ԵԱՔԴ/0155/01/16





ԴԱՏԱՎՃԻՌ
ՀԱՆՈՒՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

11 նոյեմբերի 2016թ. ք. Երևան

Երևան քաղաքի Արաբկիր և Քանաքեռ-Զեյթուն վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի դատարանը (այսուհետ նաև՝ Դատարան),

Նախագահությամբ դատավոր` Ա. Նիկողոսյանի,
քարտուղարությամբ` Ա.Վարդանյանի,
Լ. Իսպիրյանի,
մասնակցությամբ`
մեղադրող` Ա.Չախոյանի,
Ա.Գևորգյանի,
ամբաստանյալ` Ռ.Ճարոյանի,
պաշտպան` Ժ.Վարոսյանի,
տուժողի իրավահաջորդի ներկայացուցիչ` Գ.Պապոյանի,

դռնբաց դատական նիստում քննության առնելով քրեական գործն ըստ մեղադրանքի`
Ռուդիկ Արմենի Ճարոյանի (ծնված` 1993 թվականի ապրիլի 2–ին, Ալավերդի քաղաքում, ազգությամբ հայ, ՀՀ քաղաքացի, միջնակարգ մասնագիտական կրթությամբ, չի աշխատում, ամուսնացած, խնամքին երկու անչափահաս երեխաներ, նախկինում չդատապարտված, հաշվառված ք.Ալավերդի, Սանահին Սարահարթ 3/12 շենք, բն. 7 հասցեում, փաստացի բնակվող ք.Երևան, Լեփսիուսի 1 շենք, բն. 34 հասցեում) ՀՀ քրեական օրենսգրքի 242–րդ հոդվածի 2–րդ մասով.


ՊԱՐԶԵՑ
Գործի դատավարական նախապատմությունը.
1. 2015 թվականի դեկտեմբերի 9–ին կայացվել է թիվ 60115115 նախաքննական համարով քրեական գործ հարուցելու և վարույթ ընդունելու մասին որոշում։
2015 թվականի դեկտեմբերի 9–ին որոշում է կայացվել քննչական խումբ կազմելու մասին։
2015 թվականի դեկտեմբերի 29–ին միևնույն քրեական գործով որոշում է կայացվել Լուսինե Վարդանի Սարգսյանին որպես տուժող ճանաչելու մասին։
2015 թվականի դեկտեմբերի 29–ին միևնույն քրեական գործով որոշում է կայացվել որպես Լուսինե Վարդանի Սարգսյանի իրավահաջորդ` Վարդան Մամիկոնի Սարգսյանին ճանաչելու մասին։
2016 թվականի հունվարի 21–ին միևնույն քրեական գործով որպես տուժողի իրավահաջորդ Վարդան Մամիկոնի Սարգսյանի ներկայացուցիչ է ճանաչվել ՀՀ փաստաբանների պալատի անդամ Գագիկ Պապոյանը։
2016 թվականի հուլիսը 28–ին որոշում է կայացվել Արտյոմ Ալեքսանի Ավագյանի նկատմամբ քրեական հետապնդում չիրականացնելու մասին` նրա գործողություններում հանցակազմի բացակայության պատճառաբանությամբ։
2016 թվականի հուլիսի 28–ին որոշում է կայացվել Ռուդիկ Արմենի Ճարոյանին որպես մեղադրյալ ներգրավվելու մասին ՀՀ քրեական օրենսգրքի 242–րդ հոդվածի 2–րդ մասով։
2016 թվականի հուլիսի 28–ին Ռուդիկ Արմենի Ճարոյանի նկատմամբ որպես խափանման միջոց է ընտրվել ստորագրությունը չհեռանալու մասին։
2016 թվականի հուլիսի 29–ին կազմվել է մեղադրական եզրակացությունը, որը հաստատվել է Երևան քաղաքի Արաբկիր և Քանաքեռ–Զեյթուն վարչական շրջանների դատախազության դատախազ Ա.Չախոյանի կողմից։
2. Քրեական գործը ստացվել է Երեւան քաղաքի Արաբկիր եւ Քանաքեռ–Զեյթուն վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի դատարանում 2016 թվականի օգոստոսի 3–ին։
Դատավորների միջեւ քրեական գործերի բաշխման էլեկտրոնային համակարգի միջոցով, քրեական գործը` թիվ ԵԱՔԴ/0155/01/16 համարի ներքո, մակագրվել եւ 2016 թվականի օգոստոսի 4–ին հանձնվել է Երևան քաղաքի Արաբկիր և Քանաքեռ–Զեյթուն վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի դատարանի դատավոր Ա.Նիկողոսյանին։ Նույն օրը կայացվել է քրեական գործը վարույթ ընդունելու մասին որոշում, իսկ 2016 թվականի օգոստոսի 19–ին` նշանակվել դատական քննության։
3. Ռուդիկ Արմենի Ճարոյանին մեղադրանք է առաջադրվել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 242–րդ հոդվածի 2–րդ մասով այն արարքի համար, որ 2015 թվականի դեկտեմբերի 8–ին, ժամը 23։15–ի սահմաններում, իր անձնական օգտագործման «Վազ–21074» մակնիշի 34 FO 520 համարանիշի ավտոմեքենայով երթևեկել է Երևան քաղաքի Կոմիտասի պողոտայով Տիգրանյան փողոցի կողմից Դավիթ Անհաղթ փողոցի ուղղությամբ, իր ուղեմասով, շուրջ 50–60 կմ/ժամ արագությամբ։ Հասնելով Երևան քաղաքի «Լամբադա» կոչվող կամրջի հատվածին, խախտել է «Ճանապարհային երթևեկության անվտանգության ապահովման մասին» ՀՀ օրենքի 23–րդ հոդվածի 3–րդ կետի և ՃԵԿ–ի 65–րդ ու 66–րդ կետերի պահանջները, մասնավորապես` իր վարած ավտոմեքենայի ընթացքի ոչ պատշաճ և վտանգավոր կառավարում, այն է` առանց հաշվի առնելու անբարենպաստ ճանապարհային պայմանները, մասնավորապես` ճանապարհային ծածկույթի վիճակը և շրջադարձի առկայությունը, իսկ նրա կողմից ընտրված շարժման ռեժիմը չի ապահովել ավտոմեքենայի լիարժեք կառավարումը, որի արդյունքում ավտոմեքենան դառնալով անկառավարելի` դուրս է եղել հանդիպակաց երթևեկելի ուղեմաս, որտեղ բախվել է «Մերսեդես–Բենց» մակնիշի 80 CQ 909 հ/հ ավտոմեքենային, այնուհետև` եզրային պատին, տեխնիկական տեսանկյունից ստեղծել վթարային իրադրություն, դրանով իսկ պայմանավորել տվյալ ընդհարման առաջացումը` ինքն իրեն զրկելով այն կանխելու տեխնիկական հնարավորությունից, ինչի հետևանքով «ՎԱԶ–21074» մակնիշի 34 FO 520 համարանիշի ավտոմեքենայի ուղևորուհի Լուսինե Վարդանի Սարգսյանին անզգուշությամբ պատճառվել է մահ։

Արագացված դատական քննություն.
4. Մինչ դատաքննությունը սկսելն ամբաստանյալ Ռուդիկ ճարոյանը միջնորդեց դատական քննությունն անցկացնել արագացված կարգով` միաժամանակ հայտարարելով, որ միջնորդությունը ներկայացրել է կամավոր, խորհրդակցել է Պաշտպանի հետ, գիտակցում է արագացված դատաքննություն անցկացնելու բնույթն ու հետևանքները, առաջադրված մեղադրանքն իրեն պարզ և հասկանալի է, դրա հետ համաձայն է և ընդունում է այն ամբողջ ծավալով:
Դատական քնության ընթացքում Պաշտպանը ներկայացրեց 2016 թվականի հոկտեմբերի 18–ի ստացական` տրված տուժողի իրավահաջորդի ներկայացուցչի կողմից հետևյալ բովանդակությամբ. «Ես` թիվ ԵԱՔԴ/0155/01/16 քրեական գործով տուժողի օրինական ներկայացուցիչ Վարդան Սարգսյանի ներկայացուցիչ Գագիկ Պապոյանս նույն գործով ամբաստանյալ Ռուդիկ Ճարոյանից ստացա 1.500.000 (մեկ միլիոն հինգ հարյուր հազար) ՀՀ դրամ որպես նշված գործով տուժող Լուսինե Սարգսյանի հուղարկավորության և այլ ծախսերի փոխհատուցում, որով ըստ էության տուժողի օրինական ներկայացուցիչը համարում է իր կատարած ծախսը փոխհատուցված (չհաշված ապահովագրական փոխհատուցման գումարը)։ Միաժամանակ պարտավորվում է սույն գործով տուժողի օրինական ներկայացուցիչը քաղաքացիական հայց չներկայացնել և առանձին քաղաքացիական հայցով չդիմել դատարան»։
Դատական քննության ընթացքում Մեղադրողը հայտնեց, որ չի առարկում արագացված դատական քննության կարգ կիրառելու դեմ։ Մեղադրողը որպես ամբաստանյալի անձը բնութագրող, պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող հանգամանքներ նշեց, որ ամբաստանյալը ՀՀ Լոռու մարզի Ալավերդու քաղաքային համայնքի փակ բաժնետիրական ընկերության կողմից տրված բնութագրի համաձայն դրականորեն է բնութագրվում, տրված տեղեկանքի համաձայն` ունի մշտական բնակության վայր, քրեական գործում առկա է նրա կողմից հայրությունը ճանաչելու մասին վկայական, քրեական գործի նախաքննության ընթացքում տվել է ինքնախոստովանական ցուցմունքներ, զղջացել իր կատարած արարքի համար, նախկինում դատապարտված չի եղել։
Մեղադրողը նաև նշեց, որ ամբաստանյալի պատասխանատվությունն ու պատիժը ծանրացնող հանգամանքներ առկա չեն։
Տուժողի իրավահաջորդի ներկայացուցիչը հայտնեց, որ քաղաքացիական հայց չի ներկայացնում և հաստատեց Պաշտպանի կողմից ներկայացված ստացականի իսկությունը։
Դատական քննության ընթացքում Պաշտպանը նշեց, որ ամբաստանյալի պատասխանատվությունն ու պատիժը ծանրացնող հանգամանքներ բացակայում են։
Միևնույն ժամանակ, որպես ամբաստանյալի անձը բնութագրող, պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող հանգամանքներ Պաշտպանը նշեց, որ ամբաստանյալը բնութագրվում է դրական, նախկինում դատված չի եղել, այսինքն` նախկինում որևէ կերպ արատավորված չի եղել, խնամքին ունի երկու մանկահասակ երեխա, հանդիսանում է ընտանիքի միակ կերակրողը, տվել է ինքնախոստովանական ցուցմունքներ։ Պաշտպանը Դատարանից խնդրեց, որ այդ հանգամանքներն իրենց համակցության մեջ դիտվեն բացառիկ և Դատարանի կողմից նշանակվի նվազագույն պատժաչափ` ՀՀ քրեական օրենսգրքի 70–րդ հոդվածի հիման վրա պատիժը պայմանականորեն չկիրառելով և սահմանելով փորձաշրջան։
Դատական քննության ընթացքում ամբաստանյալը հայտնեց, որ միանում է իր Պաշտպանի դիրքորոշմանը, զղջում է իր կատարած արարքի համար, խնդրում է Դատարանից մեղմ պատիժ նշանակել։
Ամբաստանյալը հայտնեց, որ զղջում է իր կողմից կատարված հանցանքի համար և Դատարանից խնդրում է մեղմ պատիժ նշանակել։

Դատարանի իրավական վերլուծությունը և եզրահանգումը.
6. Լսելով ամբաստանյալի դիրքորոշումն իրեն առաջադրված մեղադրանքի վերաբերյալ, հաշվի առնելով մինչև դատաքննությունը սկսվելն իր կամքով և Պաշտպանի հետ խորհրդակցելուց հետո ներկայացրած միջնորդությունն արագացված դատաքննություն կիրառելու վերաբերյալ, ինչպես նաև այդ կապակցությամբ Մեղադրողի և Տուժողի իրավահաջորդի ներկայացուցչի հայտնած դիրքորոշումը, Դատարանը գտնում է, որ սույն քրեական գործով անհրաժեշտ է անդրադառնալ հետևյալ իրավական հարցին. արդյո՞ք թիվ ԵԱՔԴ/0155/01/16 քրեական գործով` ըստ մեղադրանքի Ռուդիկ Արմենի Ճարոյանի` ՀՀ քրեական օրենսգրքի 242-րդ հոդվածի 2–րդ մասով, առկա են ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 375.1–րդ և 375.2–րդ հոդվածներով ամրագրված պայմանները` դատական քննության արագացված կարգ կիրառելու համար։
7. ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 375.1-րդ հոդվածի համաձայն`
«1. Եթե մեղադրողը մեղադրական եզրակացությունում չի առարկել արագացված կարգ կիրառելու դեմ, ապա ամբաստանյալը կամ մեղադրյալն իրեն առաջադրված մեղադրանքի հետ համաձայնվելու դեպքում իրավունք ունի միջնորդելու արագացված դատական քննության կարգ կիրառելու մասին այն հանցագործություններով, որոնց համար Հայաստանի Հանրապետության քրեական օրենսգրքով նախատեսված պատիժը չի գերազանցում 10 տարի ժամկետով ազատազրկումը։
Մինչև դատաքննությունն սկսելը մեղադրողը դատարանի առաջարկությամբ կարող է իր դիրքորոշումը փոխել, թեպետ արագացված կարգ կիրառելու դեմ առարկել է մեղադրական եզրակացությունում։
2. Սույն հոդվածի առաջին մասով նախատեսված դեպքում դատարանը կիրառում է դատական քննության արագացված կարգ, եթե`
1) ամբաստանյալը գիտակցում է իր կողմից ներկայացված միջնորդության բնույթը և հետևանքները, և
2) միջնորդությունը ներկայացված է կամավոր, և
3) պաշտպանի հետ խորհրդակցելուց հետո, եթե ամբաստանյալն ունի այդպիսին։
3. Դատարանը, գտնելով, որ ամբաստանյալի կողմից միջնորդություն ներկայացնելիս չեն պահպանվել սույն հոդվածի առաջին կամ երկրորդ մասերով նախատեսված պայմանները, որոշում է ընդունում ընդհանուր կարգով դատաքննություն անցկացնելու մասին։
Դատարանը արագացված կարգ կիրառելու միջնորդությունը մերժում է նաև, եթե պարզում է, որ ամբաստանյալի արարքի իրավաբանական որակումը ճիշտ չէ։ (…) Ամբաստանյալի կամ մեղադրյալի անմեղսունակության առնչությամբ հիմնավոր կասկածների առկայության դեպքում դատարանը մերժում է արագացված կարգ կիրառելու միջնորդությունը՝ անցնելով ընդհանուր կարգով գործի քննությանը։
(…)»։
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 375.3-րդ հոդվածի համաձայն`
«(…)
4. Հարցերի արդյունքում դատարանը, համոզվելով, որ առկա են սույն օրենսգրքի 375.1 հոդվածով նախատեսված պայմանները, որոշում է կայացնում արագացված կարգով դատական քննություն անցկացնելու մասին։ Հակառակ դեպքում դատական քննությունն իրականացվում է ընդհանուր կարգով։
5. Դատարանը արագացված կարգով դատական քննություն անցկացնելիս քրեական գործով ձեռք բերված ապացույցների ընդհանուր կարգով սահմանված հետազոտություն չի կատարում։ Սակայն ուսումնասիրում է ամբաստանյալի անձը բնութագրող տվյալները, պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող ու ծանրացնող հանգամանքները։
6. Դատարանն արագացված կարգով դատական քննության արդյունքում մեղադրական դատավճիռ կայացնելիս նշանակում է պատիժ, որը չի կարող գերազանցել կատարված հանցագործության համար նախատեսված առավել խիստ պատժի երկու երրորդը, իսկ եթե առավել խիստ պատժի երկու երրորդը փոքր է տվյալ հանցագործության համար նախատեսված առավել մեղմ պատժից` ապա առավել մեղմ պատիժը։
(…)
8. Սույն օրենսգրքի 168 հոդվածի առաջին մասի 2-8-րդ կետերով նախատեսված դատական ծախսերն ամբաստանյալից ենթակա չեն բռնագանձման»։
8. ՀՀ սահմանադրական դատարանը 2010 թվականի դեկտեմբերի 28–ի թիվ ՍԴՈ-931 որոշման 6-րդ, 8-րդ և 11-րդ կետերում հայտնել է հետևյալ իրավական դիրքորոշումը. «(…) Արագացված կարգով դատական քննությունը քրեական դատավարության ձև է, որն օրենքով սահմանված կարգով միտված է գործն առավել սեղմ ժամկետում և պարզեցված կանոններով լուծելուն։ Այս ինստիտուտի առանցքում «գործարքն» է քրեական դատավարության երկու կողմերի` մեղադրանքի և պաշտպանության կողմերի միջև, որի շրջանակներում մեղադրյալը համաձայնում է առաջադրված մեղադրանքին, ինչի դիմաց նրա համար երաշխավորվում է պատժի այնպիսի չափ, որը չի կարող գերազանցել կատարված հանցագործության համար նախատեսված առավել խիստ պատժի երկու երրորդը, իսկ եթե առավել խիստ պատժի երկու երրորդը փոքր է տվյալ հանցագործության համար նախատեսված առավել մեղմ պատժից` ապա առավել մեղմ պատիժ, ինչպես նաև ամբաստանյալն ազատվում է ՀՀ Քրեական դատավարության օրենսգրքի 168-րդ հոդվածի 1-ին մասի 2-8-րդ կետերով նախատեսված դատական ծախսերից։ Համաձայնելով արագացված դատաքննությանը` ամբաստանյալը նաև կամովին հրաժարվում է մի շարք սահմանադրաիրավական երաշխիքներից, այն է` անմեղության կանխավարկածի սկզբունք, գործի հրապարակային քննության և այլ իրավունքներ։ Մյուս կողմից` մեղադրողը հրաժարվում է մեղադրանքը պաշտպանելու իր գործառույթը լրիվ ծավալով իրականացնելուց` դրանով հնարավորություն ստանալով տնտեսել իր միջոցները, ինչպես նաև մեղադրյալին (ամբաստանյալին) խրախուսել համագործակցելու քրեական հետապնդման մարմինների հետ»։
ՀՀ սահմանադրական դատարանը միևնույն որոշման 6–րդ կետում անդրադարձել է նաև արագացված դատաքննության ինստիտուտի՝ որպես քրեական դատավարության տարբերակված վարույթի տեսակի, 1987 թվականին Եվրոպայի խորհրդի նախարարների կոմիտեի «Քրեական արդարադատության պարզեցման վերաբերյալ» թիվ R (87) 18 հանձնարարականում կատարված վերլուծությանը, որը Դատարանի համոզմամբ կիրառելի է նաև սույն գործի շրջանակներում` հաշվի առնելով, որ 2015 թվականի դեկտեմբերի 6–ի խմբագրությամբ ՀՀ Սահմանադրության 81–րդ հոդվածի պահանջն է ՀՀ Սահմանադրությամբ նախատեսված հիմնարար իրավունքների, այդ թվում անձի իրավունքների և ազատությունների արդյունավետ դատական պաշտպանության վերաբերյալ ՀՀ Սահմանադրությունում ամրագրված նորմերը մեկնաբանելիս հաշվի առնել Հայաստանի Հանրապետության վավերացրած՝ մարդու իրավունքների վերաբերյալ միջազգային պայմանագրերի հիման վրա գործող մարմինների պրակտիկան:
Ըստ վկայակոչված հանձնարարականի` արագացված դատաքննության ինստիտուտն ուղղված է քրեական արդարադատության համակարգի գործունեությունն արագացնելուն և պարզեցնելուն, մասնավորապես՝ ողջամիտ ժամկետում քրեական գործի լուծման վերաբերյալ միջազգային չափանիշները և պահանջներն ապահովելու պետության պարտավորությունն արդյունավետ իրականացնելուն, հանցագործությունների քննությունն իրականացնելիս հապաղումները վերացնելուն, որոնք կասկածի տակ են դնում քրեական օրենքի հեղինակությունը և ազդում արդարադատության պատշաճ իրականացման վրա, ինչպես նաև պետության քրեական քաղաքականության գերակա խնդիրներն արդյունավետ լուծելուն։
Որպես քննարկվող ինստիտուտի նպատակներ` հանձնարարականում նշված են, ի թիվս այլնի.
ա) դատավարական տնտեսումը, այսինքն` առանձին քրեական գործերով ժամանակի, միջոցների և ջանքերի կրճատումը` դրանք ավելի բարդ գործերի վարույթի համար օգտագործելու նպատակով,
բ) հանցագործության կատարման և պատժի նշանակման միջև ընկած ժամանակահատվածի կրճատումը, նպատակ ունենալով ուժեղացնել դատավարության և քրեական պատժի նախազգուշական ազդեցությունը,
գ) կողմերին հաշտեցնելը և այլն։
9. ՀՀ վճռաբեկ դատարանը Տ.Քամալյանի վերաբերյալ ԵՇԴ/0097/01/09 գործով 2010 թվականի մարտի 26–ին կայացված որոշման 14–15–րդ, 18–19–րդ կետերում հայտնել է.
«(…) ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգիրքը որևէ կանոն կամ ընթացակարգ չի սահմանում, որն ամրագրեր տուժող կողմի (այդ թվում` տուժողի, տուժողի ներկայացուցչի և օրինական ներկայացուցչի, տուժողի իրավահաջորդի) ներգրավվածությունը արագացված կարգի կիրառման հարցում։ Այլ կերպ` տուժող կողմից դիրքորոշումը հաշվի առնելու պահանջ ամրագրված չէ ո՛չ մեղադրողի համար` արագացված դատական քննության դեմ առարկելու կամ չառարկելու հարցը լուծելիս, և ո՛չ էլ դատարանի համար` արագացված դատական քննության անցնելու մասին որոշում կայացնելիս։
(…)
Վճռաբեկ դատարանը գտնում է, որ «իր խախտված իրավունքները վերականգնելու (…) համար» սահմանադրական ձևակերպումը` որոշակիորեն վերաբերելի է նաև քրեական գործով տուժողին (նաև տուժողի իրավահաջորդին), քանի որ տուժողն այն անձն է, որի իրավունքները հանցագործությամբ խախտվում են։ Ընդ որում, տուժողի իրավաչափ շահերի շրջանակում է իրեն հասցված վնասի վերականգնումը, իրեն վնաս պատճառած արարքի հանգամանքների լրիվ բացահայտումը ու դրա ճիշտ քրեաիրավական որակումը, իր նկատմամբ հանցանք կատարած անձի դատապարտումը և արդարացի պատժի նշանակումը։ Այդ շահերի ապահովման երաշխիքներից է տուժողի իրավունքը, որպեսզի իր գործով դատական քննությունն ընթանա «արդարության բոլոր պահանջների պահպանմամբ»
Տուժողի համար իր գործի «արդարության բոլոր պահանջների պահպանմամբ» քննությունը, inter alia, ենթադրում է, որ ա. Դատախազը (մեղադրողը) արագացված դատական քննության դեմ առարկելու կամ չառարկելու հարցը լուծելիս, պետք է հաշվի առնի տուժողի դիրքորոշումը` որպես մեղադրանքի կողմի սուբյեկտի (ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 6-րդ հոդվածի 21-րդ կետ)։ բ. Դատարանը չի կարող անցնել դատական քննության արագացված կարգի ` առանց այդ հարցի կապակցությամբ տուժողի դիրքորոշումը պարզելու։
գ. Դատարանը կարող է դատական քննության արագացված կարգ կիրառելու մասին մեղադրյալի միջնորդությունը մերժել, եթե դրա դեմ առարկում է տուժողը։ Այդ դեպքում դատարանը կայացնում է առանձին որոշում, որում պատճառաբանում է արագացված դատական քննության արդյունքում տուժողի օրինական շահերի վտանգման հանգամանքը։
Դատախազի (մեղադրողի) և դատարանի համար, սույն որոշման նախորդ կետի հիման վրա, համապատասխանաբար, դատական քննության արագացված կարգի դեմ առարկելու և ամբաստանյալի համապատասխան միջնորդությունը մերժելու հարցը լուծելիս տուժողի դիրքորոշումը պետք է վճռական նշանակություն ունենա մասնավորապես այն դեպքերում, երբ տուժողը `
ա. ողջամտորեն հիմնավորում է, որ իրեն հասցված վնասն ամբողջությամբ հատուցված չէ,
բ. փաստարկված առարկում է գործի փաստական հանգամանքների դեմ»։
ՀՀ վճռաբեկ դատարանը թիվ ԵԿԴ/0209/01/10 քրեական գործով Շողակաթ Ամիրխանյանի և Գառնիկ Ֆարմանյանի վերաբերյալ 2011 թվականի փետրվարի 24–ին կայացված որոշման 24–րդ կետերում հայտնել է.
«(…) [Դ]ատական քննության արագացված կարգի կիրառման համար, ի թիվս այլոց, անհրաժեշտ են հետևյալ պայմանները.
1) ամբաստանյալը կամ մեղադրյալն իր միջնորդության մեջ հայտարարել է առաջադրված մեղադրանքի հետ համաձայն լինելու և արագացված դատական քննության կարգ կիրառելու մասին,
2) ամբաստանյալը կամ մեղադրյալը գիտակցում է իր ներկայացրած միջնորդության բնույթն ու հետևանքները,
3) միջնորդությունը ներկայացված է կամավոր, պաշտպանի հետ խորհրդակցելուց հետո և ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 375.2-րդ հոդվածով նախատեսված ժամանակահատվածում, այն է՝ քրեական գործը դատարան ուղարկելու պահից մինչև դատաքննությունն սկսվելը,
4) մեղադրողը չի առարկում արագացված կարգ կիրառելու դեմ,
5) անձը մեղադրվում է այնպիսի հանցանք գործելու մեջ, որի համար նախատեսված պատիժը չի գերազանցում 10 տարի ժամկետով ազատազրկումը»:
10. Սույն դատավճռի 7–ից 9–րդ կետերում մատնանշված իրավական նորմերը, ՀՀ Սահմանադրական դատարանի և ՀՀ վճռաբեկ դատարանի արտահայտած իրավական դիրքորոշումները համադրելով սույն դատավճռի 3–ից 5–րդ կետերում նշված փաստական հանգամանքների հետ, Դատարանն արձանագրում է հետևյալը.
ա) ամբաստանյալ Ռուդիկ Ճարոյանն իր միջնորդության մեջ հայտարարել է առաջադրված մեղադրանքի հետ համաձայն լինելու և արագացված դատական քննության կարգ կիրառելու մասին,
բ) ամբաստանյալ Ռուդիկ Ճարոյանը գիտակցել է իր ներկայացրած միջնորդության բնույթն ու հետևանքները,
գ) միջնորդությունը ներկայացվել է կամավոր, պաշտպանի հետ խորհրդակցելուց հետո և ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 375.2–րդ հոդվածով նախատեսված ժամանակահատվածում, մինչև դատաքննությունը սկսվելը։
դ) մեղադրողը չի առարկել արագացված կարգ կիրառելու դեմ,
ե) Ռուդիկ Ճարոյանը մեղադրվում է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 242-րդ հոդվածի 2–րդ մասով նախատեսված հանցանք գործելու մեջ, որի համար նախատեսված պատիժը չի գերազանցում 10 տարի ժամկետով ազատազրկումը։
Հաշվի առնելով «ա»–ից «ե» կետում շարադրված փաստական հանգամանքները, ինչպես նաև այն հանգամանքը, որ տուժողի իրավահաջորդի ներկայացուցիչը չի առարկել արագացված դատական քննություն կիրառելու դեմ և հաստատել Պաշտպանի կողմից դատական քննության ընթացքում ներկայացված ստացականի իսկությունը, Դատարանը գտնում է, որ առկա են ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 375.1-րդ եւ 375.2-րդ հոդվածներով նախատեսված պայմանները արագացված կարգով դատական քննություն անցկացնելու մասին։
Հիմք ընդունելով վերոգրյալը` Դատարանը, գործով ձեռք բերված ապացույցների ընդհանուր կարգով սահմանված հետազոտություն չկատարելով, հանգում է այն հետևության, որ Ռուդիկ Արմենի Ճարոյանը մեղավորությամբ կատարել է սույն դատավճռի 3-րդ կետում արձանագրված` ՀՀ քրեական օրենսգրքի 242-րդ հոդվածի 2–րդ մասով իրեն մեղսագրվող արարքը։
11. Հաստատված համարելով ամբաստանյալ Ռուդիկ Արմենի Ճարոյանի մեղավորությունը ՀՀ քրեական օրենսգրքի 242-րդ հոդվածի 2–րդ մասով նախատեսված հանցանքի կատարման մեջ` Դատարանը գտնում է, որ անհրաժեշտ է անդրադառնալ ամբաստանյալին մեղսագրվող արարքի համար պատժի նշանակման հետ կապված իրավական հարցերի հետևյալ խմբին.
ա) ապացուցված է արդյո՞ք Ռուդիկ Արմենի Ճարոյանի պատասխանատվությունը մեղմացնող կամ ծանրացնող հանգամանքների առկայությունը.
բ) ենթակա է արդյո՞ք պատժի Ռուդիկ Արմենի Ճարոյանն իր կատարած հանցանքի համար.
գ) ի՞նչ պատիժ պետք է նշանակվի Ռուդիկ Արմենի Ճարոյանի նկատմամբ.
դ) Ռուդիկ Արմենի Ճարոյանն արդյո՞ք պետք է կրի իր նկատմամբ նշանակված պատիժը։
12. Պատասխանելով սույն դատավճռի 11–րդ կետի «ա» ենթակետով բարձրացված իրավական հարցին` Դատարանն անհրաժեշտ է համարում նշել հետևյալը.
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 61–րդ հոդվածի համաձայն`
«(…)
2. Պատժի տեսակը և չափը որոշվում են հանցագործության հանրության համար վտանգավորության աստիճանով և բնույթով, հանցավորի անձը բնութագրող տվյալներով, այդ թվում` պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող կամ ծանրացնող հանգամանքներով:
(…)»
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 62-րդ հոդվածի 1-ին մասն ամրագրում է պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող հանգամանքների ոչ սպառիչ ցանկը, այն է`
« (…)
9) մեղայականով ներկայանալը, հանցագործությունը բացահայտելուն, հանցագործության մյուս մասնակիցներին մերկացնելուն, հանցագործությամբ ձեռք բերված գույքը որոնելուն աջակցելը
10) հանցագործությունից անմիջապես հետո տուժողին բժշկական կամ այլ օգնություն ցույց տալը, հանցագործությամբ պատճառված գույքային եւ բարոյական վնասը կամովին հատուցելը կամ վերացնելը, տուժողին պատճառված վնասը հարթելուն ուղղված այլ գործողությունները»:
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 63-րդ հոդվածը սահմանում է պատասխանատվությունը և պատիժը ծանրացնող հանգամանքների սպառիչ ցանկը:
Այսպես, այդ հոդվածի 3-րդ և 4-րդ մասերի համաձայն`
«3. Պատիժ նշանակելիս դատարանը չի կարող հաշվի առնել սույն հոդվածի առաջին մասով չնախատեսված այլ հանգամանքներ:
4. Եթե սույն հոդվածի առաջին մասում նշված որևէ հանգամանք սույն օրենսգրքի Հատուկ մասի համապատասխան հոդվածով նախատեսված է որպես հանցագործության հատկանիշ, ապա դա չի կարող կրկին հաշվի առնվել որպես պատասխանատվությունը և պատիժը ծանրացնող հանգամանք»:
13. Նախորդ կետում վկայակոչված իրավադրույթները համադրելով սույն դատավճռում արձանագրված փաստական տվյալների հետ` Դատարանը որպես ամբաստանյալ Ռուդիկ Արմենի Ճարոյանի պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող հանգամանք է դիտարկում այն, որ առաջադրված մեղադրանքում ամբաստանյալն իրեն մեղավոր է ճանաչել` դեռևս նախաքննության ընթացքում տվել խոստովանական ցուցմունքներ, այդ կերպով աջակցելով հանցագործության բացահայտմանը։ Այդ մասին է վկայում ամբաստանյալի` որպես մեղադրյալ, 2016 թվականի հուլիսի 28–ին տված ցուցմունքն ըստ էության հետևյալ բովանդակությամբ. «Ինձ պարզաբանվել է նաև ՀՀ քրեական օրենսգրքի 242–րդ հոդվածի 2–րդ մասով ինձ առաջադրված մեղադրանքի էությունը, որն ինձ համար հասկանալի է, առաջադրված մեղադրանքում ես ինձ լիովին մեղավոր եմ ճանաչում և զղջում եմ կատարվածի համար» (տե՛ս Գ/Թ–186–187)։
Բացի այդ, Դատարանը որպես ամբաստանյալ Ռուդիկ Արմենի Ճարոյանի պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող հանգամանք է դիտարկում նաև այն, որ Պաշտպանի կողմից դատական քննության ընթացքում ներկայացված 2016 թվականի հոկտեմբերի 18–ի ստացականի համաձայն` ամբաստանյալը տուժողի իրավահաջորդին փոխհատուցել է 1.500.000 ՀՀ դրամի չափով գումար։
Բացի այդ, Դատարանը որպես ամբաստանյալ Ռուդիկ Արմենի Ճարոյանի պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող հանգամանք է դիտարկում այն, որ նա ունի երկու որդի` 2015 թվականի մարտի 9–ին ծնված` Ալեն Ռուդիկի Ճարոյանը, ինչպես նաև նույն օրը ծնված Արմեն Ռուդիկի Ճարոյանը (տե՛ս Գ/Թ-193-194)։
Դատարանն արձանագրում է, որ ամբաստանյալ Ռուդիկ Արմենի Ճարոյանի պատասխանատվությունն ու պատիժը ծանրացնող հանգամանքներ բացակայում են։
Դատարանն արձանագրում է նաև, որ որպես ամբաստանյալ Ռուդիկ Արմենի Ճարոյանի անձը բնութագրող տվյալ ենթակա է դիտարկման այն, որ ՀՀ ոստիկանության ինֆորմացիոն կենտրոնից 2016 թվականի օգոստոսի 11–ին ստացված թիվ 6/7- 2138 գրության համաձայն` ամբաստանյալը նախկինում դատապարտված չի եղել։
Բացի այդ, Դատարանը որպես ամբաստանյալ Ռուդիկ Արմենի Ճարոյանի անձը բնութագրող տվյալ է դիտարկում ՀՀ Լոռու մարզի Ալավերդու քաղաքային համայնքի փակ բաժնետիրական ընկերության կողմից տրված բնութագիրը հետևյալ բովանդակությամբ. «Ռուդիկ Արմենի Ճարոյանը ծնված 1993թ.–ին, բնակվում է Ալավերդի քաղաքի Ս/Սարահարթի 3/12-7 բնակարանում։ Ռուդիկ Ճարոյանը հարգված է շրջապատի կողմից, երկու երեխաների հայր է, լավ ամուսին և լավ որդի է։ Նա մասնակցում է Ալավերդում կազմակերպված սպորտային միջոցառումներին և միշտ ստացել է պատվոգրեր։ Նրա մասին ոչ մի անգամ բողոք չի ներկայացվել թիվ 2 ԲՇՏ։ Տրվում է ներկայացնելու պահանջվող վայր» (տե՛ս Գ/Թ–188)։
14. Պատասխանելով սույն դատավճռի 11–րդ կետի «բ» ենթակետով բարձրացված իրավական հարցին` Դատարանն անհրաժեշտ է համարում նշել, որ այն դեպքում, երբ հաստատված է համարվում անձի կողմից քրեական օրենքով արգելված հանցանքի կատարման փաստական հանգամանքը, ապա անհրաժեշտություն է առաջանում կյանքի կոչել քրեական իրավունքի հիմքում ընկած պատասխանատվության անխուսափելիության սկզբունքը (նպատակ ունենալով վերականգնել սոցիալական արդարությունը, ուղղել հանցանք կատարած անձին և կանխել հետագա հանցագործությունների կատարումը` հանցավորի մոտ ձևավորելով իրավահպատակ վարքագիծ և ապահովելով նրա վերասոցիալականացումը հասարակությունում), բացառությամբ այն դեպքերի, երբ ՀՀ քրեական օրենսգրքի ընդհանուր մասում նախատեսված մեխանիզմների ուժով անձը կարող է ենթակա չլինել պատժի օրենքի ուժով (Ex lege):
Համադրելով վերոնշյալ դիրքորոշումը` ամբաստանյալ Ռուդիկ Արմենի Ճարոյանի կողմից ճանապարհային երթևեկության կանոնների խախտման հաստատված փաստական հանգամանքի հետ, որն անզգուշությամբ առաջացրել է մարդու մահ, Դատարանն արձանագրում է, որ առկա է անհրաժեշտություն կատարված հանցանքի կապակցությամբ վերականգնել սոցիալական արդարությունը, ուղղել Ռուդիկ Արմենի Ճարոյանին և կանխել հետագա հնարավոր հանցագործությունները` այդ կերպ նպաստելով ամբաստանյալի իրավահպատակ վարքագծի ձևավորմանը և նրա վերասոցիալականացմանը հասարակությունում։ Միևնույն ժամանակ, Դատարանն արձանագրում է, որ սույն քրեական գործով ամբաստանյալի պատժի ենթակա չլինելու օրենքի ուժով նախատեսված հիմքերը բացակայում են։
Այսինքն, Դատարանը գտնում է, որ ամբաստանյալ Ռուդիկ Արմենի Ճարոյանը ենթակա է պատժի` ճանապարհային երթևեկության կանոնները խախտելու համար, որն անզգուշությամբ առաջացրել է մարդու մահ։
15. Պատասխանելով սույն դատավճռի 11–րդ կետի «գ» ենթակետով բարձրացված իրավական հարցին` Դատարանն անհրաժեշտ է համարում նշել հետևյալը.
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 10-րդ հոդվածի համաձայն` «Հանցանք կատարած անձի նկատմամբ կիրառվող պատիժը և քրեաիրավական ներգործության այլ միջոցները պետք է լինեն արդարացի` համապատասխանեն հանցանքի ծանրությանը, դա կատարելու հանգամանքներին, հանցավորի անձնավորությանը, անհրաժեշտ և բավարար լինեն նրան ուղղելու և նոր հանցագործությունները կանխելու համար»:
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 48-րդ հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն`
«Պատժի նպատակն է վերականգնել սոցիալական արդարությունը, ուղղել պատժի ենթարկված անձին, ինչպես նաև կանխել հանցագործությունները»:
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 61-րդ հոդվածի համաձայն`
«1. Հանցագործության համար մեղավոր ճանաչված անձի նկատմամբ նշանակվում է արդարացի պատիժ, որը որոշվում է սույն օրենսգրքի Հատուկ մասի համապատասխան հոդվածի սահմաններում` հաշվի առնելով սույն օրենսգրքի Ընդհանուր մասի դրույթները»:
(…)
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 375.3–րդ հոդվածի համաձայն`
«(…)
6. Դատարանն արագացված կարգով դատական քննության արդյունքում մեղադրական դատավճիռ կայացնելիս նշանակում է պատիժ, որը չի կարող գերազանցել կատարված հանցագործության համար նախատեսված առավել խիստ պատժի երկու երրորդը, իսկ եթե առավել խիստ պատժի երկու երրորդը փոքր է տվյալ հանցագործության համար նախատեսված առավել մեղմ պատժից` ապա առավել մեղմ պատիժը։
(…)
3. Հանցագործության համար նախատեսված պատիժներից առավել խիստը նշանակվում է, եթե նվազ խիստ տեսակը չի կարող ապահովել պատժի տեսակները»:
Պատիժ նշանակելու ընդհանուր սկզբունքներին վճռաբեկ դատարանն անդրադարձել է Նարեկ Սարգսյանի վերաբերյալ 2011 թվականի դեկտեմբերի 22-ի թիվ ԵԿԴ/0042/01/11 գործով կայացված որոշման մեջ, որտեղ իրավական դիրքորոշում է ձևավորել այն մասին, որ «(...) [Պ]ատիժ նշանակելու ընդհանուր սկզբունքները քրեական օրենքով նախատեսված այն հիմնադրույթներն են, որոնցով պետք է ղեկավարվի դատարանը պատիժ նշանակելիս: Այդ սկզբունքներն են`
ա) օրինականությունը,
բ) արդարությունը,
գ) պատժի անհատականացումը,
դ) մարդասիրությունը:
Պատիժ նշանակելու վերանշյալ սկզբունքները սահմանում են այն հիմնական դրույթները, որոնցով ղեկավարվում է դատարանը յուրաքանչյուր քրեական գործով պատժի տեսակն ու չափն ընտրելիս:
(…) [Պ]ատժի նշանակման իրավական շրջանակները սահմանված են ՀՀ քրեական օրենսգրքով: Դրա հետ մեկտեղ, սակայն, վերոնշյալ օրենքը դատարանին հնարավորություն է տվել որոշակի սկզբունքների (…) պահպանմամբ, իր ներքին համոզմանը և իրավագիտակցությանը համապատասխան, ՀՀ քրեական օրենսգրքի Ընդհանուր և Հատուկ մասերով նախատեսված սահմաններում որոշել պատժի տեսակն ու չափը: Այլ կերպ` ուրվագծելով կոնկրետ հանցանքի համար նշանակման ենթակա պատժի առավելագույն և նվազագույն սահմանները` ՀՀ քրեական օրենքը դատարանին տվել է այդ շրջանակում հայեցողություն դրսևորելու հնարավորություն»։
ՀՀ վճռաբեկ դատարանի ձևավորած կայուն նախադեպային իրավունքի համաձայն՝ պատժի արդարությունը դրսևորվում է հանցագործության և քրեաիրավական ներգործության միջոցների (պատժի) համաչափության ապահովմամբ, ինչի վերաբերյալ վճռաբեկ դատարանն իրավական դիրքորոշում է ձևավորել Արարատ Ավագյանի և Վահան Սահակյանի գործով 2014 թվականի հոկտեմբերի 31-ի թիվ ԵԿԴ/0252/01/13 որոշման 39–րդ կետում հայտնել է հետևյալը.
«(…) Պատիժն արդարացի է, եթե համաչափ է կատարված հանցագործությանը, ինչպես նաև բավարար պատժի նպատակներին հասնելու տեսանկյունից։ Պատժի արդարության պահանջներից նահանջելը կարող է հանգեցնել չափազանց մեղմ կամ չափազանց խիստ պատժի նշանակման։ Քրեական օրենքը համընդհանուր բնույթ ունի, իսկ արարքը և հանցավորի անձը կոնկրետ են։ Հետևաբար կոնկրետ գործով պատիժ նշանակելիս դատարանի ներքին համոզմունքը ձևավորվում է կատարված արարքի հանրային վտանգավորության բնույթի ու աստիճանի, հանցավորի անձի, պատիժը մեղմացնող և ծանրացնող հանգամանքների վերլուծության հիման վրա։ Նշված հանգամանքների գնահատման ժամանակ դատարանը պետք է ելնի ՀՀ քրեական օրենսգրքի 48-րդ հոդվածով նախատեսված՝ պատժի նպատակների իրացումն ապահովելու անհրաժեշտությունից:
(…)
Այսպիսով, նշանակվող պատժի արդարացիության հիմնական պահանջն այն է, որ պատիժը պետք է համապատասխանի հանցագործության հանրային վտանգավորության աստիճանին և բնույթին (հանցագործության` հանրության համար վտանգավորության աստիճանի և բնույթի հարցերի վերաբերյալ մանրամասն տե՛ս Գարուշ Մադաթյանի վերաբերյալ վճռաբեկ դատարանի 2009 թվականի փետրվարի 17-ի ԵՇԴ/0029/01/08 որոշման 14-րդ կետը)։
Հանցագործության հանրային վտանգավորության տիպային բնութագիրն արտացոլվում է օրենսդրի կողմից սահմանված սանկցիայում, իսկ յուրաքանչյուր կոնկրետ գործով արարքի հանրային վտանգավորության գնահատականը դատարանի կողմից կարող է որոշվել կոնկրետ հանցագործության տարրերի առանձնահատկությունների, դրա կատարման հանգամանքների, հանցավորի անձնավորության, պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող և ծանրացնող հանգամանքների հիման վրա։
(…) Պատժի անհատականացման սկզբունքի բովանդակության հիմնական մասն է կազմում նաև հանցավորի անձը բնութագրող տվյալների գնահատումը, որոնք իրենց ամբողջության մեջ հնարավորություն են տալիս անձին դիտել ոչ միայն որպես հանցանք կատարող, որը պետք է պատասխանատվություն կրի, այլ նաև որպես կոնկրետ անձ՝ իր անհատական հատկանիշներով։ Ընդ որում՝ անձի այն հատկանիշները, որոնք գտնվում են հանցակազմից դուրս, նշանակություն են ունենում դատարանի կողմից պատժի տեսակը և չափը որոշելիս։ Որպես հանցավորի անձը բնութագրող հատկանիշներ՝ գնահատվում են նրա սոցիալ-հոգեբանական, սոցիալ-ժողովրդագրական հատկությունները՝ վարքագիծն ընտանիքում և կենցաղում, աշխատանքի նկատմամբ ունեցած վերաբերմունքը, կրթությունը, առողջական վիճակը, տարիքը, ծառայությունը պետության և հասարակության առջև և այլն»։
16. Վերը վկայակոչված իրավական դիրքորոշումների հիման վրա` Դատարանն անհրաժեշտ է համարում նշել.
Սույն դատավճռում շարադրված իրավադրույթների, դրանց վերլուծության արդյունքում ձևավորված դատողությունների և ՀՀ վճռաբեկ դատարանի իրավական դիրքորոշումների լույսի ներքո գնահատելով ամբաստանյալ Ռուդիկ Արմենի Ճարոյանի կողմից ՀՀ քրեական օրենսգրքի 242–րդ հոդվածի 2–րդ մասով կատարած հանցագործության բնույթը և հանրության համար վտանգավորության աստիճանը, խախտված հասարակական հարաբերության սոցիալական նշանակությունը, այդ ոլորտում պետության քրեական քաղաքականության ուղղվածությունը, հանցանքը կատարելուց հետո ամբաստանյալի դրսևորած վարքագիծը, դրանք համադրելով սույն դատավճռի 13-րդ կետում արձանագրված՝ նրա անձը բնութագրող, պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող հանգամանքի, պատասխանատվությունը և պատիժը ծանրացնող հանգամանքների բացակայության պայմաններում՝ Դատարանը հանգում է այն հետևության, որ տվյալ դեպքում սանկցիայով նախատեսված հիմնական պատժատեսակի` ազատազրկման միջոցով հնարավոր է ապահովել պատժի նպատակների իրացվելիությունը:
Միևնույն ժամանակ, այդ նպատակների արդյունավետ իրագործման անհրաժեշտությունից ելնելով, ինչպես նաև հաշվի առնելով ամբաստանյալի կողմից կատարված հանցագործության բնույթը` Դատարանը գտնում է, որ ազատազրկում պատժատեսակին անհրաժեշտ է նաև միացնել տրանսպորտային միջոցներ վարելու իրավունքից զրկում լրացուցիչ պատժատեսակը։
Այսինքն` Դատարանը գտնում է, որ ամբաստանյալ Ռուդիկ Արմենի Ճարոյանի նկատմամբ պատիժ պետք է նշանակել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 242–րդ հոդվածի 2–րդ մասի սանկցիայով նախատեսված ազատազրկում պատժատեսակը, որին պետք է միացնել տրանսպորտային միջոցներ վարելու իրավունքից զրկում լրացուցիչ պատժատեսակը, արդյունքում Դատարանի համոզմամբ ապահովված կլինի պատժի նպատակների իրացվելիությունը։
18. Պատասխանելով սույն դատավճռի 11–րդ կետի «դ» ենթակետով բարձրացված իրավական հարցին` Դատարանն անհրաժեշտ է համարում նշել հետևյալը.
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 70-րդ հոդվածի համաձայն՝ «1. Եթե դատարանը, կալանքի, ազատազրկման կամ կարգապահական գումարտակում պահելու ձևով պատիժ նշանակելով, հանգում է հետևության, որ դատապարտյալի ուղղվելը հնարավոր է առանց պատիժը կրելու, ապա կարող է որոշում կայացնել այդ պատիժը պայմանականորեն չկիրառելու մաuին:
2. Պատիժը պայմանականորեն չկիրառելիu դատարանը հաշվի է առնում հանցավորի անձը բնութագրող տվյալները, պատաuխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող և ծանրացնող հանգամանքները (…)»:
Վերոնշյալ քրեաիրավական նորմը ՀՀ վճռաբեկ դատարանի նախադեպային իրավունքում բազմիցս վերլուծության է ենթարկվել մի շարք` թիվ ԵԱԴԴ/0034/01/12, ԼԴ/0093/01/12, ՏԴ/0018/01/13, ԵԿԴ/0096/01/13, ԵԿԴ/0252/01/13, ԵՄԴ/0027/01/14, ԳԴ/0014/01/14, ՍԴ/0204/01/13 որոշումներում և մշտապես վերահաստատվել դիրքորոշումն առ այն, որ առանց պատիժը փաստացի կրելու անձի ուղղվելու հնարավորության վերաբերյալ դատարանի հետևությունները պետք է հիմնված լինեն հանցավորի անձը բնութագրող տվյալների, պատաuխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող ու ծանրացնող հանգամանքների, հանցագործության հանրային վտանգավորության աստիճանի և բնույթի համակողմանի ու ամբողջական գնահատման վրա։ Չնայած պատիժը պայմանականորեն չկիրառելու հետ կապված ՀՀ քրեական օրենսգիրքը ինչպես հանցագործությունների, այնպես էլ անձանց շրջանակի որևէ սահմանափակում չի նախատեսել, սակայն դատարանն այն կիրառելիս պետք է ղեկավարվի ՀՀ քրեական օրենսգրքի 61-րդ հոդվածով նախատեսված պատիժ նշանակելու ընդհանուր սկզբունքներով` նպատակ ունենալով ապահովելու ՀՀ քրեական օրենսգրքի 48-րդ հոդվածի 2-րդ մասում թվարկված պատժի նպատակների իրացվելիությունը։
ՀՀ վճռաբեկ դատարանը Սեյրան Աղախանյանի գործով 2013 թվականի սեպտեմբերի 13-ի թիվ ԱՎԴ/0082/01/12 որոշման 19-րդ կետում արձանագրել է. «(…) յուրաքանչյուր գործով նշանակված պատժի կրման նպատակահարմարության հարցը լուծելիս դատարանը, ի թիվս այլ հանգամանքների (կատարված հանցագործությամբ պատճառված վնասի չափ, հանցավոր մտադրության իրականացման աստիճան, հանցագործության կատարման եղանակ և այլն), պետք է բազմակողմանի վերլուծության ու գնահատման ենթարկի հանցավորի անձը։ վճռաբեկ դատարանն ընդգծում է, որ պատասխանատվության և պատժի անհատականացման և հետևաբար նաև նշանակված պատժի կրման հարցի լուծման համար էական նշանակություն ունեն հանցավորի անձի ոչ միայն ֆիզիկական ու հոգեկան, այլև սոցիալական առանձնահատկությունների վերաբերյալ փաստական տվյալները։ Հետևաբար, հանցավորի պատասխանատվությունն ու պատիժն անհատականացնելիս և նշանակված պատիժը փաստացի կրելու նպատակահարմարության հարցը քննարկելիս դատարանը պետք է ուսումնասիրի հանցավորի ընտանեկան դրության, նրա խնամքին այլ անձանց առկայության, սոցիալական միջավայրում նրա զբաղեցրած տեղի ու դիրքի, սոցիալական միջավայրում նրա ունեցած բնութագրի և մի շարք այլ հանգամանքների վերաբերյալ փաստական տվյալները։
ՀՀ վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է նաև, որ անձի նկատմամբ պատիժ նշանակելիս և այն փաստացի կրելու նպատակահարմարության հարցը քննարկելիս դատարանը պետք է հաշվի առնի նաև այն հանգամանքը, թե նշանակված պատիժն ինչպիսի ազդեցություն կարող է ունենալ ամբաստանյալի ընտանիքի կյանքի պայմանների վրա։ (…)»։
ՀՀ վճռաբեկ դատարանը Ջոն Շիրվանյանի և Արսեն Մուրադյանի վերաբերյալ գործով 2015 թվականի դեկտեմբերի 18–ին կայացված թիվ ԵԱՔԴ/0091/01/14 որոշման 13–րդ կետում հայտնել է. «Հանցավորի անձը դրականորեն բնութագրող սոցիալ-հոգեբանական, սոցիալ-ժողովրդագրական հատկանիշները, հանցագործությունից հետո դրսևորած դրական վարքագիծը (կատարվածի համար զղջալը, ճշմարտացի ցուցմունքներ տալը, քննությանը չխոչընդոտելը, պատճառված վնասը հատուցելը և այլն) կարող են վկայել, որ պատժի նպատակների իրագործման տեսանկյունից բացակայում է պատիժը փաստացի կրելու անհրաժեշտությունը։ Այլ խոսքով` հանցավորի անձը բնութագրող տվյալները բացահայտելու և օբյեկտիվորեն հաշվի առնելու դատարանի պարտականությունն ուղղակիորեն բխում է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 48-րդ հոդվածի տրամաբանությունից, որի համաձայն՝ պատժի նպատակը, սոցիալական արդարությունը վերականգնելուց բացի, դատապարտյալի ուղղումն է և նոր հանցագործությունների կանխումը»։
ՀՀ վճռաբեկ դատարանը Թամարա Տեր–Գրիգորյանի վերաբերյալ 2007 թվականի հոկտեմբերի 26–ի թիվ ՎԲ-192/07 գործով կայացված որոշման 4–րդ կետում հայտնել է. «վճռաբեկ դատարանը, հաշվի առնելով հանցավորի անձը և նրա պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող հանգամանքները, այդ թվում` հանցագործությամբ պատճառված նյութական վնասն ամբողջությամբ վերականգնած լինելը, ինչն էականորեն նվազեցնում է հանցագործության հասարակական վտանգավորության աստիճանը, ինչպես նաև պատասխանատվությունն ու պատիժը ծանրացնող հանգամանքների բացակայությունը, հանգում է հետևության, որ դատապարտյալ Թամարա Տեր-Գրիգորյանի նկատմամբ ազատազրկման ձևով նշանակված պատիժը պայմանականորեն չկիրառելու միջոցով տվյալ գործով հնարավոր է հասնել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 48-րդ հոդվածով նախատեսված պատժի նպատակներին` սոցիալական արդարության վերականգնմանը, պատժի ենթարկված անձի ուղղմանը և հանցագործությունների կանխմանը»։
19. Սույն դատավճռի նախորդ կետում վկայակոչված իրավադրույթների և ՀՀ վճռաբեկ դատարանի արտահայտած իրավական դիրքորոշումների լույսի ներքո` Դատարանը համակողմանիորեն ուսումնասիրելով ամբաստանյալի անձը, այդ թվում` նրա անձը դրականորեն բնութագրող սոցիալ-հոգեբանական, սոցիալ-ժողովրդագրական հատկանիշները, հանցագործությունից հետո դրսևորած դրական վարքագիծը, գնահատելով նշանակվող պատժի հնարավոր ազդեցությունն ամբաստանյալի ընտանիքի կյանքի պայմանների նկատմամբ, Դատարանն անհրաժեշտ է համարում նշել.
Նկատի ունենալով ամբաստանյալ Ռուդիկ Արմենի Ճարոյանի կողմից քրեական օրենքով արգելված արարքի կատարման եղանակը, բնույթը, հանրային վտանգավորության աստիճանը, Դատարանը գտնում է, որ ամբաստանյալի նկատմամբ ազատազրկման ձևով կիրառման ենթակա քրեաիրավական ներգործության միջոցն անմիջականորեն չպետք է ներգործի ամբաստանյալի նկատմամբ, քանի որ Դատարանի մոտ առկա է վստահություն և համոզվածություն առ այն, որ այդ պատժատեսակի կիրառման արդյունքում ակնկալվող պատժի նպատակների իրագործումը հնարավոր է նաև առանց այդ պատժատեսակը կրելու։ Այսինքն, Դատարանը գտնում է, որ այդ պատժատեսակի կանխարգելիչ (պրևենտիվ) բնույթը կարող է հաղթահարված համարվել նաև ազատազրկման ձևով արտահայտված պատիժը պայմանականորեն չկիրառելու և փորձաշրջան սահմանելու միջոցով։
Մասնավորապես, Դատարանի հիշյալ դիրքորոշումը հիմնված է ներքոշարադրյալ փաստական հանգամանքների համակցության վրա, որոնց ամբողջությունը գնահատելու արդյունքում է Դատարանի մոտ ձևավորվել համոզվածությունն և վստահությունն առ այն, որ ազատազրկում պատժատեսակի նպատակներին կարելի է հասնել առանց այն փաստացիորեն (ռեալ) կրելու, այսպես`
ա) ճանապարհային երթևեկության կանոնների խախտումը, որի արդյունքում է վրա հասել տուժողի մահը, ի թիվս այլոց, պայմանավորված է եղել անբարենպաստ ճանապարհային պայմաններով, մասնավորապես` ճանապարհային ծածկույթի վիճակով և շրջադարձի առկայությամբ,
բ) ճանապարհային երթևեկության կանոնների խախտման պահին ամբաստանյալը չի գտնվել ալկոհոլի ազդեցության տակ, դեպքը պայմանավորված չի եղել տրանսպորտային միջոցի տեխնիկական անսարքությամբ,
գ) ամբաստանյալի կողմից դրսևորվել է հետհանցավոր դրական վարքագիծ, մասնավորապես` տուժողի իրավահաջորդին հատուցվել է 1.500.000 ՀՀ դրամ` որպես հուղարկավորության և այլ ծախսերի փոխհատուցում,
դ) ամբաստանյալը երիտասարդ է, բնութագրվում է դրականորեն, նախկինում դատապարտված չի եղել,
ե) նախաքննության ընթացքում տվել է ճշմարտացի խոստովանական ցուցմունքներ, աջակցել հանցագործության բացահայտմանը, թե՛ նախաքննության, թե՛ դատական քննության ընթացքում հայտնել է, որ զղջում է իր կատարած արարքի համար,
զ) խնամքին ունի 2015 թվականի մարտի 9–ին ծնված երկու անչափահաս երեխա։
Դատարանի համոզմամբ վերոնշյալ պարբերությունում արձանագրված փաստական հանգամանքներն իրենց համակցությամբ ողջամտորեն վկայում են այն մասին, որ տվյալ պարագայում բացակայում է ամբաստանյալի կողմից ազատազրկման ձևով պատժի իրական (ռեալ) կրման անհրաժեշտությունը։
Այսինքն, Դատարանը գտնում է, որ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 70-րդ հոդվածի հիման վրա Ռուդիկ Արմենի Ճարոյանի նկատմամբ պատիժը պայմանականորեն չկիրառելու միջոցով հնարավոր է հասնել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 48-րդ հոդվածով սահմանված պատժի նպատակներին՝ սոցիալական արդարության վերականգնմանը, պատժի ենթարկված անձի ուղղմանը և հանցագործությունների կանխմանը: Տվյալ դեպքում պատիժը պայմանականորեն չկիրառելը բխում է նաև ՀՀ քրեական օրենսգրքի 10-րդ և 61-րդ հոդվածներով սահմանված` արդարության և պատասխանատվության անհատականացման, պատիժ նշանակելու ընդհանուր սկզբունքներից:
Միևնույն ժամանակ, Դատարանն անհրաժեշտ է համարում նշել, որ ազատազրկման ձևով նշանակվող պատիժը պայմանականորեն չկիրառելու արդյունքում այն ռիսկերը, որոնք ուղղակիորեն և անմիջականորեն փոխկապակցված են տրանսպորտային միջոցներ վարելու` ամբաստանյալի ունեցած իրավունքի հետ կարող են փարատվել տրանսպորտային միջոցներ վարելու իրավունքի ձևով լրացուցիչ պատժի իրական (ռեալ) կրման միջոցով։
19. Անդրադառնալով այն իրավական հարցին, թե ի՞նչ է պետք անել քրեական գործով իրեղեն ապացույցները, Դատարանը գտնում է, որ որպես իրեղեն ապացույց ճանաչված և ՀՀ ՃՈ պահպանությանը թողնված «Վազ–21074» մակնիշի 34 FO 520 հ/հ ավտոմեքենան պետք է հանձնել Ռուդիկ Արմենի Ճարոյանի, իսկ «Մերսեդես–Բենց» մակնիշի 80 CQ 909 հ/հ ավտոմեքենան` Արտյոմ Ալեքսանի Ավագյանի տնօրինմանը սույն դատավճռին օրինական ուժի մեջ մտնելուց հետո։
Նկատի ունենալով, որ սույն քրեական գործով բացակայում է քաղաքացիական հայց և պատճառված վնաս` Դատարանը ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 360–րդ հոդվածում նախատեսված այդ հարցերին չի անդրադառնում։
Անդրադառնալով ամբաստանյալի նկատմամբ կիրառված խափանման միջոցի հարցին` Դատարանը գտնում է, որ մինչև սույն դատավճռի օրինական ուժի մեջ մտնելն այն պետք է թողնել անփոփոխ` դատական ակտի հնարավոր բողոքարկման դեպքում ամբաստանյալի դատավարական պարտականությունների պատշաճ կատարումն ապահովելու համար:
Դատարանը նաև գտնում է, որ դատական ծախսերի հարցը պետք է համարել լուծված, քանի որ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 168-րդ հոդվածի 1-ին մասի 1-ին կետով նախատեսված դատական ծախսը բացակայում է, իսկ նշված հոդվածի նույն մասի 2-ից 8-րդ կետերով նախատեսված դատական ծախսերը, համաձայն ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 375.3-րդ հոդվածի 8-րդ մասի` ամբաստանյալից բռնագանձման ենթակա չեն:
Միևնույն ժամանակ, Դատարանն արձանագրում է, որ առկա չէ որևէ հիմք` ամբաստանյալի նկատմամբ հարկադիր բուժում կամ խնամակալություն նշանակելու համար, գործով բռնագանձման ենթակա գույք չկա:
Ելնելով վերոգրյալից և ղեկավարվելով ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 357-360-րդ, 365-րդ, 369-372-րդ, 375.3-375.4-րդ հոդվածներով` Դատարանը`

ՎՃՌԵՑ`

Ռուդիկ Արմենի Ճարոյանին մեղավոր ճանաչել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 242–րդ հոդվածի 2–րդ մասով նախատեսված հանցագործություն կատարելու մեջ և նրա նկատմամբ պատիժ նշանակել ազատազրկում` 2 (երկու) տարի ժամկետով, զրկելով նրան տրանսպորտային միջոցներ վարելու իրավունքից 3 (երեք) տարի ժամկետով։
Ռուդիկ Արմենի Ճարոյանի նկատմամբ ազատազրկման ձևով նշանակված պատիժը ՀՀ քրեական օրենսգրքի 70–րդ հոդվածի հիման վրա պայմանականորեն չկիրառել` սահմանելով փորձաշրջան 2 (երկու) տարի ժամկետով։
Ռուդիկ Արմենի Ճարոյանի նկատմամբ որպես խափանման միջոց ընտրված ստորագրությունը` չհեռանալու մասին, թողնել անփոփոխ` մինչև դատավճռի օրինական ուժի մեջ մտնելը:
Դատավճռի ծախսերի հարցը համարել լուծված։
Դատավճիռն օրինական ուժի մեջ մտնելուց հետո որպես իրեղեն ապացույց ճանաչված և ՀՀ ՃՈ պահպանությանը թողնված «Վազ–21074» մակնիշի 34 FO 520 հ/հ ավտոմեքենան հանձնել Ռուդիկ Արմենի Ճարոյանի, իսկ «Մերսեդես–Բենց» մակնիշի 80 CQ 909 հ/հ ավտոմեքենան` Արտյոմ Ալեքսանի Ավագյանի տնօրինմանը։
Դատավճիռը կարող է բողոքարկվել ՀՀ քրեական վերաքննիչ դատարան հրապարակվելու օրվանից հետո` մեկամսյա ժամկետում, բացառությամբ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 395–րդ հոդվածի 1–ին կետով նախատեսված հիմքի։


ԴԱՏԱՎՈՐ` Ա.ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ