներ Հակոբ Գեղամյանի և Արմեն Ներսիսյանի կողմից ՀՀ քրեական օրենսգրքի 175–րդ հոդվածի 2–րդ մասի 1-ին, 2-րդ և 4-րդ կետերով կատարած հանցագործության բնույթը և հանրության համար վտանգավորության աստիճանը, խախտված հասարակական հարաբերության սոցիալական նշանակությունը, այդ ոլորտում պետության քրեական քաղաքականության ուղղվածությունը, հանցանքը կատարելուց հետո ամբաստանյալների դրսևորած վարքագիծը, դրանք համադրելով սույն դատավճռի 13-րդ կետում արձանագրված՝ նրանց անձը բնութագրող, պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող հանգամանքների, պատասխանատվությունը և պատիժը ծանրացնող հանգամանքների բացակայության պայմաններում՝ Դատարանը հանգում է այն հետևության, որ տվյալ դեպքում սանկցիայով նախատեսված հիմնական պատժատեսակի` ազատազրկման միջոցով հնարավոր է ապահովել պատժի նպատակների իրացվելիությունը:
Դատարանը գտնում է, որ ամբաստանյալներ Հակոբ Գեղամյանի և Արմեն Ներսիսյանի նկատմամբ պատիժ պետք է նշանակել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 175–րդ հոդվածի 2–րդ մասի սանկցիայով նախատեսված ազատազրկում պատժատեսակը, ինչի արդյունքում Դատարանի համոզմամբ ապահովված կլինի պատժի նպատակների իրացվելիությունը։
16. Պատասխանելով սույն դատավճռի 10–րդ կետի «դ» ենթակետով բարձրացված իրավական հարցին` Դատարանն անհրաժեշտ է համարում նշել հետևյալը.
Նկատի ունենալով ամբաստանյալներ Հակոբ Գեղամյանի և Արմեն Ներսիսյանի կողմից քրեական օրենքով արգելված արարքի կատարման եղանակը, բնույթը, հանրային վտանգավորության և հանցավոր մտադրության իրականացման աստիճանը, Դատարանը գտնում է, որ ամբաստանյալների նկատմամբ անհրաժեշտ է կիրառել քրեաիրավական ներգործության միջոց, որն անմիջականորեն պետք է ներգործի ամբաստանյալների նկատմամբ` ունենալով կանխարգելիչ (պրևենտիվ) բնույթ, ապագայում համանման արարքների կատարումը բացառելու համար։
Այսինքն, Դատարանը գտնում է, որ ամբաստանյալներ Հակոբ Գեղամյանը և Արմեն Ներսիսյանը պետք է կրեն իրենց նկատմամբ նշանակվող պատիժը։
17. Անդրադառնալով Պաշտպանների կողմից իրենց պաշտպանական ճառում Դատարանին ներկայացված խնդրանքին` ամբաստանյալների նկատմամբ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 70–րդ հոդվածով նախատեսված պատիժը պայմանականորեն չկիրառելուն, Դատարանն արտահայտում է ներքոշարադրյալ իրավական դիրքորոշումը.
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 70-րդ հոդվածի համաձայն՝ «1. Եթե դատարանը, կալանքի, ազատազրկման կամ կարգապահական գումարտակում պահելու ձևով պատիժ նշանակելով, հանգում է հետևության, որ դատապարտյալի ուղղվելը հնարավոր է առանց պատիժը կրելու, ապա կարող է որոշում կայացնել այդ պատիժը պայմանականորեն չկիրառելու մաuին։ 2. Պատիժը պայմանականորեն չկիրառելիu դատարանը հաշվի է առնում հանցավորի անձը բնութագրող տվյալները, պատաuխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող և ծանրացնող հանգամանքները (…)»։
Սույն քրեաիրավական նորմերը ՀՀ վճռաբեկ դատարանի կողմից բազմիցս վերլուծության են ենթարկվել մի շարք գործերով կայացված նախադեպային որոշումներում (տե՛ս ԵԱԴԴ/0034/01/12, ԼԴ/0093/01/12, ՏԴ/0018/01/13, ԵԷԴ/0132/01/13, ԵԱՆԴ/0060/01/13, ԵԿԴ/0096/01/13, ԵԿԴ/0252/01/13, ԵՄԴ/0027/01/14, ԳԴ/0014/01/14, ՍԴ/0204/01/13, ՏԴ/0031/01/14, ՍԴ3/0174/01/14, ԵԱԴԴ/0011/01/14, ԵԱՔԴ/0091/01/14, ԵԿԴ/0039/01/15 և այլ որոշումները) և մշտապես վերահաստատվել է դիրքորոշումն առ այն, որ դատարանի համոզվածությունը, վստահությունն այն մասին, որ ամբաստանյալի ուղղվելը հնարավոր է առանց իրական պատիժ կրելու, պետք է հիմնվի օբյեկտիվ գոյություն ունեցող այնպիսի տվյալների համակողմանի վերլուծության վրա, որոնք բնութագրում են արարքը, հանցավորի անձը և վկայում պատիժը պայմանականորեն չկիրառելու հիմքերի առկայության մասին։ Այս կապակցությամբ Վճռաբեկ դատարանը բազմիցս փաստել է, որ թեև պատիժը պայմանականորեն չկիրառելու հետ կապված ՀՀ քրեական օրենսգիրքը ինչպես հանցագործությունների, այնպես էլ անձանց շրջանակի որևէ սահմանափակում չի նախատեսում, սակայն դատարանի հետևությունները պետք է, ի թիվս այլոց, հիմնված լինեն նաև հանցագործության հանրային վտանգավորության աստիճանի և բնույթի ամբողջական գնահատման վրա` հաշվի առնելով այնպիսի գործոններ, ինչպիսիք են օրենքով պահպանվող հասարակական հարաբերության բնույթը, մեղքի ձևը և տեսակը, պատճառված վնասի չափը, պատաuխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող ու ծանրացնող հանգամանքները, հանցագործության հանգամանքները, եղանակը, գործիքներն ու միջոցները, նպատակներն ու շարժառիթները և այլն։
Սույն քրեական գործի շրջանակներում համակողմանիորեն գնահատման ենթարկելով ամբաստանյալներին մեղսագրվող արարքի բնույթն ու հանրային վտանգավորության աստիճանը, հաշվի առնելով, որ ամբաստանյալներին մեղսագրվող արարքում առկա են ՀՀ քրեական օրենսգրքի 175-րդ հոդվածի 2-րդ մասով նախատեսված՝ չորս ծանրացնող հանգամանքներից երեքը՝ (1) մի խումբ անձանց կողմից նախնական համաձայնությամբ, (2) խոշոր չափերով գույք հափշտակելու նպատակով, (4) որպես զենք օգտագործվող այլ առարկաների գործադրմամբ ավազակային հարձակում կատարելու համար, ինչպես նաև նկատի ունենալով ամբաստանյալի անձը բնութագրող, նրա պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող հանգամանքները և ծանրացնող հանգամանքների բացակայությունը` Դատարանն արձանագրում է, որ սույն քրեական գործում առկա չեն այնպիսի օբյեկտիվ գոյություն ունեցող փաստական տվյալներ, որոնք հաղթահարելով ՀՀ վճռաբեկ դատարանի կողմից կայացված նախադեպային դիրքորոշումներում ամրագրված չափանիշները` կվկայեին ամբաստանյալներ Հակոբ Գեղամյանի և Արմեն Ներսիսյանի նկատմամբ պատիժը պայմանականորեն չկիրառելու հիմքերի առկայության մասին։
18. Ինչ վերաբերում է Պաշտպանների կողմից իրենց պաշտպանական ճառում Դատարանին ներկայացված խնդրանքին` ամբաստանյալների նկատմամբ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 64–րդ հոդվածով նախատեսված` օրենքով նախատեսվածից ավելի մեղմ պատիժ կիրառելուն, Դատարանն արտահայտում է ներքոշարադրյալ իրավական դիրքորոշումը:
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 64-րդ հոդվածի համաձայն` «1. Հանցանքի շարժառիթների ու նպատակների, հանցավորի դերի, հանցանքը կատարելիս ու դրանից հետո նրա վարքագծի և այլ հանգամանքների հետ կապված բացառիկ հանգամանքների առկայության դեպքում, որոնք էականորեն նվազեցնում են հանցանքի` հանրության համար վտանգավորության աստիճանը, ինչպես նաև խմբակային հանցագործության մասնակցի կողմից խմբի կատարած հանցանքը բացահայտելուն ակտիվորեն աջակցելու դեպքում կարող է նշանակվել սույն օրենսգրքի Հատուկ մասի համապատասխան հոդվածով նախատեսված պատժի նվազագույն չափից ավելի ցածր պատիժ կամ ավելի մեղմ պատժատեսակ, քան նախատեսված է այդ հոդվածով, կամ չկիրառել որպես պարտադիր նախատեսված լրացուցիչ պատիժ։
2. Բացառիկ կարող են ճանաչվել ինչպես առանձին մեղմացնող հանգամանքները, այնպես էլ այդ հանգամանքների համակցությունը»։
Սույն քրեաիրավական նորմերը Վճռաբեկ դատարանի կողմից վերլուծության են ենթարկվել մի շարք գործերով կայացված որոշումներում (տե´ս ՀՀ վճռաբեկ դատարանի ՎԲ-55/07, ՎԲ-145/07, ՎԲ-185/07, ՎԲ-11/08, ՎԲ-13/08, ՎԲ-25/08, ՎԲ-ԵՔՐԴ/0057/01/08, ՏԴ/0094/01/09, ԱՎԴ2/0057/01/09, ԵԱՔԴ/0164/01/09, ԵԱՔԴ/0195/01/09, ՏԴ2/0045/01/14 և այլ որոշումները):
Այսպես՝ «բացառիկ հանգամանքների» վերաբերյալ վճռաբեկ դատարանն իրավական դիրքորոշում է ձևավորել Հարություն Հաբեշյանի գործով 2007թ. օգոստոսի 30-ի թիվ ՎԲ-145/07 որոշման մեջ..
«(…) Նշանակվող պատիժը չի կարող հոդվածի սանկցիայում նախատեսված պատժի առավելագույն կամ նվազագույն չափից ավելի խիստ կամ մեղմ լինել։ Այս պահանջից բացառություն կարող է անել միայն ՀՀ քրեական օրենսգիրքը, որը Ընդհանուր մասում նախատեսված հատուկ նորմերի ուժով դատարանին իրավունք է վերապահում դուրս գալ այդ սահմաններից։ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 64-րդ հոդվածի առաջին մասը սահմանում է, որ հանցանքի շարժառիթների ու նպատակների, հանցավորի դերի, հանցանքը կատարելիս ու դրանից հետո նրա վարքագծի և այլ հանգամանքների հետ կապված բացառիկ հանգամանքների առկայության դեպքում, որոնք էականորեն նվազեցնում են հանցանքի` հանրության համար վտանգավորության աստիճանը, ինչպես նաև խմբակային հանցագործության մասնակցի կողմից խմբի կատարած հանցանքը բացահայտելուն ակտիվորեն աջակցելու դեպքում կարող է նշանակվել սույն օրենսգրքի Հատուկ մասի համապատասխան հոդվածով նախատեսված պատժի նվազագույն չափից ավելի ցածր պատիժ կամ ավելի մեղմ պատժատեսակ, քան նախատեսված է այդ հոդվածով, կամ չկիրառել որպես պարտադիր նախատեսված լրացուցիչ պատիժ։
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 64-րդ հոդվածի բովանդակությունից երևում է, որ օրենքով նախատեսվածից ավելի մեղմ պատիժ նշանակելու համար անհրաժեշտ է հետևյալ երկու պայմաններից առնվազն մեկը՝
1. գործի բացառիկ հանգամանքները.
2. խմբակային հանցագործության մասնակցի կողմից խմբի կատարած հանցանքը բացահայտելուն ակտիվորեն աջակցելը։
Ինչպես նշված է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 64-րդ հոդվածում, բացառիկ հանգամանքները կապված են հանցանքի շարժառիթների ու նպատակների, հանցավորի դերի, հանցանքը կատարելիս ու դրանից հետո նրա վարքագծի հետ։ Այդպիսիք կարող են լինել նաև այլ հանգամանքներ, որոնք էականորեն նվազեցնում են հանցանքի՝ հանրության համար վտանգավորության աստիճանը։ Ընդ որում, կարևորը ոչ թե պատիժը մեղմացնող տվյալների քանակն է, այլ այն, թե ինչքանով են դրանք էականորեն ազդել պատժի՝ հանրության համար վտանգավորության աստիճանի նվազեցման վրա։
Պատիժը մեղմացնելու բացառիկ հիմքին հավասարազոր է խմբակային հանցագործության մասնակցի կողմից խմբի կատարած հանցանքը բացահայտելուն ակտիվորեն աջակցելը։ Պատիժը մեղմացնելու հարցում դա ունի նույն դերը, ինչ գործի բացառիկ հանգամանքն է:
(…)»:
Անուշ Մինասյանի վերաբերյալ 2007թ. հոկտեմբերի 26-ի թիվ ՎԲ-185/07 որոշման մեջ վճռաբեկ դատարանը հայտնել է հետևյալը.
«(…) Նշանակվող պատիժը չի կարող հոդվածի սանկցիայում նախատեսված պատժի առավելագույն կամ նվազագույն չափից ավելի խիստ կամ մեղմ լինել, այսինքն` դուրս գալ հատուկ մասի հոդվածի սանկցիայի սահմաններից։ Այդ պահանջից բացառություն կարող է անել միայն ՀՀ քրեական օրենսգիրքը, որի Ընդհանուր մասում նախատեսված հատուկ նորմերի ուժով դատարանին իրավունք է վերապահում դուրս գալ այդ սահմաններից։ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 64-րդ հոդվածը սահմանում է օրենքով նախատեսվածից ավելի մեղմ պատիժ նշանակելը, որի բովանդակությունից երևում է, որ օրենքով նախատեսվածից ավելի մեղմ պատիժ նշանակելու հիմք են հանցանքի շարժառիթների ու նպատակների, հանցավորի դերի, հանցանքը կատարելիս ու դրանից հետո նրա վարքագծի և այլ հանգամանքների հետ կապված բացառիկ հանգամանքները, որոնք էականորեն նվազեցնում են հանցանքի` հանրության համար վտանգավորության աստիճանը։ Բացառիկ կարող են ճանաչվել նաև այլ հանգամանքներ, որոնք բնութագրում են հանցավորի անձը` որպես նվազ վտանգավոր:
(…)»:
Հ.Հովհաննիսյանի վերաբերյալ թիվ ՎԲ-ԵՔՐԴ/0057/01/08 2008 թվականի փետրվարի 29-ի որոշման համաձայն՝ «օրենքում օգտագործված «բացառիկ» բառը ենթադրում է, որ տվյալ փաստական հանգամանքը կամ դրանց համակցությունը դուրս են գալիս սովորականի շրջանակներից: Այլ կերպ՝ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 64-րդ հոդվածի կիրառման համար հիմք հանդիսացած մեղմացնող հանգամանքը կամ մեղմացնող հանգամանքների համակցությունը պետք է այն աստիճան առանձնահատուկ լինեն, որ վերածվեն բացառության» (տե՜ս Հ.Հովհաննիսյանի գործով Վճռաբեկ դատարանի թիվ ՎԲ-ԵՔՐԴ/0057/01/08 2008թ. փետրվարի 29-ի որոշման 19-րդ կետը):
Փաստորեն, ՀՀ վճռաբեկ դատարանը կայուն նախադեպային իրավունք է ձևավորվել այն մասին, որ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 64-րդ հոդվածը կարող է կիրառվել առնվազն հետևյալ երկու պայմանների առկայության պարագայում` գործի բացառիկ հանգամանքների և խմբակային հանցագործության մասնակցի կողմից խմբի կատարած հանցանքի բացահայտմանն ակտիվորեն աջակցելու դեպքում։ Օրենքում օգտագործվող «բացառիկ» բառը ենթադրում է, որ նշված հոդվածի կիրառման համար հիմք հանդիսացող մեղմացնող հանգամանքը կամ մեղմացնող հանգամանքների համակցությունը դուրս են սովորականի շրջանակներից և այն աստիճան առանձնահատուկ են, որ վերածվում են բացառության։ Մասնավորապես, դրանք կարող են կապված լինել հանցագործության շարժառիթների ու նպատակների, հանցավորի դերի, հանցանքը կատարելիս ու դրանից հետո նրա վարքագծի, ինչպես նաև այլ հանգամանքների հետ։ Ընդ որում, կարևորը ոչ թե պատիժը մեղմացնող տվյալների քանակն է, այլ այն, թե ինչքանով են դրանք էականորեն ազդել արարքի՝ հանրության համար վտանգավորության աստիճանի նվազեցման վրա։
Սույն դատավճռում շարադրված իրավադրույթների վերլուծության արդյունքում ձևավորված դատողությունների և ՀՀ վճռաբեկ դատարանի իրավական դիրքորոշումների լույսի ներքո գնահատելով քրեական գործի փաստական հանգամանքները՝ Դատարանն արձանագրում է, որ ավազակությունը կատարվել է խմբի կողմից, և հանցագործության մեջ հավասարապես ակտիվ դեր են ունեցել և´ Հակոբ Գեղամյանը, և´ Արմեն Ներսիսյանը: Սույն գործի նախաքննության ընթացքում ամբաստանյալները տվել են խոստովանական ցուցմունքներ, զղջացել են իրենց կատարած արարքի համար, սակայն նրանց տված խոստովանական ցուցմունքները «չեն օժանդակել» խմբի կողմից կատարված հանցագործությունը բացահայտելուն, քանի որ մինչ այդ նախաքննության մարմնին հայտնի էին ավազակություն կատարած անձինք: Ամբաստանյալների հանցանքի շարժառիթն ու նպատակը, նրանց դերը, վարքագիծը հանցանք կատարելիս և դրանից հետո, ինչպես նաև խմբակային հանցագործության՝ առանց նրանց աջակցության բացահայտվելը բացառում են նրանց նկատմամբ օրենքով նախատեսվածից ավելի մեղմ պատիժ նշանակելու հնարավորությունը։
Դատարանի կողմից մեղմացնող ճանաչված հանգամանքները բացառիկ չեն, քանի որ չեն վկայում այն հասարակական վտանգավորության բացակայության մասին, որը բնորոշ է ամբաստանյալների կատարած հանցագործությանը: Դրանք էականորեն չեն նվազեցնում ամբաստանյալների կատարած արարքների՝ հանրության համար վտանգավորության աստիճանը և վերջիններիս նկատմամբ օրենքով նախատեսվածից ավելի մեղմ պատիժ նշանակելու օբյեկտիվ հիմք չեն։
Հանցագործությունը բացահայտելուն աջակցելը հիմնավորող ապացույցը՝ ամբաստանյալների ինքնախոստովանական ցուցմունքները, Դատարանի կողմից արդեն իսկ գնահատվել է ամբաստանյալների պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող հանգամանք, որը, սակայն, չի կարող դիտվել «որպես բացառիկ մեղմացուցիչ հանգամանք», ինչի առկայության պայմաններում ամբաստանյալների նկատմամբ կիրառելի կլիներ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 64-րդ հոդվածը։
Ինչ վերաբերում է դատարանի կողմից մեղմացնող ճանաչված մյուս հանգամանքին՝ ամբաստանյալների կողմից տուժողին պատճառած նյութական վնասը հատուցելուն, ապա դա չի վկայում այն հասարակական վտանգավորության բացակայության մասին, որը բնորոշ է ամբաստանյալների կատարած հանցագործությանը։
Մեջբերված փաստական հանգամանքները վերլուծելով սույն որոշման 13-14-րդ կետերում շարադրված իրավական դիրքորոշումների լույսի ներքո` Դատարանն արձանագրում է, որ որպես մեղմացնող ճանաչված երկու հանգամանքներից ոչ մեկն իր բնույթով բացառիկ չէ, և իրավաչափ չէ ամբաստանյալներ Հակոբ Գեղամյանի և Արմեն Ներսիսյանի նկատմամբ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 64-րդ հոդվածի կիրառումը:
19. Անդրադառնալով այն իրավական հարցին, թե ի՞նչ է պետք անել քրեական գործով իրեղեն ապացույցները, Դատարանը գտնում է, որ որպես իրեղեն ապացույց ճանաչված խաղալիք ատրճանակը պետք է ոչնչացնել սույն դատավճռին օրինական ուժի մեջ մտնելուց հետո։
Նկատի ունենալով, որ սույն քրեական գործով Տուժողը հրաժարվել է քաղաքացիական հայցից՝ պատճառված վնասը ամբաստանյալների կողմից հատուցված լինելու պատճառով` Դատարանը գտնում է, որ պետք է կարճել քաղաքացիական հայցով վարույթը։
Անդրադառնալով ամբաստանյալների նկատմամբ կիրառված խափանման միջոցի հարցին` Դատարանը գտնում է, որ մինչև սույն դատավճռի օրինական ուժի մեջ մտնելն այն պետք է թողնել անփոփոխ` դատական ակտի հնարավոր բողոքարկման դեպքում ամբաստանյալի դատավարական պարտականությունների պատշաճ կատարումն ապահովելու համար:
Դատարանը նաև գտնում է, որ դատական ծախսերի հարցը պետք է համարել լուծված, քանի որ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 168-րդ հոդվածի 1-ին մասի 1-ին կետով նախատեսված դատական ծախսը բացակայում է, իսկ նշված հոդվածի նույն մասի 2-ից 8-րդ կետերով նախատեսված դատական ծախսերը, համաձայն ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 375.3-րդ հոդվածի 8-րդ մասի` ամբաստանյալից բռնագանձման ենթակա չեն:
Միևնույն ժամանակ, Դատարանն արձանագրում է, որ առկա չէ որևէ հիմք` ամբաստանյալների նկատմամբ հարկադիր բուժում կամ խնամակալություն նշանակելու համար, գործով բռնագանձման ենթակա գույք չկա:
Ելնելով վերոգրյալից և ղեկավարվելով ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 357-360-րդ, 365-րդ, 369-372-րդ, 375.3-375.4-րդ հոդվածներով` Դատարանը`

ՎՃՌԵՑ`

Հակոբ Պետրոսի Գեղամյանին մեղավոր ճանաչել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 175–րդ հոդվածի 2–րդ մասի 1-ին, 2-րդ և 4-րդ կետերով նախատեսված հանցագործություն կատարելու մեջ և նրա նկատմամբ պատիժ նշանակել ազատազրկում` 6 (վեց) տարի ժամկետով:
Հակոբ Պետրոսի Գեղամյանի նկատմամբ որպես խափանման միջոց ընտրված կալանավորումը, թողնել անփոփոխ` մինչև դատավճռի օրինական ուժի մեջ մտնելը:
Արմեն Պարույրի Ներսիսյանին մեղավոր ճանաչել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 175–րդ հոդվածի 2–րդ մասի 1-ին, 2-րդ և 4-րդ կետերով նախատեսված հանցագործություն կատարելու մեջ և նրա նկատմամբ պատիժ նշանակել ազատազրկում` 6 (վեց) տարի ժամկետով:
Արմեն Պարույրի Ներսիսյանի նկատմամբ որպես խափանման միջոց ընտրված կալանավորումը, թողնել անփոփոխ` մինչև դատավճռի օրինական ուժի մեջ մտնելը:
Քաղաքացիական հայցով վարույթը կարճել` հայցվորի կողմից քաղաքացիական հայցից հրաժարվելու հիմքով:
Դատավճիռն օրինական ուժի մեջ մտնելուց հետո որպես իրեղեն ապացույց ճանաչված խաղալիք ատրճանակը ոչնչացնել:
Դատավճռի ծախսերի հարցը համարել լուծված։
Դատավճիռը կարող է բողոքարկվել ՀՀ քրեական վերաքննիչ դատարան հրապարակվելու օրվանից հետո` մեկամսյա ժամկետում, բացառությամբ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 395–րդ հոդվածի 1–ին կետով նախատեսված հիմքի։

ԴԱՏԱՎՈՐ` Ա.ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ