ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
ՎԵՐԱՔՆՆԻՉ ՔՐԵԱԿԱՆ ԴԱՏԱՐԱՆ

Երևան քաղաքի Արաբկիր և Քանաքեռ-Զեյթուն №ԵԱՔԴ/0147/01/16
վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության
առաջին ատյանի դատարանի դատավճիռը
կայացրած դատարանի կազմը նախագահող
դատավոր` Ա.Մաթևոսյան

Ո Ր Ո Շ ՈՒ Մ
ՀԱՆՈՒՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ք. Երևանում


ՀՀ վերաքննիչ քրեական դատարանը (այսուհետ նաև`
Վերաքննիչ դատարան) հետևյալ կազմով`



ՆԱԽԱԳԱՀՈՂ ԴԱՏԱՎՈՐ` Տ.ՍԱՀԱԿՅԱՆԻ
ԴԱՏԱՎՈՐՆԵՐ` Ա.ԱԶԱՐՅԱՆԻ
Մ.ՊԱՊՈՅԱՆԻ
ՔԱՐՏՈՒՂԱՐՈՒԹՅԱՄԲ` Ռ.ԴԱՎՈՅԱՆԻ
ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅԱՄԲ`
ՄԵՂԱԴՐՈՂ` Կ.ԲԱՐՍԵՂՅԱՆԻ
ԱՄԲԱՍՏԱՆՅԱԼ` Ա.ՍԱՐԳՍՅԱՆԻ



2017 թվականի օգոստոսի 18-ին դռնբաց դատական նիստում Երևան քաղաքի Արաբկիր և Քանաքեռ-Զեյթուն վարչական շրջանների դատախազության դատախազ Կ.Բարսեղյանի վերաքննիչ բողոքի հիման վրա, վճռաբեկության կարգով քննության առնելով քրեական գործն ըստ մեղադրանքի Արթուր Նորայրի Սարգսյանի` ՀՀ քրեական օրենսգրքի 235-րդ հոդվածի 4-րդ մասով,



Պ Ա Ր Զ Ե Ց

1.Գործի դատավարական նախապատմությունը և փաստական հանգամանքները.
ՀՀ ՔԿ-ի Երևան քաղաքի քննչական վարչության Արաբկիր վարչական շրջանի քննչական բաժնի ավագ քննիչ Ս.Ռաֆայելյանի 2016 թվականի հուլիսի 01-ի որոշմամբ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 235-րդ հոդվածի 4-րդ մասով հարուցվել և վարույթ է ընդունվել թիվ 14140316 քրեական գործը:
Նախաքննական մարմնի 2016 թվականի հուլիսի 07-ի որոշմամբ Արթուր Սարգսյանի նկատմամբ որպես խափանման միջոց է ընտրվել չհեռանալու մասին ստորագրությունը:
Նախաքննական մարմնի 2016 թվականի հուլիսի 12-ի որոշմամբ Արթուր Սարգսյանը ներգրավել է որպես մեղադրյալ և նրան մեղադրանք է առաջադրվել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 235-րդ հոդվածի 4-րդ մասով, այն բանի համար, որ «նա 2016 թվականի հունիսի 07-ին Երևան քաղաքում գործող «Վերնիսաժ» տոնավաճառից ձեռք է բերել գործարանային արտադրության, ընդհանուր նշանակության քաղաքացիական շեղբավոր սառը զենք հանդիսացող որսորդական դանակ, որը «Զենքի մասին» ՀՀ օրենքի խախտմամբ 2016 թվականի հունիսի 18-ին՝ ժամը 02:20-ի սահմաններում, ապօրինի կերպով կրել է իր տաբատի գոտկատեղին:
Այսպես, 2016 թվականի հունիսի 18-ին՝ ժամը 02:20-ի սահմաններում, ՀՀ ոստիկանության Արաբկիրի բաժնի ՔՀԲ օպերլիազորներ՝ Շահեն Պետրոսյանը և Արթուր Դաբաղյանը իրենց ծառայողական լիազորությունների իրականացման կապակցությամբ Բաբայան փողոցում, Հաղթանակ զբոսայգու մոտակայքում, մոտեցել են նշված փողոցում կայանված, Արթուր Սարգսյանի անվամբ հաշվառված, կասկածելի՝ «ԳԱԶ 3110» մակնիշի 34 QS 919 հ/h ավտոմեքենային: Քիչ անց իրենց է մոտեցել Արթուր Սարգսյանը: Արթուր Սարգսյանի հետ տեղի ունեցած խոսակցության ընթացքում, նրա վերնաշապիկի տակ դանականման իր են նկատել ու նրանից պահանջել են բարձրացնել վերնաշապիկը: Լսելով ոստիկանների օրինական պահանջը, Արթուր Սարգսյանն առանց առարկության բարձրացրել է վերնաշապիկը, որի գոտկատեղին տեսնելով դանակը, ոստիկանության աշխատակիցները նրան, իրեն պատկանող վերը նշված ավտոմեքենայով բերման են ենթարկել ոստիկանության Արաբկիրի բաժին:
Արթուր Սարգսյանի անձնական խուզարկությամբ, վերջինիս գոտկատեղից հայտնաբերվել և վերցվել է գործարանային արտադրության, ընդհանուր նշանակության քաղաքացիական շեղբավոր սառը զենք հանդիսացող որսորդական դանակը»:
Երևան քաղաքի Արաբկիր և Քանաքեռ-Զեյթուն վարչական շրջանների դատախազության դատախազ Կ.Բարսեղյանի 2016 թվականի հուլիսի 14-ի որոշմամբ քրեական գործը՝ հաստատված մեղադրական եզրակացությամբ, ուղարկվել է Երևան քաղաքի Արաբկիր և Քանաքեռ-Զեյթուն վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի դատարան (այսուհետ` նաև Առաջին ատյանի դատարան)`ըստ էության քննության առնելու համար:
Առաջին ատյանի դատարանի 2017 թվականի ապրիլի 20-ի դատավճռով ճանաչվել և հռչակվել է ամբաստանյալ Արթուր Սարգսյանի անմեղությունը` ՀՀ քրեական օրենսգրքի 235-րդ հոդվածի 4-րդ մասով նախատեսված հանցանքի կատարման մեջ` արարքում հանցակազմի բացակայության պատճառաբանությամբ:
Արդարացման դատավճռի դեմ վերաքննիչ բողոք է բերել Երևան քաղաքի Արաբկիր և Քանաքեռ-Զեյթուն վարչական շրջանների դատախազության դատախազ Կ.Բարսեղյանը:
Ներկայացված բողոքի կապակցությամբ գրավոր պատասխան չի ստացվել:
Թիվ ԵԱՔԴ/0147/01/16 քրեական գործը Վերաքննիչ դատարանի դատավոր Տ.Սահակյանին և կոլեգիալ կազմում ընդգրկված դատավորներին է հանձնվել 2017 թվականի մայիսի 18-ին և Վերաքննիչ դատարանի նույն թվականի հունիսի 02-ի որոշմամբ` վերաքննիչ բողոքն ընդունվել է վարույթ, նշանակվել քննության`ՀՀ վճռաբեկ դատարանում գործերի քննության համար սահմանված կանոններով:

2.Վերաքննիչ բողոքի հիմքերը, հիմնավորումները և պահանջը.
Ըստ մեղադրողի վերաքննիչ բողոքի`Առաջին ատյանի դատարանը 2017 թվականի ապրիլի 20-ի դատավճռով, ճանաչելով և հռչակելով ամբաստանյալ Արթուր Սարգսյանի անմեղությունը ՀՀ քրեական օրենսգրքի 235-րդ հոդվածի 4-րդ մասով նախատեսված հանցանքի կատարման մեջ և ամբաստանյալին արդարացնելով՝ արարքում հանցակազմի բացակայության հիմքով, թույլ է տվել դատական սխալ` նյութական և դատավարական իրավունքի այնպիսի խախտումներ, որոնք ազդել են գործի ելքի վրա։
Ի հիմնավորումը ներկայացված բողոքի` մեղադրողը նշել է, որ Առաջին ատյանի դատարանը գործի նախաքննությամբ ձեռք բերված և դատաքննությամբ հետազոտված ապացույցները գնահատելիս, խախտելով ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 25-րդ և 127-րդ հոդվածների պահանջները, կանխակալ մոտեցում ցուցաբերելով ապացույցներին, դրանց որոշ մասին մյուսների նկատմամբ առավել կամ նվազ նշանակություն տալով, դրանք չի գնահատել՝ վերաբերելիության, թույլատրելիության, իսկ ամբողջ ապացույցներն իրենց համակցությամբ՝ գործի լուծման համար բավարարության տեսանկյունից, դրանց բազմակողմանի, լրիվ և օբյեկտիվ քննության վրա հիմնված իր ներքին համոզմամբ, որոնց արդյունքում հանգել է անհիմն հետևության առ այն, որ ամբաստանյալ Արթուր Սարգսյանին անձնական խուզարկության ենթարկելու և նրա մոտից գործարանային արտադրության ընդհանուր նշանակության, քաղաքացիական շեղբավոր սառը զենք հանդիսացող՝ որսորդական դանակ հայտնաբերելու մասին 2016 թվականի հունիսի 18-ի արձանագրությունն անհրաժեշտ է ճանաչել անթույլատրելի ապացույց և այդ հիմքով ամբաստանյալ Արթուր Սարգսյանին ՀՀ քրեական օրենսգրքի 235-րդ հոդվածի 4-րդ մասով առաջադրված մեղադրանքում անհիմն կերպով արդարացրել է՝ նրա արարքում հանցակազմի բացակայության պատճառաբանությամբ։
Առաջին ատյանի դատարանը, ամբաստանյալ Արթուր Սարգսյանին անձնական խուզարկության ենթարկելու մասին 18.06.2016թ. արձանագրությունը անթույլատրելի ապացույց ճանաչելը պատճառաբանել է նրանով, որ չի պահպանվել ապացույցի ձեռքբերման միջոցի օրինականությունը, այն է՝ խախտվել է ապացույցի ձեռքբերմանն ուղղված գործողություններ կատարելուն օրենքով առաջադրված պահանջները, որպեսզի խախտումը դիտել է էական խախտում։
Մեղադրողն անդրադառնալով Առաջին ատյանի դատարանի վերոնշյալ պատճառաբանություններն ամբողջությամբ անհիմն են, քանի որ ամբաստանյալ Արթուր Սարգսյանի անձնական խուզարկությունը կատարվել և դրա վերաբերյալ համապատասխան արձանագրությունը կազմվել է քրեադատավարական օրենքի պահանջների պահպանմամբ, անձնական խուզարկության կատարման կարգի էական խախտումներ թույլ չեն տրվել, հետևաբար Առաջին ատյանի դատարանի կողմից, դրա կատարման վերաբերյալ կազմված արձանագրությունն անհիմն կերպով է ճանաչվել որպես անթույլատրելի ապացույց և այն դրվել է ամբաստանյալին արդարացնելու դատավճռի հիմքում։
Միաժամանակ մեղադրողը` վկայակոչելով Վճռաբեկ դատարանի որոշումներում ապացույցներ ձեռք բերելիս քրեադատավարական օրենքի էական խախտման վերաբերյալ արտահայտված դիրքորոշումները, նշել է, որ սույն պարագայում, որպեսզի խախտումը համարվի էական, այն պետք է դրսևորվեր դատավարության մասնակիցների համար օրենքով երաշխավորված իրավունքների զրկմամբ կամ սահմանափակմամբ։ Մինչդեռ, ամբաստանյալ Արթուր Սարգսյանի անձնական խուզարկության ընթացքում, դրա մասնակիցների համար օրենքով երաշխավորված իրավունքների զրկման կամ սահմանափակման փաստեր չեն եղել։ Բացի այդ, որպեսզի խախտումը համարվի էական, այն որևէ կերպ պետք է ազդեի կամ կարող էր ազդել ստացված փաստական տվյալների հավաստիության վրա։ Մինչդեռ, սույն գործի պարագայում, եթե նույնիսկ պայմանականորեն ընդունենք, որ ամբաստանյալ Արթուր Սարգսյանի անձնական խուզարկության կատարման և դրա արդյունքների ամրագրման ընթացքում, խախտում է թույլ տրվել, ապա այդ խախտումը որևէ կերպ չի ազդել և չէր կարող ազդել գործով ստացված փաստական տվյալների հավաստիության վրա և վճռորոշության առումով՝ նրա անձի մեղավորության կամ անմեղության վերաբերյալ հետևության հանգելիս, ազդեցություն ունենալ չէր կարող, հետևաբար այն էական խախտում համարվել չի կարող։ Առաջին ատյանի դատարանը խախտումները գնահատելիս պետք է հաշվի առնի նաև խախտման էության, դրանով հասցված մասնավոր շահի իրավունքների ոտնահարման և հանրային շահերի պաշտպանության միջև հավասարակշռության ապահովման հանգամանքը, թե որքանով է տվյալ դեպքում հետապնդվող հանրային նպատակը գերակայում խախտված իրավունքի բնույթի նկատմամբ։ Մինչդեռ, սույն գործի պարագայում, եթե նույնիսկ պայմանականորեն ընդունենք, որ ամբաստանյալ Ա.Սարգսյանի անձնական խուզարկության կատարման և դրա վերաբերյալ արձանագրության կազմման ընթացքում խախտում է թույլ տրվել, ապա այդ խախտումը գնահատելիս Առաջին ատյանի դատարանը պետք է հաշվի առներ այդ խախտման էությունը, դրանով հասցված մասնավոր շահի իրավունքների ոտնահարման և հանրային շահերի պաշտպանության միջև հավասարակշռության ապահովման հանգամանքը, թե կոնկրետ դեպքում որքանով է հետապնդվող հանրային նպատակը գերակայում խախտված իրավունքի բնույթի նկատմամբ, որը նույնպես դատարանի կողմից հաշվի չի առնվել։
Ամփոփելով վերը նշվածը, մեղադրողը նշել է, որ թեպետ դատարանի 20.04.2017թ. դատավճռում որպես խախտում արձանագրվել է, որ ամբաստանյալ Արթուր Սարգսյանի անձնական խուզարկությունը կատարվել է օրենքով առաջադրված պահանջների խախտմամբ՝ մասնավորապես, Արթուր Սարգսյանի անձնական խուզարկությունը չի կատարվել ՀՀ ոստիկանության Երևան քաղաքի վարչության Արաբկիրի բաժնում՝ ընթերականեր Աշոտ Պետրոսյանի և Հայրապետ Հայրապետյանի մասնակցությամբ, այլ կատարվել է նախքան ամբաստանյալին ոստիկանության բաժին բերման ենթարկելը և նշված գործողության կատարմանն ընթերակա ներգրավված չի եղել։ Սակայն ոստիկանության Արաբկիրի բաժնում ինչպես Ա.Սարգսյանի անձնական խուզարկության կատարմանը և դրա արձանագրությունը կազմելուն մասնակցած, այնպես էլ այդ արձանագրությունը ստորագրած անձանց՝ ընթերակա, գործով վկա Աշոտ Պետրոսյանի, խուզարկությունը կատարած ոստիկանության աշխատակից, գործով վկա Արթուր Դաբաղյանի և ամբաստանյալ Արթուր Սարգսյանի ցուցմունքներով հաստատված է այն հանգամանքը, որ ամբաստանյալի խուզարկությունը կատարվել է ոստիկանության Արաբկիրի բաժնում, ընթերակաների մասնակցությամբ և խուզարկությամբ նրա մոտից հայտնաբերվել է՝ գործարանային արտադրության ընդհանուր նշանակության որսորդական դանակը, որն ըստ փորձաքննության եզրակացության հանդիսացել է շեղբավոր սառը զենք։ Չնայած Առաջին ատյանի դատարանը խախտելով ապացույցների գնահատման վերաբերյալ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 127-րդ հոդվածի պահանջները, վերոհիշյալ ապացույցները պատշաճ կերպով չեն գնահատվել և չեն դրվել նրան ՀՀ քրեական օրենսգրքի 235-րդ հոդվածի 4-րդ մասով առաջադրված մեղադրանքի հիմքում, սակայն Արթուր Սարգսյանը ինչպես նախաքննության այնպես էլ դատաքննության ընթացքում տվել է խոստովանական ցուցմունքներ, շեղբավոր սառը զենք հանդիսացող հիշյալ որսորդական դանակը՝ դեպքի օրը ապօրինի կերպով իր տաբատի գոտկատեղին կրելու մասին։
Մեղադրողը` հղում կատարելով ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 371-րդ հոդվածի պահանջներին, նշել է, որ սույն գործով, Առաջին ատյանի դատարանը գործի նախաքննության փուլում ձեռք բերված և դատական նիստի ընթացքում հետազոտված ապացույցներից, այս կամ այն ապացույցը, որի վրա հիմնված են իր հետևությունները, անարժանահավատ համարելու վերաբերյալ համապատասխան փաստարկներ՝ դատավճռում ցույց չի տվել։ Մասնավորապես, Առաջին ատյանի դատարանը անդրադառնալով վկա Աշոտ Պետրոսյանի նախաքննական և դատաքննական ցուցմունքներում առկա հակասությանը, առանց հիմնավոր փաստարկներ նշելու, արժանահավատ է համարել վկայի դատական քննության ընթացքում տված ցուցմունքն առ այն, որ. «վկան չի հիշում ոստիկանության բաժնում ամբաստանյալ Արթուր Սարգսյանին տեսել է, թե՝ ոչ։ Իրենց ներկայությամբ որևէ անձի մոտից դանակ չեն հայտնաբերել, իրեն ցույց են տվել արդեն հանված դանակը։ Դանակը սեղանին դրված է տեսել», որն էլ դրել է ամբաստանյալին արդարացնելու դատավճռի հիմքում, սակայն Առաջին ատյանի դատարանը իր դատավճռում չի պատճառաբանել թե վկա Աշոտ Պետրոսյանի նախաքննության ընթացքում տված ցուցմունքն այն մասին, որ. «իրեն հրավիրել են ոստիկանության Արաբկիրի բաժին, որտեղ հանդիպել է նաև իր հետ որպես բանվոր աշխատող Հայրապետին։ Այնուհետև, սենյակ է մտել շուրջ 40 տարեկան տղամարդ, իր ներկայությամբ նա բարձրացրել է վերնաշապիկը, ոստիկանները վերնաշապիկի տակից՝ գոտկատեղից, հանել են մեծ որսորդական դանակ և դրել սեղանին։ Այդ տղամարդը հայտարարել է, որ դանակն իրենն է, որից հետո կազմվել է արձանագրություն և ինքն ու Հայրապետը, ստորագրելով արձանագրության տակ, գնացել են իրենց աշխատանքը շարունակելու», ինչու արժանահավատ չի համարվել, ապացույցների համակցության մեջ չի գնահատվել և չի դրվել գործով կայացվելիք դատական ակտի հիմքում։ Ուստի ըստ մեղադրողի Առաջին ատյանի դատարանի այն եզրահանգումը, թե վկա Ա.Պետրոսյանը, դատարանում լինելով անկաշկանդ, հայտնել է իրականությունը, գործի տվյալներով չփաստարկված, անհիմն ենթադրություն է։
Ըստ մեղադրողի` Առաջին ատյանի դատարանը անտեսելով ամբաստանյալ Արթուր Սարգսյանի խոստովանական ցուցմունքներն այն մասին, որ գործարանային արտադրության, ընդհանուր նշանակության քաղաքացիական շեղբավոր սառը զենք հանդիսացող որսորդական դանակը պատկանել է իրեն, որն դեպքի օրն ապօրինի կերպով կրել է իր տաբատի գոտկատեղին և այն հայտնաբերվել ու վերցվել է իրենից։ Անտեսել է նաև գործով վկաներ՝ Արթուր Դաբաղյանի և Շահեն Պետրոսյանի նախաքննական ու դատաքննության ընթացքում տված մեղադրող ցուցմունքները, գործով վկա, ամբաստանյալի անձնական խուզարկությանը մասնակցած ընթերակա՝ Աշոտ Պետրոսյանի նախաքննության ընթացքում տված մեղադրող ցուցմունքները, ամբաստանյալ Արթուր Սարգսյանին անձնական խուզարկության ենթարկելու մասին արձանագրությունը, որի ժամանակ նրա մոտից հայտնաբերվել է 29 սմ ընդհանուր երկարությամբ դանակ, փորձագետի թիվ 1693-14 եզրակացությունը՝ որ հայտնաբերված որսորդական դանակը հանդիսանում է քաղաքացիական շեղբավոր սառը զենք, միաժամանակ խախտելով ապացույցների գնահատման վերաբերյալ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 127-րդ հոդվածով նախատեսված կանոնները՝ վկա Արթուր Դաբաղյանի և Շահեն Պետրոսյանի թե նախաքննության և թե դատական նիստի ընթացքում տված մեղադրող ցուցմունքները, ինչպես նաև վկա Աշոտ Պետրոսյանի նախաքննության ժամանակ տված մեղադրող ցուցմունքներն անհիմն կերպով գնահատելով որպես անարժանահավատ ապացույցներ, իսկ ամբաստանյալ Արթուր Սարգսյանի անձնական խուզարկության արձանագրությունը, որպես անթույլատրելի ապացույց, այդպիսիք անհիմն կերպով չի դրել ամբաստանյալին առաջադրված մեղադրանքի հիմքում, որի արդյունքում դատարանի 20.04.2017թ. դատավճռով ամբաստանյալ Արթուր Սարգսյանին ՀՀ քրեական օրենսգրքի 235-րդ հոդվածի 4-րդ մասով առաջադրված մեղադրանքում, արդարացրել է։ Ընդ որում, դատական նիստի ընթացքում վկա Աշոտ Պետրոսյանը փոփոխելով իր նախաքննության ընթացքում տված մեղադրող ցուցմունքն այն մասին, որ «ոստիկանության բաժնում սենյակ է մտել շուրջ 40 տարեկան տղամարդ, իր ներկայությամբ նա բարձրացրել է վերնաշապիկը, ոստիկանները վերնաշապիկի տակից՝ գոտկատեղից հանել են մեծ որսորդական դանակ և դրել սեղանին։ Այդ տղամարդը հայտարարել է, որ դանակը իրենն է, որից հետո կազմվել է արձանագրություն և ինքն ու Հայրապետը, ստորագրելով արձանագրության տակ, գնացել են իրենց աշխատանքը շարունակելու», Առաջին ատյանի դատարանում պատճառաբանել է, որ հիշյալ ցուցմունքն ինքը չի գրել, այլ գրվել է քննիչի կողմից, իսկ ինքն ընդամենը ստորագրել է արձանագրության վերջում։
Մեղադրողը նշել է, որ Առաջին ատյանի դատարանը չստուգելով վկա Ա.Պետրոսյանի նախաքննության ընթացքում տրված նշված ցուցմունքի ձեռքբերման հանգամանքները և դրա իսկությունը, այն անհիմն կերպով դիտարկել է որպես անարժանահավատ ապացույց, հանել է ապացույցների զանգվածից, այն չի գնահատել և չի դրել ամբաստանյալ Ա.Սարգսյանի մեղադրանքի հիմքում, պատճառաբանելով թե վկա Ա.Պետրոսյանը իբրև դատարանում եղել է առավել անկաշկանդ և հայտնել է իրականությանը համապատասխանող փաստական տվյալներ, մինչդեռ իր այդ հետևությունը գործի տվյալներով չի հիմնավորել։
Ըստ մեղադրողի` անհիմն է նաև Առաջին ատյանի դատարանի հետևությունը այն մասին, որ ամբաստանյալ Արթուր Սարգսյանի կողմից գործարանային արտադրության ընդհանուր նշանակության որսորդական դանակի սառը զենք հանդիսանալու հանգամանքը հաստատող փորձագետի թիվ 1693-14 եզրակացությունը իբրև անթույլատրելի ապացույց է, քանի որ գործի դատաքննությամբ չի հիմնավորվել ամբաստանյալի կողմից քաղաքացիական շեղբավոր սառը զենք ապօրինի կերպով կրելու հանգամանքը, ապա դատարանի դատավճռում նշված այդ անհիմն հետևությունը պայմանավորված է իր, իսկ կողմից գործի նախաքննությամբ ձեռք բերված և դատաքննությամբ հետազոտված՝ վերաբերելի և թույլատրելի՝ բավարար ապացույցներն, վերոհիշյալ իրավական կարգավորումների և ՀՀ Վճռաբեկ դատարանի շարադրված նախադեպային որոշումների համատեքստում չգնահատելու, դրանց գնահատմանը կամայական մոտեցում դրսևորելու արդյունքում։ Փորձագետի եզրակացությամբ հաստատված է, որ ամբաստանյալ Արթուր Սարգսյանից անձնական խուզարկությամբ հայտնաբերված և վերցված գործարանային արտադրության ընդհանուր նշանակության որսորդական դանակը քաղաքացիական շեղբավոր սառը զենք է հանդիսանում, որն էլ ապօրինի կերպով կրել է ամբաստանյալը։
Ամփոփելով նշվածը մեղադրողը եկել է այն համոզման, որ Առաջին ատյանի դատարանը քննության առնելով քրեական գործն ըստ մեղադրանքի՝ Արթուր Նորայրի Սարգսյանի ՀՀ քրեական օրենսգրքի 235-րդ հոդվածի 2-րդ մասով, խախտելով ՀՀ քրեական օրենսգրքի 3-րդ, 5-րդ և 7-րդ հոդվածների պահանջները, ինչպես նաև ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 7-րդ հոդվածի 1-ին մասով նախատեսված՝ օրինականության, 25-րդ հոդվածով նախատեսված՝ ապացույցների ազատ գնահատման սկզբունքները, 104-րդ հոդվածով սահմանված ապացույցների հասկացությունը, 105-րդ հոդվածով նախատեսված՝ որպես ապացույց չթույլատրվող նյութերի, 105-րդ հոդվածով սահմանված՝ ապացույցի օգտագործման անթույլատրելիության հաստատման, 107-րդ հոդվածով նախատեսված՝ ապացուցման ենթակա հանգամանքների 127-րդ հոդվածով սահմանված՝ ապացույցների գնահատման, ինչպես նաև ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 358-րդ հոդվածով նախատեսված՝ դատավճռի օրինական, հիմնավորված և պատճառաբանված լինելու մասին և 371-րդ հոդվածով սահմանված` դատավճռի նկարագրական-պատճառաբանական մասին ներկայացվող պահանջները, որոնք ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 397-րդ և 398-րդ հոդվածներով նախատեսված քրեական օրենքի ոչ ճիշտ կիրառման և քրեադատավարական օրենքի էական խախտումներ են, որոնք ազդել են գործի ելքի վրա ու հանգեցրել են ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 358-րդ հոդվածի պահանջներին չհամապատասխանող՝ անօրինական, անհիմն և չպատճառաբանված դատավճռի կայացման, որի արդյունքում հանցագործություն կատարած ամբաստանյալ Արթուր Նորայրի Սարգսյանը խուսափել է քրեական պատասխանատվությունից և նա անհիմն կերպով դատարանի՝ 20.04.2017թ. դատավճռով՝ արդարացվել է։
Հիմք ընդունելով վերոգրյալը և ղեկավարվելով ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 376-րդ, 376-րդ, 377-379-րդ, 3801, 381-րդ, 383-րդ, 385-386-րդ, 393-395-րդ, 397-398-րդ և 400-րդ հոդվածներով, մեղադրողը Վերաքննիչ դատարանին խնդրել է.
«1. Սույն վերաքննիչ բողոքն ընդունել վարույթ։ Բողոքի քննության արդյունքում կայացնել դատական ակտ՝ ամբողջությամբ բավարարել վերաքննիչ բողոքը, ամբողջությամբ բեկանել ամբաստանյալ Արթուր Նորայրի Սարգսյանին ՀՀ քրեական օրենսգրքի 235-րդ հոդվածի 4-րդ մասով նախատեսված հանցանքի կատարման մեջ արդարացնելու վերաբերյալ Երևան քաղաքի Արաբկիր և Քանաքեռ-Զեյթուն վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի դատարանի 20.04.2017թ. դատավճիռը և գործն ուղարկել նույն դատարան, մեկ այլ կազմով՝ նոր քննության»։

3.Վերաքննիչ դատարանի պատճառաբանությունները և եզրահանգումը.
Սույն գործով Վերաքննիչ դատարանի առջև բարձրացված հարցերը հետևյալն են`
1)Արդյո՞ք Արթուր Սարգսյանի անձնական խուզարկությունը կատարվել է դատավարական կարգի էական խախտմամբ, եթե այո,
2)Ապա նման պայմաններում հնարավո՞ր է հաստատված համարել Արթուր Սարգսյանի կողմից ՀՀ քրեական օրենսգրքի 235-րդ հոդվածի 4-րդ մասով հանցանք կատարելու փաստը:
Վերաքննիչ դատարանը մինչ բարձրացված հարցերից յուրաքանչյուրին անդրադառնալը, նախ` անհրաժեշտ է համարում շարադրել սույն գործով ձեռք բերված ապացույցները:
Այսպես`
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 235-րդ հոդվածի 4-րդ մասով առաջադրված մեղադրանքում ամբաստանյալ Արթուր Սարգսյանը, ինչպես նախաքննության, այնպես էլ դատաքննության ընթացքում իրեն մեղավոր է ճանաչել:
Դատաքննության ընթացքում վերջինս ցուցմունք է տվել այն մասին, որ 2016 թվականի հունիսի 18-ին ընկերների հետ ֆուտբոլ է դիտել, որն ավարտվել է ժամը 01:30-ի սահմաններում: Այդ օրը նաև գարեջուր է խմել, ունեցել է հոգեբանական ծանր վիճակ` կապված կնոջ հետ ընտանեկան վեճերի հետ: Գարեջուր խմելուց հետո, չցանկանալով մեքենա վարել, գնացել է այն վայր, որտեղ կնոջ հետ երիտասարդ տարիներին ժամանակ են անցկացրել: Նշված վայր հասնելու ամենակարճ ճանապարհը եղել է Բաբայան փողոցով: Ավտոմեքենան կայանել է ճանապարհից դուրս` մայթի վրա և դուրս եկել, որպեսզի մտնի այգի: Դուրս գալու պես շներ են հարձակվել իր վրա: Ավտոմեքենայում ունեցել է խորովածի շամփուր, դանակ` որը գնել էր 2016 թվականի հունիսի 01-ին, «Վերնիսաժ» տոնավաճառից` բնության գրկում սնունդ կտրելու նպատակով, որն արժեցել է 7000 ՀՀ դրամ, գազային ատրճանակ և միս կտրելու հարմարանք: Մտածելով, որ միայն դանակը կարող է ազդեցություն ունենալ շների վրա` այն վերցրել է իր մոտ: Մեկ ժամ անց նկատելով, որ իր ավտոմեքենային մոտեցել է ոստիկանական ավտոմեքենա` շտապել է դեպի իրենց: Այդ ընթացքում դանակը գտնվել է իր մոտ: Ոստիկանության աշխատակիցը խնդրել է բարձրացնել վերնաշապիկը, ինքը բարձրացրել է, ցույց է տվել դանակը, վերջիններս վերցրել են այն և ասել, որ պարզաբանում տալու համար պետք է գնան ոստիկանության Արաբկիրի բաժին: Դանակը հայտնաբերելուց հետո այն անմիջապես վերցրել է Արթուր Դաբաղյանը: Նշել է, որ ոստիկանության բաժին գնալու ժամանակ ինքը նստած է եղել մեքենայի հետնամասում և նման պայմաններում դանակը չէր էլ կարող գտնվել իր գոտկատեղի որևէ մասում, քանի որ այն ունեցել է 29 սմ երկարություն: Ոստիկանության բաժնում ընթերակաների ներկա գտնվելու ժամանակ դանակը եղել է սեղանին դրված, նրանց փոխարեն ցուցմունքն արդեն գրված է եղել և նրանց ասել են, որ ստորագրեն և գնան:
Ամբաստանյալ Արթուր Սարգսյանի նախաքննական և դատաքննական ցուցմունքներում առկա հակասությունների կապակցությամբ, հիմք ընդունելով ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 342-րդ հոդվածի պահանջները, Առաջին ատյանի դատարանում դատական նիստի ընթացքում հրապարակվել են ամբաստանյալի նախաքննական ցուցմունքները: Մասնավորապես, ամբաստանյալ Արթուր Սարգսյանի նախաքննական ցուցմունքի համաձայն`ոստիկանության աշխատակիցներն իրեն ասել են, որ պարզաբանումներ տալու համար իրեն իր մեքենայով պետք է բերման ենթարկեն ոստիկանության Արաբկիրի բաժին: Ինքը չի առարկել: Ոստիկանության Արաբկիրի բաժնում ընթերակաների մասնակցությամբ արձանագրվել է, որ իր մոտից հայտնաբերվել է որսորդական դանակ, որը վերցվել է: Այդ ժամանակ ևս, ինքը ոստիկաններին հայտարարել է, որ դանակը գնել է կենցաղում օգտագործելու համար և հիշյալ օրն այն կրել է թափառական շներից պաշտպանվելու համար:
Առաջին ատյանի դատարանում դատական նիստի ընթացքում վկա Շահեն Պետրոսյանը ցուցմունք է տվել, որ Բաբայան փողոցում ծառայություն իրականացնելիս մոտեցել են սև գույնի «ԳԱԶ 3110» մակնիշի ավտոմեքենային, հետո իրեն է մոտեցել Արթուր անունով տղամարդը, ով ասել է, որ մեքենան իրենն է, ընտանեկան խնդիրներ ունի և եկել է մտորելու: Ավտոմեքենան նստելիս Արթուրի մոտ` գոտկատեղում, դանակ են նկատել: Բերման ենթարկելու ժամանակ ավտոմեքենան ինքն է վարել և չի հիշում դանակն առգրավել են հենց այդ ժամանակ, թե ոստիկանության Արաբկիրի բաժնում: Ինքը խուզարկության գործողությանն ամբողջությամբ չի մասնակցել, ընթերականերից մեկին տեսել է, գիտի, որ «Սանիտեկ» ընկերության աշխատակից է: Խուզարկության արձանագրությունն ինքը չի կազմել, դանակ տեսել է Արթուր Սարգսյանի մոտ, բայց չգիտի դանակն Արթուր Սարգսյանից վերցվել է դեպքի վայրում, թե ոստիկանության Արաբկիրի բաժնում:
Վկա Շահեն Պետրոսյանի նախաքննական և դատաքննական ցուցմունքներում առկա հակասությունների կապակցությամբ, հիմք ընդունելով ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 342-րդ հոդվածի պահանջները, Առաջին ատյանի դատարանում դատական նիստի ընթացքում հրապարակվել են վերջինիս նախաքննական ցուցմունքները: Մասնավորապես, վկա Շահեն Կառլենի Պետրոսյանի նախաքննական ցուցմունքի համաձայն` ամբաստանյալ Արթուր Նորայրի Սարգսյանին բերման են ենթարկել ոստիկանության Արաբկիրի բաժին, որտեղ ընթերակաների ներկայությամբ անձնական խուզարկությամբ վերջինիս մոտ հայտնաբերվել և վերցվել է հիշյալ դանակը:
Հակասության առումով Առաջին ատյանի դատարանում դատական նիստի ընթացքում վկա Շահեն Պետրոսյանը պնդել է, որ Արթուր Սարգսյանին բերման ենթարկելու ժամանակ` վերջինիս ավտոմեքենան նստելու ընթացքում, գոտկատեղի հետևի մասում ինչ-որ առարկա են նկատել, խնդրել են նրան, որ բարձրացնի վերնաշապիկը և այդ ժամանակ էլ հայտնաբերել են դանակը: Միևնույն ժամանակ նշեց, որ ինքը չգիտի` դանակը Արթուր Սարգսյանի մոտից վերցվել է դեպքի վայրում, թե` ընթերակաների ներկայությամբ ոստիկանության Արաբկիրի բաժնում:
Վկա Արմինե Խաչիկի Խաչատրյանը ցուցմունք է տվել այն մասին, որ 2003 թվականին ամուսնացել է Արթուր Սարգսյանի հետ, համատեղ ամուսնական կյանքում ունեցել են մեկ արու զավակ, ով ութ տարեկան է: 2016 թվականի հունիսի կեսերին իր և ամուսնու միջև կենցաղային հարցերի շուրջ ընտանեկան վեճ է տեղի ունեցել, որոշ ժամանակ միմյանց հետ չեն շփվել: Դեպքի օրը` 2016 թվականի հունիսի 18-ին, վիճել է ամուսնու հետ և նա տանից դուրս է եկել: Գիշերը` ժամը 03:00-ի սահմաններում, ոստիկանությունից հեռախոսազանգ է ստացել այն մասին, որ իր ամուսինը բերման է ենթարկվել, շատ է զարմացել: Զանգահարել և կանչել է եղբորը և միասին գնացել են ոստիկանություն: Հետագայում իմացել է, որ ամուսնու մոտ հայտնաբերել են դանակ: Նշեց, որ ամուսինը դանակը գնել է «Վերնիսաժ» տոնավաճառից և իր համար տարօրինակ է եղել այն հանգամանքը, որ դանակը համարվել է որպես սառը զենք: Կարծում էր այն հուշանվեր է:
Առաջին ատյանի դատարանում դատական նիստի ընթացքում վկա Արթուր Դաբաղյանը ցուցմունք է տվել այն մասին, որ 2016 թվականի ապրիլի 19-ից զբաղեցնում է ՀՀ ոստիկանության Երևան քաղաքի վարչության Արաբկիրի բաժնի ՔՀԲ օ/լ-ի պաշտոնը: 2016 թվականի հունիսի 18-ին` ժամը 02:20-ի սահմաններում, ոստիկանության Արաբկիրի բաժնի ՔՀԲ օ/լ Շահեն Պետրոսյանի հետ միասին հերթապահության ժամանակ կատարել են շրջագայություններ և շրջագայության ընթացքում կասկածի տեղիք է տվել «ԳԱԶ 3110» մակնիշի ավտոմեքենան, որը ճանապարհից դուրս է կայանված եղել և ավտոմեքենայում ոչ ոք չի եղել: Այդ մեքենան իրենց կասկածելի է թվացել, իրենց մեքենան կայանել են դրա հետնամասում, իջել են մեքենայից և սկսել են փնտրել նշված մեքենայի տիրոջը: Հինգ րոպե հետո թփերի միջից իրենց է մոտեցել Արթուր անունով մի տղամարդ, ով հայտնել է, որ ավտոմեքենան իրենն է: Քաղաքացուն մեքենա նստեցնելու ժամանակ ինչ-որ ուռուցիկ բան է նկատել և խնդրել է, որպեսզի վերջինս վերնաշապիկը բարձրացնի և նրա մոտ դանակ է նկատել: Բաբայան փողոցի մոտից նրան բերման են ենթարկել ոստիկանության Արաբկիրի բաժին, որտեղ, ընթերակաների ներկայությամբ, վերջինս ներկայացրել է դանակը: Դատարանի հարցին վկա Արթուր Դաբաղյանը պատասխանեց, որ դանակը դեպքի վայրում քաղաքացու մոտից չի վերցվել, քանի որ վերջինս իրեն պահել է շատ հանգիստ, իսկ ինքն իրավիճակը գնահատել է նորմալ և առանց ընթերակաների չէր կարող դանակն առգրավել:
Առաջին ատյանի դատարանում դատական նիստի ընթացքում վկա Աշոտ Պետրոսյանը ցուցմունք է տվել այն մասին, որ աշխատում է «Սանիտեկ» ընկերությունում: 2016 թվականին, ամիսը և օրը չի հիշում, գիշերն իրեն հրավիրել են ոստիկանության Արաբկիրի բաժին, որտեղ գնացել է երկրորդ հարկ: Ինքը մենակ չի եղել, իր հետ է եղել իրենց ընկերության աշխատակից Հայրապետ Հայրապետյանը: Չի հիշում ոստիկանության բաժնում ամբաստանյալ Արթուր Սարգսյանին տեսել է, թե՝ ոչ: Իրենց ներկայությամբ որևէ անձի մոտից դանակ չեն հայտնաբերել, իրենց ցույց են տվել արդեն հանված դանակը: Դանակը սեղանին դրված է տեսել:
Վկա Ա.Պետրոսյանի նախաքննական և դատաքննական ցուցմունքներում առկա հակասությունների կապակցությամբ, հիմք ընդունելով ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 342-րդ հոդվածի պահանջները, Առաջին ատյանի դատարանում դատական նիստի ընթացքում հրապարակվել են նաև վերջինիս նախաքննական ցուցմունքները, որոնց համաձայն` իրեն հրավիրել են ոստիկանության Արաբկիրի բաժին, որտեղ հանդիպել է նաև իր հետ որպես բանվոր աշխատող Հայրապետին: Այնուհետև, սենյակ է մտել շուրջ 40 տարեկան տղամարդ, իր ներկայությամբ նա բարձրացրել է վերնաշապիկը, ոստիկանները վերնաշապիկի տակից` գոտկատեղից, հանել են մեծ որսորդական դանակ և դրել սեղանին: Այդ տղամարդը հայտարարել է, որ դանակը իրենն է, որից հետո կազմվել է արձանագրություն և ինքն ու Հայրապետը, ստորագրելով արձանագրության տակ, գնացել են իրենց աշխատանքը շարունակելու:
Հակասության առումով վկա Աշոտ Պետրոսյանը պնդել է, որ ցուցմունքն ինքը չի գրել, այլ գրվել է քննիչի կողմից, իսկ ինքն ընդամենն ստորագրել է արձանագրության վերջում: Նաև պնդեց, որ դանակը տեսել է սեղանին դրված:
Առաջին ատյանի դատարանի նախաձեռնությամբ որպես վկա հրավիրված Հայրապետ Գրիգորի Հայրապետյանը ցուցմունք է տվել այն մասին, որ աշխատում է «Սանիտեկ» ընկերությունում և 2016 թվականի ամռանը, Կոմիտասի պողոտայում աշխատելիս իրեն են մոտեցել երկու ոստիկան, խնդրել ներկայանալ ոստիկանության Արաբկիրի բաժին՝ որպես ընթերակա: Ոստիկանության Արաբկիրի բաժնում իր հետ եղել է նաև գործընկեր Աշոտ Պետրոսյանը: Վկան նշել է, որ ամբաստանյալ Արթուր Սարգսյանի խուզարկության գործընթացին չի մասնակցել և անձամբ չի տեսել, որ ամբաստանյալի մոտից դանակ են հայտնաբերել: Երբ աշխատասենյակ է մտել, դանակը սեղանին դրված է եղել:
Սույն քրեական գործով դատաքննության ընթացքում հետազոտվել են նաև մեղադրանքի հիմքում դրված հետևյալ ապացույցները.
- ՀՀ ոստիկանության Երևան քաղաքի վարչության Արաբկիր բաժնի հետաքննության բաժանմունքի ավագ տեսուչ Ա.Գևորգյանի զեկուցագիրը` ուղղված ՀՀ ոստիկանության Երևան քաղաքի վարչության Արաբկիրի բաժնի պետին այն մասին, որ 2016 թվականի հունիսի 18-ին` ժամը 03:20-ին, ոստիկանության Արաբկիրի բաժնի ՔՀ բաժանմունքից հետաքննության բաժանմունք զեկուցագիր է ստացվել այն մասին, որ նույն օրը` ժամը 02:20-ին, ստացված օպերատիվ տվյալներն իրացնելիս, Երևան քաղաքի Բաբայան փողոցից ոստիկանության Արաբկիրի բաժին են բերման ենթարկել Արթուր Նորայրի Սարգսյանին, ում մոտից անձնական խուզարկությամբ հայտնաբերվել է մեկ հատ 29 սմ ընդհանուր երկարությամբ դանակ:
- ՀՀ ոստիկանության Երևան քաղաքի վարչության Արաբկիր բաժնի ՔՀԲ-ի օ/լ Ա.Դաբաղյանի զեկուցագիրը` ուղղված ՀՀ ոստիկանության Երևան քաղաքի վարչության Արաբկիրի բաժնի պետին այն մասին, որ 2016 թվականի հունիսի 18-ին, ժամը 02:20-ին, ծառայություն իրականացնելու ժամանակ Երևան քաղաքի Բաբայան փողոցում նկատել է մի տղայի, ում տաբատի գոտու տակ նկատել է դանականման իր և վերջինիս բերման ենթարկելով ոստիկանության Արաբկիրի բաժին պարզվել է, որ հանդիսանում է Արթուր Նորայրի Սարգսյանը:
- Անձին ոստիկանության Արաբկիրի բաժին բերման ենթարկելու արձանագրությունը, այն մասին, որ ՀՀ ոստիկանության Երևան քաղաքի վարչության Արաբկիրի բաժնի քրեական հետախուզական բաժանմունքի օպերլիազոր Ա.Դաբաղյանը, մասնակցությամբ նույն բաժանմունքի օպերլիազոր Շ.Պետրոսյանի, 2016 թվականի հունիսի 18-ին ժամը 02:20-ի սահմաններում Երևան քաղաքի Բաբայան փողոցից իր անձնական ավտոմեքենայով ՀՀ ոստիկանության Արաբկիրի բաժին են բերման ենթարկել Արթուր Նորայրի Սարգսյանին` սառը զենք կրելու և պահելու կասկածանքով:
- Անձնական խուզարկության ենթարկելու մասին արձանագրությունը, այն մասին, որ ոստիկանության Արաբկիրի բաժնի ՔՀ բաժանմունքի օպերլիազոր Ա.Դաբաղյանը, մասնակցությամբ ընթերականեր Հայրապետ Գրիգորի Հայրապետյանի և Աշոտ Լիպարիտի Պետրոսյանի, Արթուր Նորայրի Սարգսյանին խուզարկության ենթարկելու արդյունքում վերջինիս մոտից հայտնաբերել է 29 սմ ընդհանուր երկարությամբ դանակ, որի բռնակն ունեցել է 12 սմ երկարություն, 3 սմ լայնություն, շեղբն ունեցել է 17 սմ երկարություն, ամենալայն տեղում 3.5 սմ լայնությամբ, որի վրա առկա է եղել «Columbia» գրառումը:
- Փորձագետի թիվ 1693-14 եզրակացությունը, համաձայն որի` փորձաքննությանը ներկայացված դանակը գործարանային արտադրության ընդհանուր նշանակության որսորդական դանակ է, հանդիսանում է քաղաքացիական շեղբավոր սառը զենք:
- Արթուր Նորայրի Սարգսյանի անձնական խուզարկությամբ հայտնաբերված քաղաքացիական շեղբավոր սառը զենք հանդիսացող`գործարանային արտադրության ընդհանուր նշանակության որսորդական դանակն իրեղեն ապացույց ճանաչելու մասին 11.07.2016 թվականի որոշումը:

(1)
Վերը ներկայացված փաստական հանգամանքների ներքո Վերաքննիչ դատարանը բարձրացված հարցերից առաջին անդրադառնալուց առաջ անհարժեշտ է համարում քննարկել այդ մասով Առաջին ատյանի դատարանի պատճառաբանությունները:
Այսպես` Առաջին ատյանի դատարանը վերլուծելով գործով ձեռք բերված և վերը նշված ապացույցները հանգել է այն հետևության, որ սույն գործով «(...) դատաքննության ընթացքում ձեռք բերված ապացույցները, մասնավորապես, ամբաստանյալ Արթուր Սարգսյանի, վկաներ Շահեն Պետրոսյանի, Աշոտ Պետրոսյանի և Հայրապետ Հայրապետյանի ցուցմունքները, անհերքելիորեն վկայում են այն մասին, որ ամբաստանյալ Արթուր Նորայրի Սարգսյանի անձնական խուզարկությունը կատարվել է օրենքով առաջադրված պահանջների խախտմամբ: Մասնավորապես, դատաքննությամբ հիմնավորվել է, որ Արթուր Սարգսյանի անձնական խուզարկությունը չի կատարվել ՀՀ ոստիկանության Երևան քաղաքի վարչության Արաբկիրի բաժնում` ընթերականեր Աշոտ Պետրոսյանի և Հայրապետ Հայրապետյանի մասնակցությամբ, այլ կատարվել է նախքան ամբաստանյալին ոստիկանության բաժին բերման ենթարկելը և նշված գործողության կատարմանն ընթերակա ներգրավված չի եղել: Նշվածը վկայում է այն մասին, որ չի պահպանվել ապացույցի ձեռքբերման միջոցի օրինականությունը, այն է` խախտվել է ապացույցի ձեռքբերմանն ուղղված գործողություններ կատարելուն օրենքով առաջադրված պահանջները:(...)»:
Վերաքննիչ դատարանը մինչ քննարկվող պատճառաբանություններին անդրադառնալը անհրաժեշտ է համարում արձանագրել նաև հետևյալը`
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 18-րդ հոդվածի համաձայն`
«(...)
3. Հանցանք գործելու մեջ անձի մեղավորության մասին հետևությունը չի կարող հիմնվել ենթադրությունների վրա, այն պետք է հաստատվի գործին վերաբերող փոխկապակցված հավաստի ապացույցների բավարար ամբողջությամբ:
4. Մեղադրանքն ապացուցված լինելու վերաբերյալ բոլոր կասկածները, որոնք չեն կարող փարատվել սույն օրենսգրքի դրույթներին համապատասխան պատշաճ իրավական ընթացակարգի շրջանակներում, մեկնաբանվում են հօգուտ մեղադրյալի կամ կասկածյալի:
(...)»:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 25-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն`
«Դատավորը, ինչպես նաև հետաքննության մարմինը, քննիչը, դատախազը ապացույցները գնահատում են իրենց ներքին համոզմամբ»։
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 107-րդ հոդվածի համաձայն` «Միայն ապացույցների հիման վրա են հաստատվում`
1) դեպքը և հանգամանքները (կատարման ժամանակը, տեղը, եղանակը և այլն).
2) կասկածյալի և մեղադրյալի առնչությունը դեպքին.
3) հանցագործության` քրեական օրենքով նախատեսված հատկանիշները.
4) անձի մեղավորությունը քրեական օրենքով չթույլատրված արարքը կատարելու մեջ.
5) քրեական օրենքով նախատեսված պատասխանատվությունը մեղմացնող կամ խստացնող հանգամանքները.
6) այն հանգամանքները, որոնցով դատավարության մասնակիցը կամ քրեական դատավարությանը մասնակցող այլ անձը հիմնավորում է իր պահանջները, եթե այլ բան նախատեսված չէ օրենքով»։
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 127-րդ հոդվածի համաձայն`
«1. Յուրաքանչյուր ապացույց ենթակա է գնահատման` վերաբերելիության, թույլատրելիության, իսկ ամբողջ ապացույցներն իրենց համակցությամբ` գործի լուծման համար բավարարության տեսանկյունից։
2. Հետաքննության մարմնի աշխատակիցը, քննիչը, դատախազը, դատավորը, ղեկավարվելով օրենքով, ապացույցները գնահատում են ապացույցների համակցության մեջ` դրանց բազմակողմանի, լրիվ և օբյեկտիվ քննության վրա հիմնված իրենց ներքին համոզմամբ»։
«Ապացույցների բավարարություն» հասկացության էությունը, ապացույցների բավարարությունը որոշելու ընդհանուր չափանիշները, դրանցից յուրաքանչյուրի բնութագիրը Վճռաբեկ դատարանը քննարկել և վերլուծել է Ս.Սաքանյանի վերաբերյալ գործով կայացրած որոշման շրջանակներում։
Մասնավորապես, վկայակոչված որոշման մեջ Վճռաբեկ դատարանը, համեմատական վերլուծության ենթարկելով «ապացուցման առարկա» և «ապացույցների բավարարություն» հասկացությունները, նշել է. «(…) եթե ապացուցման առարկան ցույց է տալիս, թե ինչ է անհրաժեշտ պարզել յուրաքանչյուր քրեական գործով, ապա ապացույցների բավարարությունը կապված է այն ապացուցողական նյութի հետ, որը վերաբերում է ապացուցման առարկային և թույլ է տալիս այդ հանգամանքների մասին գալ արժանահավատ հետևության։ Որոշելով ապացույցների բավարարությունը` վարույթն իրականացնող մարմինները լուծում են քրեական գործի համար էական նշանակություն ունեցող հանգամանքների հետազոտման խորության աստիճանի հետ կապված հարցերը, մասնավորապես այն, թե ի՞նչ աստիճանի պետք է մանրացվի յուրաքանչյուր հանգամանքը, և ի՞նչ ծավալի ապացույցներ են անհրաժեշտ այդ հանգամանքները հավաստի պարզելու և դրա հիման վրա այս կամ այն դատավարական որոշումը կայացնելու համար։
Այսպիսով, ապացույցների բավարարությունը ենթադրում է կոնկրետ գործով ապացուցման շրջանակների այնպիսի որոշումը, որպեսզի հավաքված ապացույցները որակական կողմից ապահովեն ապացուցման առարկայի յուրաքանչյուր տարրի պարզումը, իսկ քանակական կողմից` այդ հանգամանքների բացահայտման արժանահավատությունը և դատավարական որոշումների հիմնավորվածությունն ու պատճառաբանվածությունը։
Ի տարբերություն ապացուցման առարկայի, ապացույցների բավարարություն հասկացության բովանդակությունը քրեական դատավարության օրենսդրությամբ բացահայտված չէ, այսինքն` օրենքում հստակ նշում չկա այն մասին, թե մինչև ե՞րբ պետք է հավաքվեն և հետազոտվեն ապացույցները, որպեսզի յուրաքանչյուր գործով պարզվի ապացուցման առարկան ամբողջությամբ կամ նրա տարրերն առանձին վերցրած։ Բացի այդ, օրենքում սահմանված չէ միասնական չափանիշ առ այն, թե ե՞րբ են ի հայտ գալիս յուրաքանչյուր քրեական գործով ապացուցման առարկան բացահայտված համարելու հիմքերը։
Վճռաբեկ դատարանը ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի համակարգային վերլուծության հիման վրա արձանագրել է, որ ապացույցների բավարարությունը որոշելու հետևյալ ընդհանուր չափանիշները՝
1) վարույթն իրականացնող մարմինների ներքին համոզմունք,
2) դատավարական որոշումների հիմնավորվածություն և պատճառաբանվածություն,
3) անմեղության կանխավարկած» (տե՛ս Սիրակ Սաքանյանի վերաբերյալ գործով Վճռաբեկ դատարանի 2011 թվականի դեկտեմբերի 22-ի թիվ ԵԷԴ/0058/01/10 որոշման 14-15-րդ կետերը, իսկ վարույթն իրականացնող մարմինների ներքին համոզմունքի, դատավարական որոշումների հիմնավորվածության և պատճառաբանվածության, անմեղության կանխավարկածի մասին մանրամասն տե՛ս նույն որոշման 16-19-րդ կետերը)։
Վերահաստատելով և զարգացնելով նախորդ կետում մեջբերված գործով արտահայտած իրավական դիրքորոշումները` Վճռաբեկ դատարանն արձանագրել է, որ «ապացույցների բավարարությունը» որոշելու չափանիշներն են.
1) վարույթն իրականացնող մարմինների ներքին համոզմունքը,
2) դատավարական որոշումների հիմնավորվածությունը և պատճառաբանվածությունը։
3) անմեղության կանխավարկածը,
Ներքին համոզմունքին Վճռաբեկ դատարանն անդրադարձել է Մ.Հովհաննիսյանի և Ա.Մարտիրոսյանի վերաբերյալ որոշման մեջ և դիրքորոշում ձևավորել այն մասին, որ «(…) Ներքին համոզմունքը, որպես ապացույցների գնահատման արդյունք, բնութագրվում է օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ գործոնների անխզելի կապով. այն, մի կողմից, պետք է բխի հետազոտվող ապացույցների բավարար համակցությունից և հիմնվի դրանց վրա, իսկ մյուս կողմից, անկողմնակալ դիտորդի մոտ պետք է առաջացնի այն վստահությունը, որ ապացույցները հետազոտվել են արդարության բոլոր պահանջների պահպանմամբ։
Ապացույցները, որոնք հավաքվել և ստուգվել են օրենքին համապատասխան, կազմում են ներքին համոզմունքի այն օբյեկտիվ հիմքը, որն իր դրսևորումն է գտնում ընդունվող որոշումներում։ Թեպետ ապացույցների գնահատումը կատարվում է ներքին համոզման հիման վրա, այն չի կարող լինել կամայական։ Դրա հիմքում պետք է դրված լինի գործի բոլոր հանգամանքների լրիվ, օբյեկտիվ և բազմակողմանի քննությունը։ (…)» (տե՛ս Մակար Հովհաննիսյանի և Աշոտ Մարտիրոսյանի վերաբերյալ Վճռաբեկ դատարանի 2010 թվականի փետրվարի 12-ի թիվ ԵՔՐԴ/0632/01/08 որոշման 14-րդ կետը)։
Այսպիսով, «ներքին համոզմունքը» սուբյեկտիվ-օբյեկտիվ կատեգորիա է։ Այն ապացույցների գնահատումն իրականացնող սուբյեկտի գիտակցված և ողջամիտ համոզվածությունն է իր իսկ կողմից կայացված որոշման հիմնավորվածության մեջ (սուբյեկտիվ բնույթ)։ Այդպիսի համոզվածությունը պետք է ձևավորված լինի գործի բոլոր հանգամանքների լրիվ, օբյեկտիվ և բազմակողմանի քննության արդյունքում և հիմնվի թույլատրելի, վերաբերելի և արժանահավատ ապացույցների բավարար համակցությամբ հաստատված փաստերի վրա, որոնք անկողմնակալ դիտորդի մոտ ողջամտորեն կձևավորեն նույն համոզվածությունը (օբյեկտիվ բնույթ)։
Ելնելով այն հանգամանքից, որ ներքին համոզմունքն ունի օբյեկտիվ հիմքեր, անհրաժեշտ է այն տարբերակել ինտուիցիայից, ենթադրություններից և այլ անհաշվետու զգացմունքներից։ Ի տարբերություն դրանց, ներքին համոզմունքը չի կարող ձևավորվել առանց օբյեկտիվ հիմքի և հիմնվել անթույլատրելի, ոչ վերաբերելի, անարժանահավատ ապացույցների վրա։ Այլ խոսքով, ներքին համոզմունքը հիմնվում է ողջամիտ կարծիքի, գիտելիքի վրա, այլ ոչ թե ենթադրությունների, երևակայության, համակրանքի, հակակրանքի կամ կանխակալ կարծիքի վրա։
Ներքին համոզմունքի՝ որպես ապացույցների գնահատման արդյունքի օբյեկտիվ հիմքը քրեական գործով ձեռք բերված, բազմակողմանի և օբյեկտիվ հետազոտված ապացույցների բավարար համակցությունն է։ Այս առումով անհրաժեշտ է վերլուծել ապացույցների թույլատրելիության, վերաբերելիության և արժանահավատության հատկանիշները, որոնց տեսանկյունից ապացույցները ենթակա են գնահատման։
Ապացույցների թույլատրելիության հատկանիշը վերաբերում է դրանց ձևական կողմին։ Դրա էությունը կազմում է ապացույցները ձեռք բերելիս օրենքով նախատեսված դատավարական պահանջների պահպանվածությունը և ենթադրում է.
-աղբյուրի օրինականություն՝ ապացույցը պետք է ձեռք բերվի միայն օրենքով սահմանված աղբյուրներից (ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 104-րդ հոդվածի 2-րդ մաս),
-ձեռքբերման միջոցների օրինականություն՝ պետք է պահպանված լինեն ապացույցների ձեռքբերմանն ուղղված գործողություններ կատարելուն օրենքով առաջադրված պահանջները,
-դատավարական ձևակերպում՝ ապացույցը, դրա ձեռքբերման գործընթացը պետք է օրենքով սահմանված կարգով ենթարկվեն դատավարական ձևակերպման,
-լիազորված սուբյեկտ՝ այն պետք է ստացված լինի ապացույց ձեռք բերելու լիազորությամբ օժտված սուբյեկտի կողմից։
Ապացույցն անթույլատրելի ճանաչելու հիմքերը հստակ սահմանված են ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 105-րդ հոդվածով։
Վերաբերելիությունն ապացույցի կարողությունն է իր բովանդակությամբ ծառայելու ապացուցման առարկայի մեջ մտնող հանգամանքները, գործի քննության և լուծման համար նշանակություն ունեցող այլ տվյալները բացահայտելուն և հաստատելուն։ Այլ խոսքով՝ ապացույցի վերաբերելիության հատկանիշն արտացոլում է ապացույցի և գործի քննության ու լուծման համար նշանակություն ունեցող հանգամանքների միջև կապը։ Ապացույցը կհամարվի վերաբերելի, եթե տեղեկություններ պարունակի գործի համար որևէ նշանակություն ունեցող փաստի մասին։
Ապացույցի արժանահավատության հատկանիշը նույնպես վերաբերում է ապացույցի բովանդակային գնահատմանը։ Արժանահավատ է այն ապացույցը, որի ճշմարտացիությունը կասկած չի հարուցում։ Ապացույցն արժանահավատության տեսանկյունից գնահատելիս դատարանը պետք է հիմք ընդունի հետևյալ հանգամանքները.
ա) ապացույցի աղբյուրի հատկանիշները (օրինակ՝ փորձագետի ձեռնհասությունը, ցուցմունք տվող անձի շահագրգռվածությունը, որոշ դեպքերում հոգեբանական և ֆիզիոլոգիական հատկանիշները, վիճակը, ինչպես նաև անձին վերաբերող այլ հատկանիշներ, որոնք կարող են ազդեցություն ունենալ այդ անձի կողմից գործի համար նշանակություն ունեցող հանգամանքներն ընկալելու, մտապահելու, վերարտադրելու գործընթացի վրա),
բ) ապացույցի ձևավորման հանգամանքները (օրինակ՝ վկայի կողմից կոնկրետ հանգամանքն ընկալելու պայմանները, պաշտպանի, ներկայացուցչի ներկայությունը և այլն),
գ) ապացուցողական տեղեկությունը ձեռք բերելու միջոցը,
դ)ապացույցի բովանդակությունը կազմող տեղեկությունը հաստատող կամ հերքող հանգամանքների առկայությունը,
ե) նույն տեղեկության ստացումն այլ աղբյուրից։
Յուրաքանչյուր ապացույց արժանահավատության տեսանկյունից պետք է գնահատվի ապացույցների համակցության մեջ՝ բազմակողմանի և մանրամասն գնահատելով փաստական տվյալների ստացման աղբյուրները և ապացույցի ձևավորման ամբողջ ընթացքը։ Ապացույցի արժանահավատության վերաբերյալ վերջնական որոշում կարող է կայացվել դրա բովանդակությունն այլ աղբյուրներից ստացված տեղեկությունների հետ համադրելու արդյունքում։ Որոշակի փաստի վերաբերյալ այս կամ այն աղբյուրից ստացված տեղեկությունների արժանահավատությունը գնահատելու համար անհրաժեշտ է վերլուծել ստացված տեղեկությունների բովանդակությունը, համադրել դրանք այլ ապացույցների հետ, պարզել դրանց համապատասխանությունը կամ հակասությունը, հակասության դեպքում` դրա պատճառները։
Ապացույցի արժանահավատության վերաբերյալ դատարանի եզրահանգումները պետք է հիմնվեն գործում առկա փաստական տվյալների վրա։
Ապացույցների գնահատման արդյունքում ձևավորված ներքին համոզմունքն իրավական նշանակություն է ստանում և օբյեկտիվացվում ապացույցների բավարարությունը որոշելու մյուս՝ դատավարական որոշումների հիմնավորման և պատճառաբանման չափանիշի միջոցով (սույն չափանիշի վերաբերյալ Վճռաբեկ դատարանի արտահայտած իրավական դիրքորոշումների մասին տե՛ս նաև Սիրակ Սաքանյանի վերաբերյալ գործով Վճռաբեկ դատարանի 2011 թվականի դեկտեմբերի 22-ի թիվ ԵԷԴ/0058/01/10 որոշման 18-րդ կետը)։ Ապացույցների կամայական գնահատման արգելքը ենթադրում է ապացույցները բարեխիղճ վերլուծության ենթարկելու պարտականություն։
Վերջին դիրքորոշումը բխում է ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 358-րդ հոդվածի 4-րդ մասի պահանջից, որի համաձայն՝ «Դատարանի դատավճիռը պետք է լինի պատճառաբանված։ Պատճառաբանման ենթակա են դատարանի կողմից դատավճռում շարադրվող բոլոր հետևությունները և որոշումները»։
Դատական ակտի պատճառաբանվածության հարցին Վճռաբեկ դատարանն անդրադարձել է Ֆ.Գալստյանի գործով որոշման մեջ, որտեղ իրավական դիրքորոշում է ձևավորել այն մասին, որ «(…) Դատական ակտի պատճառաբանվածությունը կոչված է պարզաբանելու, թե ինչու է դատարանը եկել այս կամ այն հետևության, որ իրավանորմերով է ղեկավարվել նման որոշում կայացնելիս և միևնույն ժամանակ հնարավորություն է ստեղծում վերադաս դատարանի կողմից դատական ակտի օրինականության և հիմնավորվածության ստուգման համար։
(…) Պատճառաբանված որոշման բացակայությունն արդեն իսկ օբյեկտիվորեն սահմանափակում է վերադաս դատական ատյանի հնարավորությունը` լիարժեք դատական ստուգման ենթարկելու բողոքարկվող դատական ակտի օրինականությունն ու հիմնավորվածությունը և կայացնելու արդարացի որոշում, հետևաբար դատական ակտի չպատճառաբանված լինելը հանգեցնում է քրեական դատավարության կարևորագույն սկզբունքներից մեկի` ՀՀ Սահմանադրությամբ և քրեադատավարական օրենքով երաշխավորված արդար դատական քննության իրավունքի խախտման։
(…) Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանն իր մի շարք որոշումներում՝ ներպետական դատարանների կողմից կայացված որոշումների չպատճառաբանվածությունը կամ ոչ բավարար պատճառաբանվածությունը դիտել [է] «Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին» եվրոպական կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածի 1-ին մասով երաշխավորված` անձի արդար դատական քննության իրավունքի խախտում (տե՛ս Սալովն ընդդեմ Ուկրաինայի (Salov v. Ukraine) 06.09.2005 թվականի որոշումը, գանգատ թիվ 65518/01, Բոլդեան ընդդեմ Ռումինիայի (Boldea v. Romania) 15.02.2007 թվականի որոշումը, գանգատ թիվ 19997/02, Գրադինարն ընդդեմ Մոլդովայի (Gradinar v. Moldova) 08.04.2008 թվականի որոշումը, գանգատ թիվ 7170/02)» (տե՛ս Ֆրունզիկ Գալստյանի գործով Վճռաբեկ դատարանի 2010 թվականի մարտի 26-ի թիվ ԵԿԴ/0058/11/09 որոշման 18-20-րդ կետերը)։
Վերահաստատելով Ֆ.Գալստյանի գործով որոշմամբ ձևավորած իրավական դիրքորոշումը՝ Վճռաբեկ դատարանն արձանագրել է, որ դատարանը պարտավոր է իր դատական ակտում ամրագրել և թույլատրելիության, վերաբերելիության ու արժանահավատության տեսանկյունից գնահատման ենթարկել այն ապացույցները, որոնց վրա հիմնված են դատարանի հետևությունները, ինչպես նաև նշել այս կամ այն ապացույցն անարժանահավատ համարելու փաստարկները (ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 371-րդ հոդվածի 3-րդ կետ)։ Հակառակ դեպքում ապացույցների գնահատումը, դրա արդյունքում դատարանի համապատասխան ներքին համոզմունքի ձևավորումը կկրեն սուբյեկտիվ բնույթ, կհանգեցնեն կամայականության և անձի արդար դատաքննության իրավունքի խախտման՝ սահմանափակելով նաև դատական ակտի օրինականությունը և հիմնավորվածությունը ստուգելու վերադաս դատարանի հնարավորությունը։
Ներկայացված իրավական վերլուծության հիման վրա Վճռաբեկ դատարանն արձանագրել է, որ գործի լուծման համար ապացույցների բավարարությունը որոշելու չափանիշները սերտորեն փոխկապակցված են և փոխադարձաբար պայմանավորում են միմյանց։ Գործի լուծման համար բավարար ապացույցներ ասելով` պետք է հասկանալ թույլատրելի, վերաբերելի և արժանահավատ ապացույցների համակցություն, որը, հաղթահարելով անմեղության կանխավարկածը, անաչառ դիտորդի մոտ կձևավորի հիմնավոր կասկածից վեր համոզվածություն անձի մեղավորության վերաբերյալ, ինչպես նաև կհաստատի գործով ապացուցման առարկան կազմող մյուս հանգամանքները և հնարավորություն կտա կայացնել հիմնավորված և պատճառաբանված որոշում։
Անդրադառնալով անմեղության կանխավարկածի սկզբունքին` Վճռաբեկ դատարանը նշել է, որ քրեական դատավարությունում կանխավարկածը օրենքով կամ նախադեպային իրավունքով հաստատված այն կանոնն է, որի համաձայն՝ որոշակի հանգամանք համարվում է հաստատված, քանի դեռ օրենքով սահմանված կարգով չի ապացուցվել հակառակը։ Մարդու անմեղությունը քրեական դատավարության կարևորագույն կանխավարկածներից է, որն ամրագրված է ինչպես ՀՀ Սահմանադրությամբ, միջազգային պայմանագրերով և օրենքներով, այնպես էլ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի և Վճռաբեկ դատարանի նախադեպային իրավունքով։ Հանցանք կատարելու մեջ անձի մեղավորությունը հաստատված համարելը ոչ այլ ինչ է, քան անմեղության կանխավարկածի հաղթահարում։ Միևնույն ժամանակ, անձին դատապարտելու համար համարժեք ապացույցների բավարար համակցության բացակայությունը նշանակում է, որ անձի անմեղության կանխավարկածը հաղթահարված չէ։ Այլ խոսքով՝ քրեական դատավարության ընթացքում չապացուցված մեղավորությունը հավասարազոր է ապացուցված անմեղության։
Հարկ է նշել նաև, որ անմեղության կանխավարկածն ամրագրող նորմերը, ինչպես նաև նախադեպային իրավունքը սահմանում են ոչ միայն այդ սկզբունքի բուն էությունը, այլև՝ դրա հաղթահարման, նույնն է, թե անձի մեղավորության հաստատման համար անհրաժեշտ դատավարական չափորոշիչները։ Այս կապակցությամբ Վճռաբեկ դատարանը Մ.Հակոբյանի գործով որոշման մեջ շեշտել է. «(…) ապացույցների կամայական գնահատման արգելքը դատարաններին պարտավորեցնում է ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 107-րդ հոդվածում թվարկված՝ ապացուցման ենթակա հանգամանքների, այդ թվում՝ կոնկրետ հանցանքի հատկանիշների և այդ հանցանքի մեջ անձի մեղավորության վերաբերյալ իր հետևությունները հիմնավորել վերաբերելի, փոխկապակցված, հավաստի ապացույցներով և ոչ թե ենթադրություններով։ Այլ խոսքով՝ հանցանքի մեջ մեղադրվող յուրաքանչյուր անձի վերաբերյալ` ապացուցման ենթակա յուրաքանչյուր հանգամանքի կապակցությամբ դատարանի հետևությունը պետք է հիմնված լինի ոչ թե գնահատողական դատողությունների, կանխատեսումների կամ կարծիքների, այլ կոնկրետ գործով օրենքով սահմանված կարգով ձեռք բերված փաստական տվյալների վրա։ Այս կապակցությամբ Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է նաև, որ մեղսագրվող հանցագործության և դրա հատկանիշների ապացուցման բեռը կրում է մեղադրանքի կողմը, իսկ չփարատված կասկածները պետք է մեկնաբանվեն հօգուտ մեղադրյալի։ Դրանից հետևում է, որ մեղադրանքի կողմը կրում է անձի մեղքը հաստատելու համար բավարար ապացույցներ ներկայացնելու պարտականությունը (…)» (տե՛ս Մարգար Հակոբյանի վերաբերյալ 2013 թվականի մայիսի 8-ի թիվ ԵԿԴ/0168/01/12 որոշման 13-րդ կետը)։ Անմեղության կանխավարկածի սկզբունքին Վճռաբեկ դատարանն անդրադարձել և իրավական դիրքորոշում է արտահայտել նաև Արմեն Բաբայանի և Սուրեն Թումանյանի գործով որոշման մեջ (տե՛ս Արմեն Բաբայանի և Սուրեն Թումանյանի գործով Վճռաբեկ դատարանի 2011 թվականի դեկտեմբերի 22-ի թիվ ԵԷԴ/0044/01/11 որոշման 14-րդ կետը)։
Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի նախադեպային իրավունքի ուսումնասիրությունը ևս ցույց է տալիս, որ Եվրոպական կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածի 2-րդ կետով երաշխավորված անմեղության կանխավարկածի սկզբունքը, ի թիվս այլոց, ենթադրում է մեղադրանքի կողմի պարտականությունը ներկայացնելու անձին դատապարտելու համար բավարար ապացույցներ (տե՛ս, ի թիվս այլոց, Barbera Messegue and Jabardo v. Spain, գանգատ թիվ 10590/83, 1988 թվականի դեկտեմբերի 6-ի վճիռ, 77-րդ կետ, Janosevic v. Sweden, գանգատ թիվ 34619/97, 2002 թվականի հուլիսի 23-ի վճիռ, 97-րդ կետ)։
Այսպիսով, անմեղության կանխավարկածի սկզբունքը ենթադրում է ապացույցների այնպիսի ամբողջության առկայություն, որն անհրաժեշտ է անձի մեղավորությունը ողջամիտ (հիմնավոր) կասկածից վեր ապացուցված համարելու, այլ ոչ թե անձի մեղավորության մասին ենթադրություններ անելու համար։
Ս.Սաքանյանի վերաբերյալ գործով Վճռաբեկ դատարանը նաև արձանագրել է. «Ապացույցների բավարարությունը չի կարող որոշվել թվաբանական ցուցանիշով (…) ։ Ակնհայտ է, որ ապացույցները բավարար չեն, եթե`
1) գործում բացակայում է որևէ ապացույց գործի ճիշտ լուծման համար նշանակություն ունեցող որևէ հանգամանքի պարզման համար,
2) եղած ապացույցը թույլ չի տալիս պարզել այդ հանգամանքը անհրաժեշտ խորությամբ և լրիվությամբ,
3) այդ հանգամանքի ապացուցվածությունը կասկած է հարուցում» (տե՛ս Սիրակ Սաքանյանի վերաբերյալ գործով Վճռաբեկ դատարանի 2011 թվականի դեկտեմբերի 22-ի թիվ ԵԷԴ/0058/01/10 որոշման 17-րդ կետը)։
Այսպիսով, Վճռաբեկ դատարանն արձանագրել է, որ քրեական դատավարությունում մեղքի հարցը լուծելիս որպես ապացույցների բավարարության շեմ պետք է գործի «հիմնավոր կասկածից վեր» ապացուցողական չափանիշը։ Ընդ որում, «հիմնավոր կասկածից վեր» ապացուցողական չափանիշ ասելով, պետք է հասկանալ փաստական տվյալների (ապացույցների) այնպիսի համակցություն, որը բացառում է հակառակի ողջամիտ հավանականությունը։ Վերոգրյալը չի նշանակում, որ հանցանք գործելու մեջ անձի մեղավորությունն ընդհանրապես չի կարող առաջացնել որևէ կասկած, սակայն այդպիսի կասկածի հավանականության դեպքում դրա աստիճանը պետք է լինի աննշան (խիստ ցածր)։ Այլ խոսքով՝ մեղադրանքը կազմող յուրաքանչյուր փաստական հանգամանք պետք է հիմնավորվի ապացույցների այնպիսի ծավալով, որը կբացառի դրա ապացուցվածության վերաբերյալ ցանկացած ողջամիտ կասկած։
Վերոնշյալ իրավական դիրքորոշումների ներքո անդրադառնալով Առաջին ատյանի դատարանի այն պատճառաբանությանը, որ սույն գործով ձեռք բերված ապացույցներով հաստատված է, որ Արթուր Սարգսյանի անձնական խուզարկությունը չի կատարվել ՀՀ ՈՍ Երևան քաղաքի վարչության Արաբկիրի բաժնում ընթերականեր` Աշոտ Պետրոսյանի և Հայրապետ Հայրապետյանի մասնակցությամբ, այլ կտարվել է նախքան ամբաստանյալին ոստիկանության բաժին բերման ենթարկելը, Վերաքննիչ դատարանն արձանագրում է, որ քննարկվող հարցի վերաբերյալ գործով որպես վկա ներգրաված անձանց, ինչպես նաև ամբաստանյալի թե նախաքննական և թե դատաքննական ցուցմունքներն իրենց բովանդակությամբ հակասական են, այսինքն` պարունակում են այնպիսի տվյալներ, որոնք հակադրվում են միմյանց` հնարավորություն չընձեռելով քննարկվող հարցի վերաբերյալ հիմնավորված հետևություն անել, ուստի նման պայմաններում ոչ թե Առաջին ատյանի դատարանը պետք է հաստատված համարեր, որ քննչական գործողությունը կատարվել է սահմանված կարգի խախտմամբ այլ միայն պետք է արձանագրեր նման գործողության կատարման կարգի խախտման վերաբերյալ չփարատված կասկածի առկայությունը և այն մեկնաբաներ հօգուտ ամբաստանյալի, քանի որ հակառակ մոտեցումն անընդունելի է և դուրս է գործով ձեռք բերված ապացույցները բազմակողմանի գնահատելու տիրույթից, այլ ենթադրում է նման ապացույցների գնահատման միակողմանիությունը:
Վերաքննիչ դատարանի նման հետևությունը պայմանավորված է նրանով, որ մեղադրանքն ապացուցված լինելու վերաբերյալ բոլոր կասկածները, որոնք չեն կարող փարատվել օրենսգրքի դրույթներին համապատասխան պատշաճ իրավական ընթացակարգի շրջանակներում, մեկնաբանվում են հօգուտ մեղադրյալի կամ կասկածյալի (ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 18-րդ հոդվածի 4-րդ մաս)։ Ընդ որում` կասկածները կարող են վերաբերել ոչ միայն մեղադրանքի ողջ ծավալին, այլ նաև մեղադրանքի առանձին դրվագներին, մեղքի ձևին, հանցագործությանը մասնակցության աստիճանին և բնույթին, պատասխանատվությունը մեղմացնող և ծանրացնող հանգամանքներին, առանձին վերցրած ապացույցներին կամ դրանց ձեռք բերման միջոցների թույլատրելիության և այլն։ Սա նշանակում է, որ՝
1)մեղադրանքը հիմնավորող փաստերի վերաբերյալ չփարատված կասկածների առկայության դեպքում, այդ փաստերը պետք է հանվեն ապացույցների համակարգից, և դրանով իսկ չփարատված կասկածները մեկնաբանվում են հօգուտ մեղադրյալի (ամբաստանյալի),
2)մեղադրանքը հերքող փաստերի վերաբերյալ չփարատված կասկածների առկայության դեպքում, այդ փաստերը շարունակում են մնալ ապացույցների համակարգում, քանի դեռ դրանք չեն հերքվել, և դրանով իսկ չփարատված կասկածները մեկնաբանվում են հօգուտ մեղադրյալի (ամբաստանյալի)։
Հիմք ընդունելով վերոգրյալը` Վերաքննիչ դատարանը հանգում է այն հետևության, որ ամբաստանյալ Արթուր Սարգսյանի, վկաներ Շահեն Պետրոսյանի, Աշոտ Պետրոսյանի, Արթուր Դաբաղյանի և Հայրապետ Հայրապետյանի ցուցմունքները վկայում են այն մասին, որ առկա է չփարատված կասկած առ այն, որ Արթուր Սարգսյանի անձնական խուզարկությունը կատարվել է ՀՀ ոստիկանության Երևան քաղաքի վարչության Արաբկիրի բաժնում` ընթերականեր Աշոտ Պետրոսյանի և Հայրապետ Հայրապետյանի մասնակցությամբ, ինչն էլ պատշաճ իրավական ընթացակարգի շրջանակներում պետք է մեկնաբանի հօգուտ ամբաստանյալի:
Վերաքննիչ դատարանը այս համատեքստում անհրաժեշտ է համարում նաև պարզել թե դատավարական կարգի էական խախտմամբ կատարված կհամարվեր արդյո՞ք Արթուր Սարգսյանի անձնական խուզարկությունը, եթե սույն գործով հաստատվեր, որ այն կատարվել է ընթերակաների բացակայությամբ (ինչպես նշվեց սույն գործի փաստական հանգամանքները, նման գործողության կատարման կարգի խախտման վերաբերյալ առաջացնում են միան չփարատված կասկած, այլ ոչ թե հաստատում են այն):
Մ.Հովհաննիսյանի և Ա.Մարտիրոսյանի վերաբերյալ գործով Վճռաբեկ դատարանն արձանագրել է. «(…) քրեադատավարական օրենքով ապացույցներին և ապացուցման գործընթացին ներկայացվող պահանջները հետևյալն են.
ա) ապացույցները պետք է պարունակեն ոչ թե գնահատողական դատողություններ, կարծիքներ, այլ կոնկրետ փաստական տվյալներ որոշակի գործողությունների, իրադարձությունների վերաբերյալ,
բ) այդ փաստական տվյալները պետք է ձեռք բերվեն օրենքով նշված աղբյուրներից և վերաբերվեն կոնկրետ տվյալ գործին և ապացուցման առարկային,
գ) ապացույցները պետք է ձեռք բերվեն, ամրագրվեն և օգտագործվեն քրեադատավարական օրենքով սահմանված կարգով (…)» (տե՛ս Մակար Հովհաննիսյանի և Աշոտ Մարտիրոսյանի վերաբերյալ Վճռաբեկ դատարանի 2010 թվականի փետրվարի 12-ի թիվ ԵՔՐԴ/0632/01/08 որոշումը, կետ 13)։
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 105-րդ հոդվածի 1-ին մասի 2-րդ և 5-րդ կետերի համաձայն՝
«1. Քրեական գործով վարույթում մեղադրանքի հիմքում չեն կարող դրվել և որպես ապացույց օգտագործվել այն նյութերը, որոնք ձեռք են բերվել`
(…)
2) կասկածյալի և մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի (….) էական խախտմամբ.
(…)
5) քննչական կամ այլ դատավարական գործողության կատարման կարգի էական խախտմամբ.
(…)»:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 105-րդ հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն՝
«Ապացույցներ ձեռք բերելիս էական են այն խախտումները, որոնք, դրսևորվելով մարդու և քաղաքացու սահմանադրական իրավունքների և ազատությունների կամ սույն օրենսգրքի որևէ պահանջի խախտմամբ, դատավարության մասնակիցներին` օրենքով երաշխավորված իրավունքների զրկմամբ կամ սահմանափակմամբ կամ որևէ այլ կերպ ազդել են կամ կարող էին ազդել ստացված փաստական տվյալների հավաստիության վրա»:
Նշված իրավադրույթներից հետևում է, որ որպես քրեական օրենսգրքով նախատեսված արարքի առկայությունը կամ բացակայությունը, այդ արարքը կասկածյալի կամ մեղադրյալի կողմից կատարելը կամ չկատարելը և մեղադրյալի մեղավորությունը կամ անմեղությունը, ինչպես նաև գործի ճիշտ լուծման համար նշանակություն ունեցող այլ հանգամանքները պարզելու միջոց կարող են օգտագործվել միայն այնպիսի ապացույցներ, որոնք ձեռք են բերվել, ամրագրվել և գործին կցվել են քրեադատավարական օրենքով սահմանված և թույլատրելի համարվող կարգով: Ապացույցների ձեռքբերման և ամրագրման թույլատրելիությունը կարգավորող նորմերից հետևում է, որ որպես ապացույց չեն կարող օգտագործվել քննչական կամ այլ դատավարական գործողության կատարման կարգի էական խախտմամբ ձեռք բերված փաստական տվյալները, հատկապես եթե դրանք իրենց հերթին հանգեցրել են դատավարության մասնակիցների իրավունքների էական խախտման, ազդել են կամ կարող էին ազդել ստացված փաստական տվյալների հավաստիության վրա:
Այսպիսով, ապացույցների հավաքմանը և ստուգմանն ուղղված դատավարական գործողությունների կատարման ընթացքում պետք է ապահովվի անձանց իրավունքների և օրինական շահերի պաշտպանությունը: Հակառակ դեպքում կատարված դատավարական գործողության արդյունքում ստացված փաստական տվյալը, անկախ գործի համար ունեցած նշանակությունից, կորցնում է իր իրավական ուժը, ապացուցողական նշանակությունը և չի կարող ընդգրկվել կոնկրետ քրեական գործով ապացույցների համակցության մեջ և դրվել մեղադրանքի հիմքում(տե՛ս Արմեն Սեյրանի Սարգսյանի վերաբերյալ 2009 թվականի սեպտեմբերի 16-ի՝ ԵՔՐԴ /0295/01/08 որոշման 15-րդ կետը):
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 225-րդ հոդվածը սահմանում է` «քննիչը, բավարար հիմքեր ունենալով ենթադրելու, որ որևէ շենքում կամ այլ տեղ կամ որևէ անձի մոտ գտնվում են հանցագործության գործիքներ, հանցավոր ճանապարհով ձեռք բերված առարկաներ ու արժեքներ, ինչպես նաև այլ առարկաներ և փաստաթղթեր, որոնք կարող են նշանակություն ունենալ գործի համար, խուզարկություն է կատարում դրանք գտնելու և վերցնելու համար»:
Նշված հոդվածի բովանդակությունից հետևում է, որ խուզարկությունն իր բնույթով համարվում է այնպիսի որոնողական գործողություն, որի առանցքային նպատակն է հանցագործության գործիքներ, հանցավոր ճանապարհով ձեռք բերված առարկաներ ու արժեքներ, ինչպես նաև այլ առարկաներ և փաստաթղթեր գտնելն և վերցնելն է: Ընդ որում` այս քննչական գործողությունը առգրավումից տարբերվում է իր կատարման հիմքերով, մասնավորապես, եթե առաջինի կատարման համար բավարար է միայն հավանական տեղեկությունների առկայությունը (հիմնավոր կասկած) որոնվող օբյեկտի վերաբերյալ, ապա երկրորդի կատարման դեպքում քննիչը պետք է ստույգ իմանա, թե որտեղ և ում մոտ են գտնվում գործի համար նշանակություն ունեցող առարկաները:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգիրքը կանոնակարգել է նաև անձնական խուզարկության իրականացման դատավարական կարգը, որի համաձայն՝ շինությունում խուզարկություն կատարելիս բավարար հիմքերի առկայության դեպքում քննիչը կարող է կատարել անձնական խուզարկություն և վերցնել այդտեղ գտնվող անձի հագուստի մեջ, իրերում կամ մարմնի վրա գանվող առարկաները և փաստաթղթերը, որոնք գործով կարող են ունենալ ապացուցողական նշանակություն։ Անձնական խուզարկության կարող են ենթարկվել կասկածյալը, մեղադրյալը, որոշ դեպքերում վկան և նույնիսկ դատավարական կարգավիճակ չունեցող անձը, երբ տվյալներ կան այն մասին, որ նա իր մոտ պահում է որոնվող առարկան և փաստաթուղթը։ Ընդհանուր կարգի համաձայն՝ անձնական խուզարկություն կատարելիս պահանջվում են ինչպես փաստական, այնպես էլ դատավարական հիմքեր՝ քննիչի կամ հետաքննության մարմնի աշխատակցի որոշումը։
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 229-րդ հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն՝
«Անձնական խուզարկությունը, առանց այդ մասին որոշում կայացնելու, կարող է կատարվել՝
1) հանցագործության մեջ կասկածվողին բռնելիս և ոստիկանության կամ այլ իրավապահ մարմին բերելիս,
2) հանցագործության մեջ կասկածվողին ձերբակալելիս և մեղադրյալի Նկատմամբ որպես խափանման միջոց կալանքը կիրառելիս,
3) երբ բավարար հիմքեր կան ենթադրելու, որ այն շինությունում գտնվող անձը, որտեղ խուզարկություն է կատարվում, իր մոտ կարող է թաքցնել փաստաթղթեր կամ այլ առարկաներ, որոնք գործով կարող են ունենալ ապացուցողական նշանակություն:
Անձնական խուզարկության կատարման դատավարական կարգի տարրերից է նաև խուզարկությունը խուզարկվողի հետ նույն սեռի ընթերակաների մասնակցությամբ կատարելու օրենսդրական պահանջը (ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 229-րդ հոդվածի 3-րդ մաս):
Այս համատեքստում Վերաքննիչ դատարանը հարկ է համարում արձանագրել, որ ընթերակայի ինստիտուտը քրեական դատավարությունում ինքնանպատակ չէ, այն պայմանավորված է ՀՀ քրեական դատավարության մինչդատական վարույթում մրցակցության սկզբունքի սահմանափակ, ոչ լայն կիրառությունով, նախնական քննության գաղտնիության սկզբունքով (այս մասին մանրամասն տե՛ս ՀՀ սահմանադրական դատարանի 24 հունվարի 2012 թ. ՍԴՈ-1008 որոշումը) և ըստ այդմ՝ լուծում է կոնկրետ խնդիրներ քրեական դատավարությունում, որոնցից են հատկապես՝ հանրային վերահսկողությունը գաղտնի նախաքննության նկատմամբ և ենթադրյալ հանցանք կատարած անձի իրավունքների պաշտպանությունը՝ անորակ, կեղծ կամ իրականությանը չհամապատասխանող ապացույցներից:
Այլ խոսքերով ասած՝ նկատի ունենալով, որ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսդրությամբ պետությունն իր վրա է վերցրել հանցագործության դեպքը, այն կատարող անձին, նրա մեղավորությունը և այլ հանգամանքներ պարզաբանելու պարտականությունը (ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 2-րդ, 17-րդ, 18-րդ, 27-րդ հոդվածներ), որի որակյալ իրականացումն ապահովելու համար սահմանել է նախաքննության գաղտնիությունը, ինչը նշանակում է, որ հանրությունը և, մասնավորապես ենթադրյալ հանցանք կատարածը անձը չի կարող մասնակցել բոլոր քննչական և դատավարական գործողությունների կատարմանը, չի կարող ինքնուրույն իրականացնել քննություն և այլն, իսկ որպեսզի նախաքննության մարմինը գտնվի հանրային վերահսկողության ներքո, ապացույցներ հավաքելուց չկատարի կեղծիքներ, չարաշահումներ և թույլ չտա այլ խախտումներ, որպեսզի երաշխավորված լինի նաև մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը՝ մեղադրանքի հիմքում օրինական ապացույցներ դնելու տեսանկյունից, օրենսդիրը սահմանել է առանձին քննչական գործողությունների կատարմանը ընթերակաների պարտադիր մասնակցություն:
Վերաքննիչ դատարանի այս հետևությունը, նախ և առաջ բխում է օրենսդրության այն տրամաբանությունից, որ մի շարք քննչական և դատավարական գործողություններ, որոնք կատարվում են մեղադրյալի մասնակցությամբ չի կատարվում ընթերակաների մասնակցությամբ, օրինակ, հարցաքննությունը, առերեսումը, ձերբակալումը և այլն:
Վերաքննիչ դատարանի այս հետևությունը բխում է նաև ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքում ամրագրված այն դրույթներից, որ ընթերական պետք է լինի քրեական գործով չշահագրգռված անձ, որի մասնակցությունը քննչական գործողության կատարմանը նպատակ է հետապնդում` հաստատելու այդ գործողության կատարման փաստը, բովանդակությունը, ընթացքը և արդյունքները (ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 81-րդ հոդվածի 1-ին մաս), որպիսի հանգամանքով պայմանավորված, օրենսդիրը սահմանում է, որ ընթերական պետք է ունակ լինի լրիվ և ճշտորեն ընկալելու իր ներկայությամբ կատարվող գործողությունները (ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 81-րդ հոդվածի 2-րդ մաս), որ եթե ընթերական քրեական վարույթն իրականացնող մարմնից գտնվում է անձնական կամ ծառայողական կախվածության մեջ կամ, եթե առկա են ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրք օրենսգրքի 90-րդ հոդվածով նախատեսված հիմքերը, ապա չի կարող մասնակցել քրեական վարույթին և հեռացվում է (ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 94-րդ հոդվածի 1-2 մասեր), որ ընթերական իրավունք ունի 1) սկզբից մինչև վերջ մասնակցել համապատասխան քննչական գործողության կատարմանը. 2) ծանոթանալ համապատասխան քննչական գործողության արձանագրությանը. 3) քննչական գործողության կատարման ընթացքում, ինչպես նաև արձանագրությանը ծանոթանալիս անել դիտողություններ, որոնք մտցվում են քննչական գործողության արձանագրության մեջ, որ պարտավոր է՝ ստորագրել համապատասխան քննչական գործողության արձանագրությունը` վերջինիս մասին դիտողություններ անելով կամ առանց դրանց, առանց քրեական վարույթն իրականացնող մարմնի թույլտվության չհրապարակել իր մասնակցությամբ կատարված քննչական գործողության ժամանակ իրեն հայտնի դարձած տեղեկությունները և այլն (ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 81-րդ հոդվածի 3-րդ և 5-րդ մասեր):
Վերաքննիչ դատարանը գտնում է, որ այն դեպքերում, երբ քննչական գործողությունը կատարվում է ընթերակաների բացակայությամբ, այսինքն` տվյալ դեպքում բացակայում է հրապարակայնության գործոնը, ապա նման գործողության արդյունքն ինքնին արժանահավատության տեսանկյունից համարվում է կասկածահարույց, քանի որ չկան որևէ երաշխիքներ, որ նախաքննական մարմնի կողմից թույլ չեն տրվել որոշակի չարաշահումներ` կապված ձեռք բերված ապացույցները կեղծելու, ձևափոխելու և այլի հետ:
Վերաքննիչ դատարանը հարկ է համարում արձանագրել, որի նման հետևությունը բխում է Եվրոպական դատարանի 2015 թվականի նոյեմբերի 12-ի Sakit Zahidov v. Azerbajian գործով արտահայտած իրավական դիրքորոշումից:
Սույն գործով Արթուր Սարգսյանի անձնական խուզարկության կատարման դատավարական կարգի պահպանման վերաբերյալ առկա է չփարատված կասկած, որը ինչպես արդեն նշվեց մեկնաբանվել է հօգուտ ամբաստանյալի:
Վերաքննիչ դատարանը հարկ է համարում ևս մեկ անգամ արձանագրել, որ խախտումը վերաբերվել է առանց ընթերակաների մասնակցության Արթուր Սարգսյանին խուզարկելուն:
Վերաքննիչ դատարանը ղեկավարվելով ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 105-րդ հոդվածով ամրագրված պահանջներով հանգում է այն հետևության, որ խուզարկություն առանց ընթերակաների իրականացնելը համարվում է դատավարական կարգի էական խախտմամբ:
Նման հետևության համար հիմնարար է այն, որ չնայած նշված գործողությանը մասնակցել է Արթուր Սարգսյանը, այնուամենայնիվ քննչական գործողությունը կատարվել է իր նկատմամբ և վերջինս այդ գործողությանը մասնակցել է, ոչ թե դիտորդի (ունկնդրի) այլ այն անձի կարգավիճակով ում իրավունքներն ու ազատությունները ժամանակավորապես սահամանփակվում են, մյուս կողմից սույն պարագայում առկա են եղել կատարված գործողության արդյունքի արժանահավատության վերաբերյալ կասկածներ` պայմանավորված քննչական գործողությունն ընթերակաների բացակայությամբ կատարելու հետ: Այս շրջանակներում պետք է նշել, որ թեև մինչդատական վարույթի տվյալ փուլն առանձնանում է մրցակցության սկզբունքի սահմանափակ կիրառմամբ, այսինքն` դատավարության մասնակիցներն (հանրային և մասնավոր) հանդես չեն գալիս հավասար դիրքից, որն էլ հաշվի առնելով Օրենսդիրը նախատեսել է լրացուցիչ երաշխիքներ, այդ գործողության ընթացքում նման անհավասարությունն հավասարակշռելու համար, խոսքն այստեղ ընթերակայի ինստիտուտի մասին է, որը միտված երաշխիքներ ապահովելու տվյալ գործողության կատարման օրինականության նկատմամբ:
Ամփոփելով ներկայացվածը, Վերաքննիչ դատարանը արձանագրում է, որ եթե ընդունենք, որ սույն գործով Արթուր Սարգսյանի անձնական խուզարկությունը կատարվել է ընթերակաների բացակայությամբ, ապա նման քննչական գործողությունը պետք է դիտվի դատավարական կարգի էական խախտմամբ կատարված, իսկ դրա արդյունքում ստացված ապացույցները պետք է ճանաչվեն անթույլատրելի և հանվեն գործով ապացուցողական զանգվածից, քանի որ նման գործողությունը միանշանակ հանգեցրել է ամբաստանյալի պաշտպանության իրավունքի խախտման` մեղադրանքի հիմքում օրինական ապացույցներ դնելու տեսանկյունից:
Այսպիսով, Վերաքննիչ դատարանը հանգում է, այն հետևության, որ սույն հարցի վերաբերյալ մեղադրողի մոտեցումը ձևական, այլ ոչ թե բովանդակային, ինչն էլ անընդունելի է տվյալ պարագայում և չի բխում ապացույցների գնահատման սկզբունքներից:

(2)
Վերաքննիչ դատարանի առջև բարձրացված երկրորդ հարցը հետևյալն է արդյոք գործում եղած մյուս ապացույցներով հնարավոր է արդյո՞ք հաստատված համարել Արթուր Սարգսյանի կողմից ՀՀ քրեական օրենսգրքի 235-րդ հոդվածի 4-րդ մասով հանցանք կատարելու փաստը:
Քննարկվող հարցին անդրադառնալուց առաջ Վերաքննիչ դատարանը անհարժեշտ է համարում արձանագրել հետևյալը`
Եվրոպական դատարանը ապացույցների թույլատրելիության խնդրին անդրադարձել է Կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածի (Արդարացի դատաքննության իրավունք) շրջանակներում։ Միաժամանակ դատարանը բազմիցս նշել է, որ իր խնդիրը ոչ թե վկաների ցուցմունքների գնահատումն է, այլ պարզելը՝ արդյոք դատաքննությունը եղել է արդարացի՝ ներառելով նաև ապացույցների թույլատրելիության հարցը։ Ինչպես նշվում է Եվրոպական դատարանի՝ Մոնելն ու Մորիսն ընդդեմ Միացյալ Թագավորության գործով կայացրած վճռում, «արդար դատաքննության պահանջը տարածվում է ոչ միայն կողմերի մասնակցությամբ դատաքննության, այլև ամբողջ դատավարության վրա» (տեʹս Monnell and Morris v. United Kingdom., Judgement of 2 March 1987, Series A., No.115. p. 25, para. 55-70): Հետևաբար, արդարացի դատաքննության պահանջն իրագործելու համար դատարանը պետք է անդրադառնա նաև ապացույցների թույլատրելիության խնդրին և կողմերի պահանջով անթույլատրելի ճանաչի օրենքի խախտմամբ ձեռք բերված ապացույցները։ Ավելին, 6-րդ հոդվածի 2-րդ մասը սահմանում է. «Յուրաքանչյուր ոք, ով մեղադրվում է քրեական հանցագործության մեջ, անմեղ է համարվում, մինչև նրա մեղավորությունը չապացուցվի օրենքին համապատասխան»։ «Օրենքին համապատասխան» դրույթը ենթադրում է, որ մեղադրական դատավճռի հիմքում պետք է դրվեն միայն այն ապացույցները, որոնք ձեռք են բերվել օրենքով սահմանված կարգով։ Այս դրույթը կողմերին իրավունք է տալիս դատարանից պահանջելու իր վճիռները կայացնել բացառապես օրենքի պահանջների պահպանմամբ ձեռք բերված ապացույցների հիման վրա։
Շենկն ընդդեմ Շվեյցարիայի գործով կայացրած վճռում դատարանը նշում է. «Կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածը երաշխավորում է արդար դատաքննության իրավունքը, բայց չի սահմանում ապացույցների՝ որպես այդպիսին թույլատրելիության որևէ կանոն. դա ներպետական իրավունքի խնդիրն է։(տեʹս Schenk v. Switzerland, 12 July 1988, Series A no. 140):
ՀՀ Վճռաբեկ դատարանը Ա.Սարգսյանի վերաբերյալ գործով արտահայտել է հետևյալ իրավական դիրքորոշումը`
«(...)Սույն գործով Քրեական դատարանն անձի դատապարտման հիմքում դրել է այնպիսի ապացույցներ, որոնց բովանդակությունն ամբողջությամբ բխում է քրեադատավարական օրենքի էական խախտմամբ կատարված քննչական գործողությունից: (...)Այդ ապացույցները թույլատրելի չեն, քանի որ դրանց բովանդակությունն ամբողջությամբ հիմնված է եղել անթույլատրելի ճանաչված քննչական գործողության տվյալների վրա, իսկ օրենքի խախտմամբ ձեռք բերված ապացույցների օգտագործման սահմանադրական արգելքը վերաբերում է նաև դրանցից բխող ապացույցներին (տե´ս Վճռաբեկ դատարանի թիվ ԵՔՐԴ/0295/01/08 գործով կայացրած որոշման 17-րդ կետը):
Այս իրավական դիրքորոշման շրջանակներում Վճռաբեկ դատարանը պատասխանել է ապացուցողական իրավունքի հիմնարար հարցերից մեկին` ապացույցների թույլատրելիության կանոնների կազմում արդյո՞ք առկա է «թունավոր ծառի պտուղների» կանոնը, թե՝ ոչ։ Այլ կերպ՝ արդյոք անթույլատրելի ապացույցի հետ պատճառահետևանքային կապի մեջ գտնվող ապացույցը կարող է թույլատրելի լինել, թե՝ ոչ։
Նշված հարցին Վճռաբեկ դատարանը պատասխանել է երկու մակարդակում՝ ընդհանրական և կոնկրետ։ Ընդհանրական մակարդակում Վճռաբեկ դատարանն իրականացրել ՀՀ Սահմանադրության 63-րդ հոդվածի 3-րդ մասի մեկնաբանություն և սահմանել է, որ «օրենքի խախտմամբ ձեռք բերված ապացույցի» ներքո անհրաժեշտ է հասկանալ նաև այն ապացույցները, որոնք ձեռք են բերվել թեկուզ առանց օրենքի խախտման, սակայն այն ապացույցների հիման վրա, որոնք ձեռք էին բերվել օրենքի խախտմամբ։ Այսպիսով, Վճռաբեկ դատարանը հաստատել է ՀՀ ներպետական իրավունքում «թունավոր ծառի պտուղների» կանոնի առկայությունը։
«Թունավոր ծառի պտուղների» կանոնը բնութագրելիս «ծառի» և «պտղի» հարաբերությունը ցույց տալու համար օգտագործվել է «բխել» բայը։
Վերոնշյալի ներքո անդրադառնալով սույն գործի հանգամանքներին Վերաքննիչ դատարանը գտնում է, որ սույն գործով ապացուցված չէ Արթուր Սարգսյանի կողմից ՀՀ քրեական օրենսգրքի 235-րդ հոդվածի 4-րդ մասով արարք կատարելու փաստը:
Վերաքննիչ դատարանի նման հետևության հիմքում ընկած են հետևյալ հանգամանքները`
1)Ինչպես արդեն նշվեց սույն գործով առկա է չփարատված կասկած, առ այն, որ Արթուր Սարգսյանի 2016 թվականի հունիսի 18-ի անձնական խուզարկությունը կատարվել է դատավարական սահմանված կարգի պահպանմամբ, որն էլ մեկնաբանելով ի օգուտ ամբաստանյալի ստացվում է, որ տվյալ ապացույցը ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 105-րդ հոդվածի 1-ին մասի 5-րդ կետի և 2-րդ մասի ուժով պետք է ճանաչվի անթույլատրելի և հանվի մեղադրանքի հիմքում դրված ապացույցներից:
2)Նշված ապացուցից բխում է, նաև խուզարկության արդյունքում հայտնաբերված գործարանային արտադրության ընդհանուր նշանակության որսորդական դանակն իրեղեն ապացույց ճանաչելու մասին 2016 թվականի հուլիսի 11-ի որոշումը, որը նույնպես պետք է ճանաչվի անթույլատրելի ապացույց, քանի որ ձեռք է բերվել օրենքի խախտմամբ ձեռք բերված ապացույցի հիման վրա:
3)Վերաքննիչ դատարանը արձանագրում է, որ այդ նույն տրամաբանությամբ անթույլատրելի ապացույց պետք է ճանաչվի նաև փորձագետի թիվ 1693-14 եզրակացությունը, որվ հավաստվել էր, որ նշված դանակը հանդիսանում է քաղաքացիական շեղբավոր սառը զենք:
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 235-րդ հոդվածի 4-րդ մասը պա¬տաս¬խա¬նատ¬վութ¬յուն է սահ¬մա¬նում ա¬պօ¬րի¬նի կեր¬պով սա¬ռը զենք կրե¬լու հա¬մար:
Հան¬ցա¬գոր¬ծութ¬յան ան¬մի¬ջա¬կան օբ¬յեկտ են հան¬դի¬սա¬նում հոդ¬վա¬ծում նշված ա¬ռար¬կա¬նե¬րի և սար¬քա¬վո¬րում¬նե¬րի ա¬նօ¬րի¬նա¬կան շրջա¬նա¬ռութ¬յու¬նից մար¬դու և հա¬սա¬րա¬կութ¬յան անվ¬տան¬գութ¬յան պաշտ¬պա¬նութ¬յանն ուղղ¬ված հա¬սա¬րա¬կա¬կան հա¬րա¬բե¬րութ¬յուն¬նե¬րը:
Քննարկվող հան¬ցա¬կազ¬մի պարտադիր ա¬ռար¬կա են հան¬դի¬սա¬նում, սա¬ռը զեն¬քը (դա¬շույ¬նը, ֆին¬նա¬կան դա¬նա¬կը կամ այլ սա¬ռը զեն¬քը):
«Զենքի մասին» ՀՀ օրենքի գ) կետի համաձայն` սառը զենք է հանդիսանում մարդու մկանային ուժի օգնությամբ, օբյեկտի հետ անմիջական շփման ժամանակ այն խոցելու համար նախատեսված զենքը:
Նշված օրենքի 3-րդ մասի համաձայն`
«Քաղաքացիական է համարվում այն զենքը, որը նախատեսված է Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիների ինքնապաշտպանության, ինչպես նաև որսորդությամբ և սպորտով զբաղվելու համար»:
Այս հան¬ցա¬կազ¬մի օբ¬յեկ¬տիվ կող¬մը դրս¬ևոր¬վում է նշված ա¬ռար¬կա¬նե¬րից որևէ մե¬կը կրե¬լու մեջ: Կրել է հա¬մար¬վում սառը զենքի գտնվե¬լը հա¬գուս¬տի մեջ կամ ան¬մի¬ջա¬կա¬նո¬րեն ան¬ձի մարմ¬նի վրա, ինչ¬պես նաև դրա գտնվե¬լը ձեռ¬քի պա¬յու¬սա¬կում, կա¬պո¬ցում, այլ պա¬հոց¬նե¬րում:
Յուրաքանչյուր դեպքում դանակը կամ այլ առարկաների սառը զենք լինելու հանգամանքը հավաստելու համար անհարժեշտ է ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 35-րդ գլխով ամրագրված կանոններին համապատասխան նշանակել փորձաքննություն, քանի որ տվյալ հարցի պարզումը պահանջում է մասնագիտական հատուկ ոլորտի գիտելիքներ և դուրս է վարույթն իրականացնող մարմնի իրավասությունների շրջանակներից:
Վերոնշյալ իրավական դիրքորոշումերի ներքո Վերաքննիչ դատարանն արձանագրում է, որ սույն պարագայում հաստատված է Արթուր Սարգսյանի կողմից ընդհանուր նշանակության որսորդական դանակը կրելու հանգամանքը: Մինչդեռ ՀՀ քրեական օրենսգիրքը պատասխանատվություն է նախատեսում միայն սառը զենք կրելու համար, իսկ այս դեպքում գործով առակա փաստական տվյալները չեն կարող վկայել այն մասին, որ Արթուր Սարգսյանի մոտից հայտնաբերված դանակն «Զենքի մասին» ՀՀ օրենքի իմաստով հանդիսանում է սառը զենք:
Այսպիսով, Վերաքննիչ դատարանը, նկատի ունենալով, որ, սույն գործով սպառված են նոր ապացույցներ ձեռք բերելու բոլոր հնարավորությունները, իսկ գործում առկա ապացույցներով հնարավոր չէ հաստատված համարել, որ Արթուր Սարգսյանի մոտից հայտնաբերված դանակը «Զենքի մասին» ՀՀ օրենքի իմաստով հանդիսանում է սառը զենք, գտնում է, որ նրա նկատմամբ քրեական հետապնդումը ենթակա է դադարեցման ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 35-րդ հոդվածի 2-րդ մասի ուժով:
Ելնելով վերոգրյալից և ղեկավարվելով Հայաստանի Հանրապետության քրեական դատավարության օրենսգրքի 376-380.1, 385-րդ, 394-րդ, 402-րդ հոդվածներով՝ Վերաքննիչ դատարանը

Ո Ր Ո Շ Ե Ց

Ամբաստանյալ Արթուր Նորայրի Սարգսյանի վերաբերյալ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 235-րդ հոդվածի 4-րդ մասով Երևան քաղաքի Արաբկիր և Քանաքեռ-Զեյթուն վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի դատարանի 2017 թվականի ապրիլի 20-ի դատավճիռը թողնել օրինական ուժի մեջ, իսկ մեղադրողի վերաքննիչ բողոքը մերժել:
Որոշումը կարող է բողոքարկվել ՀՀ վճռաբեկ դատարան` հրապարակման պահից մեկամսյա ժամկետում:


ՆԱԽԱԳԱՀՈՂ ԴԱՏԱՎՈՐ` Տ.ՍԱՀԱԿՅԱՆ

ԴԱՏԱՎՈՐՆԵՐ` Ա.ԱԶԱՐՅԱՆ


Մ.ՊԱՊՈՅԱՆ