ԵԱՔԴ/0074/01/16






ԴԱՏԱՎՃԻՌ
ՀԱՆՈՒՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

26 օգոստոսի 2016թ. ք. Երևան

Երևան քաղաքի Արաբկիր և Քանաքեռ-Զեյթուն վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի դատարանը (այսուհետ նաև՝ Դատարան),

Նախագահությամբ դատավոր` Ա. Նիկողոսյանի,
քարտուղարությամբ` Կ. Գրեյանի,
Գ.Վարդանյանի,
Ա.Վարդանյանի,

մասնակցությամբ`
մեղադրող` Կ.Բարսեղյանի,
տուժող` Տ. Օդաբաշյանի,
տուժողի ներկայացուցիչ ` Ս.Ջոզիկյանի,
ամբաստանյալ` Հ. Պետրոսյանի,
պաշտպան` Վ. Մակյանի,

դռնբաց դատական նիստում քննության առնելով քրեական գործն ըստ մեղադրանքի`
Հովհաննես Շամխալի Պետրոսյանի (ծնված` 14.11.1977թ. Գեղարքունիքի մարզ. ք. Գավառ, ազգությամբ հայ, ՀՀ քաղաքացի, միջնակարգ կրթությամբ, ամուսնացած, նախկինում դատապարտված, չի աշխատում, հաշվառված և բնակվող` Գեղարքունիքի մարզ, ք. Գավառ, Ղամարյան եղբայրներ փողոցի 17 տանը) ՀՀ քրեական օրենսգրքի 177–րդ հոդվածի 2–րդ մասի 3–րդ կետով.

ՊԱՐԶԵՑ

Գործի դատավարական նախապատմությունը.
1. 2016 թվականի մարտի 22–ին հարուցվել է թիվ 14116216 նախաքննական համարով քրեական գործը։
2016 թվականի մարտի 22–ին միևնույն քրեական գործով Տաթևիկ Գրիգորի Օդաբաշյանը ճանաչվել է տուժող։
2016 թվականի մարտի 26–ին Հովհաննես Շամխալի Պետրոսյանի նկատմամբ որպես խափանման միջոց է ընտրվել ստորագրությունը` չհեռանալու մասին։
2016 թվականի ապրիլի 1–ին Հովհաննես Շամխալի Պետրոսյանին մեղադրանք է առաջադրվել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 177–րդ հոդվածի 2–րդ մասի 3–րդ կետով։
2016 թվականի ապրիլի 1–ին միևնույն քրեական գործով Սանդրա Խաչատուրի Ջոզիկյանը ճանաչվել է որպես տուժողի ներկայացուցիչ։
2016 թվականի ապրիլի 19–ին Հովհաննես Շամխալի Պետրոսյանին առաջադրված մեղադրանքը փոփոխվել է և նրան նոր մեղադրանք է առաջադրվել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 177–րդ հոդվածի 2–րդ մասի 3–րդ կետով։
2016 թվականի ապրիլի 26–ին որոշում է կայացվել միևնույն քրեական գործով վկաներ Աշոտ Սերգեյի Սիմոնյանի, Լեկապե Ժորժիկի Նիկոլյանի, Ռոմիկ Աշոտի Նավոյանի և Արմեն Աշոտի Բնյանի նկատմամբ քրեական հետապնդում չիրականացնելու վերաբերյալ` վերջիններիս արարքներում հանցակազմի բացակայության հիմքով։
2016 թվականի ապրիլի 25–ին կազմվել է մեղադրական եզրակացությունը, որը 2016 թվականի ապրիլի 29–ին հաստատվել է Արաբկիր և Քանաքեռ–Զեյթուն վարչական շրջանների դատախազության դատախազ Դ.Աղաջանյանի կողմից։
2. Քրեական գործը ստացվել է Երեւան քաղաքի Արաբկիր եւ Քանաքեռ–Զեյթուն վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի դատարանում 2016 թվականի մայիսի 3–ին։
Դատավորների միջեւ քրեական գործերի բաշխման էլեկտրոնային համակարգի միջոցով, քրեական գործը` թիվ ԵԱՔԴ/0074/01/16 համարի ներքո, մակագրվել եւ 2016 թվականի մայիսի 4–ին հանձնվել է Երևան քաղաքի Արաբկիր և Քանաքեռ–Զեյթուն վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի դատարանի դատավոր Ա.Նիկողոսյանին։ Նույն օրը կայացվել է քրեական գործը վարույթ ընդունելու մասին որոշում, իսկ 2016 թվականի մայիսի 19–ին` նշանակվել դատական քննության։
3. Հովհաննես Շամխալի Պետրոսյանին մեղադրանք է առաջադրվել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 177–րդ հոդվածի 2–րդ մասի 3–րդ կետով այն բանի համար, որ նա 2016 թվականի մարտի 21–ին` ժամը 17։00–ի սահմաններում, պահեստարան համարվող Երևան քաղաքի Մամիկոնյանց 51 շենքի 10–րդ հարկում գտնվող խորդանոց ապօրինի մուտք գործելով ուրիշի գույքի զգալի չափերով գաղտնի հափշտակություն կատարելու նախապես ծագած դիտավորությամբ, այդ նպատակով նույն շենքի բակից վերցրած մետաղյա ձողով կոտրելով նշված խորդանոցի մուտքի դռան կախովի կողպեքը, ապօրինի մուտք է գործել խորդանոց և այնտեղից գաղտնի հափշտակելով նույն հարկի 37 բնակարանի բնակիչ Տաթևիկ Գրիգորի Օդաբաշյանին պատկանիշ «MAXXIS» ֆիրմայի 17 տրամաչափի թվով չորս անվադողերը, դրանք դուրս է բերել շենքից և տեղավորելով շենքի հետնամասում կայանված, Աշոտ Սերգեյի Սիմոնյանի կողմից որպես տաքսի օգտագործվող «Մերսեդես Բենց» մակնիշի «Ե320» մոդելի 34 OR 520 համարանիշի ավտոմեքենայում, տեղափոխել և պահել է Երևան քաղաքի Տիգրանյան փողոցում գտնվող` գտնվող, իր ծանոթ Ռոմիկ Աշոտի Նավոյանի կողմից օգտագործվող պահեստային հատվածում, որտեղից էլ 2016 թվականի մարտի 22–ին 80.000 ՀՀ դրամ գումարով վաճառել է Լեկապե Ժորժիկի Նիկոլյանին, ինչի հետևանքով Տ.Օդաբաշյանին պատճառվել է զգալի չափերի` 180.000 ՀՀ դրամի գույքային վնաս։

Արագացված դատական քննություն.
4. Մինչ դատաքննությունը սկսելն ամբաստանյալ Հովհաննես Շամխալի Պետրոսյանը միջնորդել է դատական քննությունն անցկացնել արագացված կարգով` միաժամանակ հայտարարելով, որ միջնորդությունը ներկայացրել է կամավոր, խորհրդակցել է պաշտպանի հետ, գիտակցում է արագացված դատաքննություն անցկացնելու բնույթն ու հետևանքները, առաջադրված մեղադրանքն իրեն պարզ և հասկանալի է, դրա հետ համաձայն է և ընդունում է այն ամբողջ ծավալով:
Դատական քննության ընթացքում Պաշտպանը ներկայացրեց ՀՀ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարության ՀՀ բժշկասոցիալական փորձաքննության գործակալության Գեղարքունիքի մարզի թիվ 1 ԲՍՓՀ–ի թիվ 1162892 և թիվ 1118342 որոշումները, որոնք հավաստում են, որ ամբաստանյալը 3–րդ կարգի հաշմանդամ է։ Պաշտպանը նաև ներկայացրեց ամբաստանյալի հիվանդության վերաբերյալ թիվ 2083/48733 քաղվածքը, որի հիման վրա ամբաստանյալը ստացել է հաշմանդամության 3–րդ կարգ։ Պաշտպանը հայտնեց, որ այդ հանգամանքը հանդիսանում է ամբաստանյալի պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող հանգամանք։
Պաշտպանը հայտնեց, որ ամբաստանյալի պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող հանգամանք է հանդիսանում, որ նա հանցագործության կատարումից հետո կամովին վերադարձրել է հափշտակված անվադողերը տուժողին, ինչպես նաև այն, որ ամբաստանյալի խնամքին են գտնվում նրա անչափահաս երեք երեխաները։
Պաշտպանը նաև հայտնեց, որ որպես ամբաստանյալի անձը բնութագրող տվյալ ենթակա է դիտարկման քրեական գործում առկա բնութագիրը, որի համաձայն ամբաստանյալը շրջապատում ճանաչված է որպես ազնիվ, կարգապահ անձնավորություն։
Ամբաստանյալը հայտնեց, որ զղջում է իր կատարած արարքի համար և Դատարանից խնդրում է իր նկատմամբ նշանակել ազատությունից զրկելու հետ չկապված պատիժ, որպեսզի նա կարողանա խնամել իր երեք անչափահաս երեխաներին։
5. Մեղադրողը նշեց, որ չի առարկում արագացված դատական քննություն կիրառելու դեմ, հավելելով, որ ամբաստանյալ Հովհաննես Պետրոսյանի պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող հանգամանք է դիտարկվում այն, որ ամբաստանյալի խնամքին են գտնվում մինչև 14 տարեկան նրա երեխաները, ինչպես նաև այն, որ ամբաստանյալի կողմից պատճառված վնասն ամբողջությամբ վերականգնվել է։
Միևնույն ժամանակ, Մեղադրողը հայտնեց, որ որպես ամբաստանյալ Հովհաննես Պետրոսյանի պատասխանատվությունն ու պատիժը ծանրացնող հանգամանք է դիտարկվում այն, որ առկա է վտանգավոր ռեցիդիվ։
Տուժողը և տուժողի ներկայացուցիչը դատական քննության ընթացքում հայտնեցին, որ չունեն որևէ պահանջ և բողոք ամբաստանյալի դեմ, չեն առարկում արագացված դատական քննություն կիրառելու դեմ և ցանկանում են, որ ամբաստանյալի նկատմամբ նշանակվի մեղմ պատիժ` նկատի ունենալով, որ նրա խնամքին են գտնվում նրա երեք անչափահաս երեխաները։

Դատարանի իրավական վերլուծությունը և եզրահանգումը.
6. Լսելով ամբաստանյալի դիրքորոշումն իրեն առաջադրված մեղադրանքի վերաբերյալ, հաշվի առնելով մինչև դատաքննությունը սկսվելն իր կամքով և Պաշտպանի հետ խորհրդակցելուց հետո ներկայացրած միջնորդությունն արագացված դատաքննություն կիրառելու վերաբերյալ, ինչպես նաև այդ կապակցությամբ Մեղադրողի, Տուժողի, Տուժողի ներկայացուցչի հայտնած դիրքորոշումը, Դատարանը գտնում է, որ սույն քրեական գործով անհրաժեշտ է անդրադառնալ հետևյալ իրավական հարցին. արդյո՞ք թիվ ԵԱՔԴ/0074/01/16 քրեական գործով` ըստ մեղադրանքի Հովհաննես Շամխալի Պետրոսյանի` ՀՀ քրեական օրենսգրքի 177-րդ հոդվածի 2–րդ մասի 3–րդ կետով, առկա են ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 375.1–րդ և 375.2–րդ հոդվածներով ամրագրված պայմանները` դատական քննության արագացված կարգ կիրառելու համար։
7. ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 375.1-րդ հոդվածի համաձայն`
«1. Եթե մեղադրողը մեղադրական եզրակացությունում չի առարկել արագացված կարգ կիրառելու դեմ, ապա ամբաստանյալը կամ մեղադրյալն իրեն առաջադրված մեղադրանքի հետ համաձայնվելու դեպքում իրավունք ունի միջնորդելու արագացված դատական քննության կարգ կիրառելու մասին այն հանցագործություններով, որոնց համար Հայաստանի Հանրապետության քրեական օրենսգրքով նախատեսված պատիժը չի գերազանցում 10 տարի ժամկետով ազատազրկումը։
Մինչև դատաքննությունն սկսելը մեղադրողը դատարանի առաջարկությամբ կարող է իր դիրքորոշումը փոխել, թեպետ արագացված կարգ կիրառելու դեմ առարկել է մեղադրական եզրակացությունում։
2. Սույն հոդվածի առաջին մասով նախատեսված դեպքում դատարանը կիրառում է դատական քննության արագացված կարգ, եթե`
1) ամբաստանյալը գիտակցում է իր կողմից ներկայացված միջնորդության բնույթը և հետևանքները, և
2) միջնորդությունը ներկայացված է կամավոր, և
3) պաշտպանի հետ խորհրդակցելուց հետո, եթե ամբաստանյալն ունի այդպիսին։
3. Դատարանը, գտնելով, որ ամբաստանյալի կողմից միջնորդություն ներկայացնելիս չեն պահպանվել սույն հոդվածի առաջին կամ երկրորդ մասերով նախատեսված պայմանները, որոշում է ընդունում ընդհանուր կարգով դատաքննություն անցկացնելու մասին։
Դատարանը արագացված կարգ կիրառելու միջնորդությունը մերժում է նաև, եթե պարզում է, որ ամբաստանյալի արարքի իրավաբանական որակումը ճիշտ չէ։ (…) Ամբաստանյալի կամ մեղադրյալի անմեղսունակության առնչությամբ հիմնավոր կասկածների առկայության դեպքում դատարանը մերժում է արագացված կարգ կիրառելու միջնորդությունը՝ անցնելով ընդհանուր կարգով գործի քննությանը։
(…)»։
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 375.3-րդ հոդվածի համաձայն`
«(…)
4. Հարցերի արդյունքում դատարանը, համոզվելով, որ առկա են սույն օրենսգրքի 375.1 հոդվածով նախատեսված պայմանները, որոշում է կայացնում արագացված կարգով դատական քննություն անցկացնելու մասին։ Հակառակ դեպքում դատական քննությունն իրականացվում է ընդհանուր կարգով։
5. Դատարանը արագացված կարգով դատական քննություն անցկացնելիս քրեական գործով ձեռք բերված ապացույցների ընդհանուր կարգով սահմանված հետազոտություն չի կատարում։ Սակայն ուսումնասիրում է ամբաստանյալի անձը բնութագրող տվյալները, պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող ու ծանրացնող հանգամանքները։
6. Դատարանն արագացված կարգով դատական քննության արդյունքում մեղադրական դատավճիռ կայացնելիս նշանակում է պատիժ, որը չի կարող գերազանցել կատարված հանցագործության համար նախատեսված առավել խիստ պատժի երկու երրորդը, իսկ եթե առավել խիստ պատժի երկու երրորդը փոքր է տվյալ հանցագործության համար նախատեսված առավել մեղմ պատժից` ապա առավել մեղմ պատիժը։
(…)
8. Սույն օրենսգրքի 168 հոդվածի առաջին մասի 2-8-րդ կետերով նախատեսված դատական ծախսերն ամբաստանյալից ենթակա չեն բռնագանձման»։
8. ՀՀ սահմանադրական դատարանը 2010 թվականի դեկտեմբերի 28–ի թիվ ՍԴՈ-931 որոշման 6-րդ, 8-րդ և 11-րդ կետերում հայտնել է հետևյալ իրավական դիրքորոշումը. «(…) Արագացված կարգով դատական քննությունը քրեական դատավարության ձև է, որն օրենքով սահմանված կարգով միտված է գործն առավել սեղմ ժամկետում և պարզեցված կանոններով լուծելուն։ Այս ինստիտուտի առանցքում «գործարքն» է քրեական դատավարության երկու կողմերի` մեղադրանքի և պաշտպանության կողմերի միջև, որի շրջանակներում մեղադրյալը համաձայնում է առաջադրված մեղադրանքին, ինչի դիմաց նրա համար երաշխավորվում է պատժի այնպիսի չափ, որը չի կարող գերազանցել կատարված հանցագործության համար նախատեսված առավել խիստ պատժի երկու երրորդը, իսկ եթե առավել խիստ պատժի երկու երրորդը փոքր է տվյալ հանցագործության համար նախատեսված առավել մեղմ պատժից` ապա առավել մեղմ պատիժ, ինչպես նաև ամբաստանյալն ազատվում է ՀՀ Քրեական դատավարության օրենսգրքի 168-րդ հոդվածի 1-ին մասի 2-8-րդ կետերով նախատեսված դատական ծախսերից։ Համաձայնելով արագացված դատաքննությանը` ամբաստանյալը նաև կամովին հրաժարվում է մի շարք սահմանադրաիրավական երաշխիքներից, այն է` անմեղության կանխավարկածի սկզբունք, գործի հրապարակային քննության և այլ իրավունքներ։ Մյուս կողմից` մեղադրողը հրաժարվում է մեղադրանքը պաշտպանելու իր գործառույթը լրիվ ծավալով իրականացնելուց` դրանով հնարավորություն ստանալով տնտեսել իր միջոցները, ինչպես նաև մեղադրյալին (ամբաստանյալին) խրախուսել համագործակցելու քրեական հետապնդման մարմինների հետ»։
ՀՀ սահմանադրական դատարանը միևնույն որոշման 6–րդ կետում անդրադարձել է նաև արագացված դատաքննության ինստիտուտի՝ որպես քրեական դատավարության տարբերակված վարույթի տեսակի, 1987 թվականին Եվրոպայի խորհրդի նախարարների կոմիտեի «Քրեական արդարադատության պարզեցման վերաբերյալ» թիվ R (87) 18 հանձնարարականում կատարված վերլուծությանը, որը Դատարանի համոզմամբ կիրառելի է նաև սույն գործի շրջանակներում` հաշվի առնելով, որ 2015 թվականի դեկտեմբերի 6–ի խմբագրությամբ ՀՀ Սահմանադրության 81–րդ հոդվածի պահանջն է ՀՀ Սահմանադրությամբ նախատեսված հիմնարար իրավունքների, այդ թվում անձի իրավունքների և ազատությունների արդյունավետ դատական պաշտպանության վերաբերյալ ՀՀ Սահմանադրությունում ամրագրված նորմերը մեկնաբանելիս հաշվի առնել Հայաստանի Հանրապետության վավերացրած՝ մարդու իրավունքների վերաբերյալ միջազգային պայմանագրերի հիման վրա գործող մարմինների պրակտիկան:
Ըստ վկայակոչված հանձնարարականի` արագացված դատաքննության ինստիտուտն ուղղված է քրեական արդարադատության համակարգի գործունեությունն արագացնելուն և պարզեցնելուն, մասնավորապես՝ ողջամիտ ժամկետում քրեական գործի լուծման վերաբերյալ միջազգային չափանիշները և պահանջներն ապահովելու պետության պարտավորությունն արդյունավետ իրականացնելուն, հանցագործությունների քննությունն իրականացնելիս հապաղումները վերացնելուն, որոնք կասկածի տակ են դնում քրեական օրենքի հեղինակությունը և ազդում արդարադատության պատշաճ իրականացման վրա, ինչպես նաև պետության քրեական քաղաքականության գերակա խնդիրներն արդյունավետ լուծելուն։
Որպես քննարկվող ինստիտուտի նպատակներ` հանձնարարականում նշված են, ի թիվս այլնի.
ա) դատավարական տնտեսումը, այսինքն` առանձին քրեական գործերով ժամանակի, միջոցների և ջանքերի կրճատումը` դրանք ավելի բարդ գործերի վարույթի համար օգտագործելու նպատակով,
բ) հանցագործության կատարման և պատժի նշանակման միջև ընկած ժամանակահատվածի կրճատումը, նպատակ ունենալով ուժեղացնել դատավարության և քրեական պատժի նախազգուշական ազդեցությունը,
գ) կողմերին հաշտեցնելը և այլն։
9. ՀՀ վճռաբեկ դատարանը Տ.Քամալյանի վերաբերյալ ԵՇԴ/0097/01/09 գործով 2010 թվականի մարտի 26–ին կայացված որոշման 14–15–րդ, 18–19–րդ կետերում հայտնել է.
«(…) ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրիքը որևէ կանոն կամ ընթացակարգ չի սահմանում, որն ամրագրեր տուժող կողմի (այդ թվում` տուժողի, տուժողի ներկայացուցչի և օրինական ներկայացուցչի, տուժողի իրավահաջորդի) ներգրավվածությունը արագացված կարգի կիրառման հարցում։ Այլ կերպ` տուժող կողմից դիրքորոշումը հաշվի առնելու պահանջ ամրագրված չէ ո՛չ մեղադրողի համար` արագացված դատական քննության դեմ առարկելու կամ չառարկելու հարցը լուծելիս, և ո՛չ էլ դատարանի համար` արագացված դատական քննության անցնելու մասին որոշում կայացնելիս։
(…)
Վճռաբեկ դատարանը գտնում է, որ «իր խախտված իրավունքները վերականգնելու (…) համար» սահմանադրական ձևակերպումը` որոշակիորեն վերաբերելի է նաև քրեական գործով տուժողին (նաև տուժողի իրավահաջորդին), քանի որ տուժողն այն անձն է, որի իրավունքները հանցագործությամբ խախտվում են։ Ընդ որում, տուժողի իրավաչափ շահերի շրջանակում է իրեն հասցված վնասի վերականգնումը, իրեն վնաս պատճառած արարքի հանգամանքների լրիվ բացահայտումը ու դրա ճիշտ քրեաիրավական որակումը, իր նկատմամբ հանցանք կատարած անձի դատապարտումը և արդարացի պատժի նշանակումը։ Այդ շահերի ապահովման երաշխիքներից է տուժողի իրավունքը, որպեսզի իր գործով դատական քննությունն ընթանա «արդարության բոլոր պահանջների պահպանմամբ»
Տուժողի համար իր գործի «արդարության բոլոր պահանջների պահպանմամբ» քննությունը, inter alia, ենթադրում է, որ ա. Դատախազը (մեղադրողը) արագացված դատական քննության դեմ առարկելու կամ չառարկելու հարցը լուծելիս, պետք է հաշվի առնի տուժողի դիրքորոշումը` որպես մեղադրանքի կողմի սուբյեկտի (ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 6-րդ հոդվածի 21-րդ կետ)։ բ. Դատարանը չի կարող անցնել դատական քննության արագացված կարգի ` առանց այդ հարցի կապակցությամբ տուժողի դիրքորոշումը պարզելու։
գ. Դատարանը կարող է դատական քննության արագացված կարգ կիրառելու մասին մեղադրյալի միջնորդությունը մերժել, եթե դրա դեմ առարկում է տուժողը։ Այդ դեպքում դատարանը կայացնում է առանձին որոշում, որում պատճառաբանում է արագացված դատական քննության արդյունքում տուժողի օրինական շահերի վտանգման հանգամանքը։
Դատախազի (մեղադրողի) և դատարանի համար, սույն որոշման նախորդ կետի հիման վրա, համապատասխանաբար, դատական քննության արագացված կարգի դեմ առարկելու և ամբաստանյալի համապատասխան միջնորդությունը մերժելու հարցը լուծելիս տուժողի դիրքորոշումը պետք է վճռական նշանակություն ունենա մասնավորապես այն դեպքերում, երբ տուժողը `
ա. ողջամտորեն հիմնավորում է, որ իրեն հասցված վնասն ամբողջությամբ հատուցված չէ,
բ. փաստարկված առարկում է գործի փաստական հանգամանքների դեմ»։
ՀՀ վճռաբեկ դատարանը թիվ ԵԿԴ/0209/01/10 քրեական գործով Շողակաթ Ամիրխանյանի և Գառնիկ Ֆարմանյանի վերաբերյալ 2011 թվականի փետրվարի 24–ին կայացված որոշման 24–րդ կետերում հայտնել է.
«(…) [Դ]ատական քննության արագացված կարգի կիրառման համար, ի թիվս այլոց, անհրաժեշտ են հետևյալ պայմանները.
1) ամբաստանյալը կամ մեղադրյալն իր միջնորդության մեջ հայտարարել է առաջադրված մեղադրանքի հետ համաձայն լինելու և արագացված դատական քննության կարգ կիրառելու մասին,
2) ամբաստանյալը կամ մեղադրյալը գիտակցում է իր ներկայացրած միջնորդության բնույթն ու հետևանքները,
3) միջնորդությունը ներկայացված է կամավոր, պաշտպանի հետ խորհրդակցելուց հետո և ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 375.2-րդ հոդվածով նախատեսված ժամանակահատվածում, այն է՝ քրեական գործը դատարան ուղարկելու պահից մինչև դատաքննությունն սկսվելը,
4) մեղադրողը չի առարկում արագացված կարգ կիրառելու դեմ,
5) անձը մեղադրվում է այնպիսի հանցանք գործելու մեջ, որի համար նախատեսված պատիժը չի գերազանցում 10 տարի ժամկետով ազատազրկումը»:
10. Սույն դատավճռի 7–ից 9–րդ կետերում մատնանշված իրավական նորմերը, ՀՀ Սահմանադրական դատարանի և ՀՀ վճռաբեկ դատարանի արտահայտած իրավական դիրքորոշումները համադրելով սույն դատավճռի 3–ից 5–րդ կետերում նշված փաստական հանգամանքների հետ, Դատարանն արձանագրում է հետևյալը.
ա) ամբաստանյալ Հովհաննես Պետրոսյանն իր միջնորդության մեջ հայտարարել է առաջադրված մեղադրանքի հետ համաձայն լինելու և արագացված դատական քննության կարգ կիրառելու մասին,
բ) ամբաստանյալ Հովհաննես Պետրոսյանը գիտակցել է իր ներկայացրած միջնորդության բնույթն ու հետևանքները,
գ) միջնորդությունը ներկայացվել է կամավոր, պաշտպան Վահե Մակյանի հետ խորհրդակցելուց հետո և ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 375.2–րդ հոդվածով նախատեսված ժամանակահատվածում, մինչև դատաքննությունը սկսվելը։
դ) մեղադրողը չի առարկել արագացված կարգ կիրառելու դեմ,
ե) Հովհաննես Պետրոսյանը մեղադրվում է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 177-րդ հոդվածի 2–րդ մասի 3–րդ կետով նախատեսված հանցանք գործելու մեջ, որի համար նախատեսված պատիժը չի գերազանցում 10 տարի ժամկետով ազատազրկումը։
Հաշվի առնելով «ա»–ից «ե» կետում շարադրված փաստական հանգամանքները, ինչպես նաև այն հանգամանքը, որ տուժողը, ինչպես նաև տուժողի ներկայացուցիչը չեն առարկել արագացված դատական քննություն կիրառելու դեմ, հայտնելով, որ որևէ պահանջ և բողոք չունեն ամբաստանյալի դեմ, Դատարանը գտնում է, որ առկա են ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 375.1-րդ եւ 375.2-րդ հոդվածներով նախատեսված պայմանները արագացված կարգով դատական քննություն անցկացնելու մասին։
Հիմք ընդունելով վերոգրյալը` Դատարանը, գործով ձեռք բերված ապացույցների ընդհանուր կարգով սահմանված հետազոտություն չկատարելով, հանգում է այն հետևության, որ Հովհաննես Շամխալի Պետրոսյանը մեղավորությամբ կատարել է սույն դատավճռի 3-րդ կետում արձանագրված` ՀՀ քրեական օրենսգրքի 177-րդ հոդվածի 2–րդ մասի 3–րդ կետով իրեն մեղսագրվող արարքը։
11. Հաստատված համարելով ամբաստանյալ Հովհաննես Շամխալի Պետրոսյանի մեղավորությունը ՀՀ քրեական օրենսգրքի 177–րդ հոդվածի 2–րդ մասի 3–րդ կետով նախատեսված հանցանքի կատարման մեջ` Դատարանը գտնում է, որ անհրաժեշտ է անդրադառնալ ամբաստանյալին մեղսագրվող արարքի համար պատժի նշանակման հետ կապված իրավական հարցերի հետևյալ խմբին.
ա) ապացուցված է արդյո՞ք Հովհաննես Շամխալի Պետրոսյանի պատասխանատվությունը մեղմացնող կամ ծանրացնող հանգամանքների առկայությունը.
բ) ենթակա է արդյո՞ք պատժի Հովհաննես Շամխալի Պետրոսյանն իր կատարած հանցանքի համար.
գ) ի՞նչ պատիժ պետք է նշանակվի Հովհաննես Շամխալի Պետրոսյանի նկատմամբ.
դ) Հովհաննես Շամխալի Պետրոսյանն արդյո՞ք պետք է կրի իր նկատմամբ նշանակված պատիժը։
12. Պատասխանելով սույն դատավճռի նախորդ կետի «ա» ենթակետով բարձրացված իրավական հարցին` Դատարանն անհրաժեշտ է համարում նշել հետևյալը.
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 22–րդ հոդվածի համաձայն`
«1. Հանցագործությունների ռեցիդիվ է համարվում դիտավորությամբ հանցանք կատարելն այն անձի կողմից, ով դատվածություն ունի նախկինում դիտավորությամբ կատարված հանցանքի համար:
2. Հանցագործությունների ռեցիդիվը վտանգավոր է համարվում՝
1) դիտավորությամբ հանցանք կատարելու դեպքում, եթե անձը նախկինում երկու անգամից ոչ պակաս ազատազրկման է դատապարտվել դիտավորյալ հանցագործության համար.
2) ծանր հանցանք կատարելու դեպքում, եթե անձը նախկինում ազատազրկման է դատապարտվել ծանր կամ առանձնապես ծանր հանցագործության համար:
(…)»։
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 61–րդ հոդվածի համաձայն`
«(…)
2. Պատժի տեսակը և չափը որոշվում են հանցագործության հանրության համար վտանգավորության աստիճանով և բնույթով, հանցավորի անձը բնութագրող տվյալներով, այդ թվում` պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող կամ ծանրացնող հանգամանքներով:
(…)»
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 62-րդ հոդվածի 1-ին մասն ամրագրում է պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող հանգամանքների ոչ սպառիչ ցանկը, այն է`
«(…)
4) պատիժ նշանակելու պահին հանցավորի խնամքի տակ մինչեւ տասնչորս տարեկան երեխայի առկայությունը.
(…)
9) մեղայականով ներկայանալը, հանցագործությունը բացահայտելուն, հանցագործության մյուս մասնակիցներին մերկացնելուն, հանցագործությամբ ձեռք բերված գույքը որոնելուն աջակցելը։
10) հանցագործությունից անմիջապես հետո տուժողին բժշկական կամ այլ օգնություն ցույց տալը, հանցագործությամբ պատճառված գույքային եւ բարոյական վնասը կամովին հատուցելը կամ վերացնելը, տուժողին պատճառված վնասը հարթելուն ուղղված այլ գործողությունները»:
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 63-րդ հոդվածը սահմանում է պատասխանատվությունը և պատիժը ծանրացնող հանգամանքների սպառիչ ցանկը:
Այսպես, այդ հոդվածի 1–ին մասի համաձայն`
«1. Պատասխանատվությունը եւ պատիժը ծանրացնող հանգամանքներ են՝ 1) հանցանքը կատարելու ռեցիդիվը, (…)»։
Նույն հոդվածի 3-րդ և 4-րդ մասերի համաձայն`
«3. Պատիժ նշանակելիս դատարանը չի կարող հաշվի առնել սույն հոդվածի առաջին մասով չնախատեսված այլ հանգամանքներ:
4. Եթե սույն հոդվածի առաջին մասում նշված որևէ հանգամանք սույն օրենսգրքի Հատուկ մասի համապատասխան հոդվածով նախատեսված է որպես հանցագործության հատկանիշ, ապա դա չի կարող կրկին հաշվի առնվել որպես պատասխանատվությունը և պատիժը ծանրացնող հանգամանք»:
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 62–րդ հոդվածի 2–րդ մասում նախատեսված իրավական պայմանը, այն է` փաստական հանգամանքը որպես անձի պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող հանգամանք դիտարկելը, ենթակա է մեկնաբանման Ejusdem generis իրավամեկնաբանական հնարքի միջոցով, որի համաձայն` չորոշակիացված այլ էական հանգամանքների բովանդակությունը բացահայտելու համար անհրաժեշտ է ելնել որոշակիացված տարրերի բովանդակությունից։
Այդ տարրերի համակցությանը ՀՀ վճռաբեկ դատարանն անդրադարձել է` Պարույր Բայրամյանի վերաբերյալ թիվ ՎԲ-84/07 գործով 2007 թվականի հունիսի 1–ին կայացված որոշման 4–րդ կետում, որտեղ մատնանշել է այն չափանիշները, որոնց պետք է համապատասխանի` որպես անձի պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող դիտարկման ենթակա փաստական հանգամանքը։ Այսպես, ՀՀ վճռաբեկ դատարանը հայտնել է.
«Դատարանի լայն հայեցողության շրջանակներում է նաև անձի պատասխանատվությունը մեղմացնող հանգամանքների կիրառման հարցը, քանի որ համաձայն ՀՀ քրեական օրենսգրքի 62-րդ հոդվածի 2-րդ մասի՝ պատիժ նշանակելիս դատարանը կարող է հաշվի առնել նաև մեղմացնող այլ հանգամանքներ, որոնք նշված չեն նույն հոդվածի առաջին մասում։ Այնուհանդերձ, դատարանի այս լիազորությունը բացարձակ չէ, և որպես մեղմացնող հաշվի առնվող հանգամանքները պետք է բավարարեն որոշակի չափանիշների։ Դրանք են.
ա) հանգամանքը պետք է իրական լինի, այսինքն՝ գործով ձեռք բերված ապացույցները պետք է հաստատեն դրա առկայությունը,
բ) այն պետք է ողջամտորեն նվազեցրած լինի անձի կամ նրա կատարած արարքի հանրային վտանգավորությունը,
գ) այն հաստատված ճանաչելիս դատարանը պետք է պահպանի ապացուցման ընդհանուր քրեադատավարական կանոնները. հանգամանքի առկայությունը հաստատող ապացույցները պետք է վերաբերելի և թույլատրելի լինեն, դրանք պետք է հետազոտված լինեն դատաքննության ընթացքում, ինչպես նաև պետք է պահպանվեն ապացույցների ստուգման և գնահատման օրենսդրական պահանջները»։
13. Նախորդ կետում վկայակոչված իրավադրույթները, ՀՀ վճռաբեկ դատարանի իրավական դիրքորոշումները համադրելով սույն դատավճռում արձանագրված փաստական տվյալների հետ` Դատարանը որպես ամբաստանյալ Հովհաննես Պետրոսյանի պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող հանգամանք է դիտարկում այն, որ առաջադրված մեղադրանքում Հովհաննես Պետրոսյանն իրեն մեղավոր է ճանաչել` նախաքննության ընթացքում տվել խոստովանական ցուցմունքներ (տե՛ս Գ/Թ–55–57), այդ կերպով աջակցելով հանցագործության բացահայտմանը։
Դատարանը որպես ամբաստանյալ Հովհաննես Պետրոսյանի պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող հանգամանք է դիտարկում նաև այն, որ հանցագործությունից անմիջապես հետո ամբաստանյալը հանցագործությամբ պատճառված վնասը կամովին հատուցել է (տե՛ս Գ/Թ–31)։
Դատարանը որպես Հովհաննես Պետրոսյանի պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող հանգամանք է դիտարկում նաև այն, որ նրա խնամքին են գտնվում երեք անչափահաս երեխաներ` 2004 թվականի սեպտեմբերի 20–ին ծնված Շամխալ Հովհաննեսի Պետրոսյանը և Սարգիս Հովհաննեսի Պետրոսյանը, 2001 թվականի օգոստոսի 30–ին ծնված Ալվարդ Հովհաննեսի Պետրոսյանը (տե՛ս Գ/Թ–129–131)
Սույն դատավճռի 12–րդ կետում վկայակոչված ՀՀ վճռաբեկ դատարանի իրավական դիրքորոշման լույսի ներքո` Դատարանը որպես Հովհաննես Պետրոսյանի պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող հանգամանք է դիտարկում նաև այն, որ նա երրորդ կարգի հաշմանդամ է։ Այդ փաստը հետազոտվել է ՀՀ քրեադատավարական օրենքով սահմանված կարգով և պետք է նշել, որ այն ողջամտորեն նվազեցնում է նրա անձի հանրային վտանգավորության աստիճանը
Վերոգրյալի հետ մեկտեղ Դատարանն արձանագրում է, որ որպես ամբաստանյալ Հովհաննես Պետրոսյանի պատասխանատվությունն ու պատիժը ծանրացնող հանգամանք է դիտարկվում վտանգավոր ռեցիդիվի առկայությունը, որը հավաստվում է 2016 թվականի մայիսի 25–ին ՀՀ ոստիկանության ինֆորմացիոն կենտրոնից ստացված թիվ 6/7-1352 գրությամբ։
Այսպես, ամբաստանյալը 2008 թվականի հոկտեմբերի 2–ին Մոսկվայի Մեշանսկիի Ժ/Դ–ի կողմից դատապարտվել է 2 տարի 6 ամիս ժամկետով ազատազրկման ՌԴ քրեական օրենսգրքի 30–րդ հոդվածի 3–րդ մասով և 161–րդ հոդվածի 2–րդ մասով (ծանր հանցագործություն), որից ազատվել է 2010 թվականի սեպտեմբերի 17–ին։ Ազատվելուց ի վեր` ամբաստանյալի ունեցած դատվածության ժամկետն ընդհատվել է, երբ 2012 թվականի սեպտեմբերի 14–ին ՀՀ Գեղարքունիքի մարզի ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի դատարանի կողմից նա դատապարտվել է 2 տարի 6 ամիս ժամկետով ազատազրկման` ՀՀ քրեական օրենսգրքի 177–րդ հոդվածի 2–րդ մասի 3–րդ կետով (միջին ծանրության հանցագործություն), որից հետո էլ նորից հանցանք է կատարել 2016 թվականի մարտի 21–ին ՀՀ քրեական օրենսգրքի 177–րդ հոդվածի 2–րդ մասի 3–րդ կետով (միջին ծանրության հանցագործություն)։ Այսինքն, առկա է վտանգավոր ռեցիդիվ, քանի որ նախկինում երկու անգամ դիտավորությամբ հանցանք կատարած անձը կրկին դիտավորությամբ հանցանք է կատարել։
Դատարանն արձանագրում է նաև, որ որպես ամբաստանյալ Հովհաննես Պետրոսյանի անձը բնութագրող տվյալ ենթակա է դիտարկման ՀՀ Գեղարքունիքի մարզի Գավառի քաղաքապետի տեղակալ Գ.Բոշյանի կողմից տրված բնութագրիը հետևյալ բովանդակությամբ.
«Հովհաննես Շամխալի Պետրոսյանը (ծնված 1977թ.) ՀՀ Գեղարքունիքի մարզի Գավառ քաղաքի Ղամարյան Եղբայրներ տուն 17 հասցեի բնակիչ է։ Նա ամուսնացած է, ունի երեք անչափահաս երեխա։ Նրա խնամքի տակ է գտնվում նաև հիվանդ մայրը։
Հովհաննեսը շրջապատում ճանաչված է որպես ազնիվ, կարգապահ, դժվարություններից չխուսափող անձնավորություն։
Հովհաննեսը միշտ ուշադիր է հարազատների նկատմամբ։ Նա վայելում է իրեն ճանաչողների սերն ու հարգանքը» (տե՛ս Գ/Թ–127)։
14. Պատասխանելով սույն դատավճռի 11–րդ կետի «բ» ենթակետով բարձրացված իրավական հարցին` Դատարանն անհրաժեշտ է համարում նշել, որ այն դեպքում, երբ հաստատված է համարվում անձի կողմից քրեական օրենքով արգելված հանցանքի կատարման փաստական հանգամանքը, ապա անհրաժեշտություն է առաջանում կյանքի կոչել քրեական իրավունքի հիմքում ընկած պատասխանատվության անխուսափելիության սկզբունքը (նպատակ ունենալով վերականգնել սոցիալական արդարությունը, ուղղել հանցանք կատարած անձին և կանխել հետագա հանցագործությունների կատարումը` հանցավորի մոտ ձևավորելով իրավահպատակ վարքագիծ և ապահովելով նրա վերասոցիալականացումը հասարակությունում), բացառությամբ այն դեպքերի, երբ ՀՀ քրեական օրենսգրքի ընդհանուր մասում նախատեսված մեխանիզմների ուժով անձը կարող է ենթակա չլինել պատժի օրենքի ուժով (Ex lege):
Համադրելով վերոնշյալ դիրքորոշումը` ամբաստանյալ Հովհաննես Շամխալի Պետրոսյանի կողմից պահեստարան ապօրինի մուտք գործելով գողություն կատարելու հաստատված փաստական հանգամանքի հետ, Դատարանն արձանագրում է, որ առկա է անհրաժեշտություն կատարված հանցանքի կապակցությամբ վերականգնել սոցիալական արդարությունը, ուղղել Հովհաննես Շամխալի Պետրոսյանին և կանխել հետագա հնարավոր հանցագործությունները` այդ կերպ նպաստելով ամբաստանյալի իրավահպատակ վարքագծի ձևավորմանը և նրա վերասոցիալականացմանը հասարակությունում։ Միևնույն ժամանակ, Դատարանն արձանագրում է, որ սույն քրեական գործով ամբաստանյալի պատժի ենթակա չլինելու օրենքի ուժով նախատեսված հիմքերը բացակայում են։
Այսինքն, Դատարանը գտնում է, որ ամբաստանյալ Հովհաննես Շամխալի Պետրոսյանը ենթակա է պատժի` պահեստարան ապօրինի մուտք գործելով գողություն կատարելու համար։
15. Պատասխանելով սույն դատավճռի 11–րդ կետի «գ» ենթակետով բարձրացված իրավական հարցին` Դատարանն անհրաժեշտ է համարում նշել հետևյալը.
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 10-րդ հոդվածի համաձայն` «Հանցանք կատարած անձի նկատմամբ կիրառվող պատիժը և քրեաիրավական ներգործության այլ միջոցները պետք է լինեն արդարացի` համապատասխանեն հանցանքի ծանրությանը, դա կատարելու հանգամանքներին, հանցավորի անձնավորությանը, անհրաժեշտ և բավարար լինեն նրան ուղղելու և նոր հանցագործությունները կանխելու համար»:
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 48-րդ հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն`
«Պատժի նպատակն է վերականգնել սոցիալական արդարությունը, ուղղել պատժի ենթարկված անձին, ինչպես նաև կանխել հանցագործությունները»:
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 61-րդ հոդվածի համաձայն`
«1. Հանցագործության համար մեղավոր ճանաչված անձի նկատմամբ նշանակվում է արդարացի պատիժ, որը որոշվում է սույն օրենսգրքի Հատուկ մասի համապատասխան հոդվածի սահմաններում` հաշվի առնելով սույն օրենսգրքի Ընդհանուր մասի դրույթները»:
(…)
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 375.3–րդ հոդվածի համաձայն`
«(…)
6. Դատարանն արագացված կարգով դատական քննության արդյունքում մեղադրական դատավճիռ կայացնելիս նշանակում է պատիժ, որը չի կարող գերազանցել կատարված հանցագործության համար նախատեսված առավել խիստ պատժի երկու երրորդը, իսկ եթե առավել խիստ պատժի երկու երրորդը փոքր է տվյալ հանցագործության համար նախատեսված առավել մեղմ պատժից` ապա առավել մեղմ պատիժը։
(…)
3. Հանցագործության համար նախատեսված պատիժներից առավել խիստը նշանակվում է, եթե նվազ խիստ տեսակը չի կարող ապահովել պատժի տեսակները»:
Պատիժ նշանակելու ընդհանուր սկզբունքներին վճռաբեկ դատարանն անդրադարձել է Նարեկ Սարգսյանի վերաբերյալ 2011 թվականի դեկտեմբերի 22-ի թիվ ԵԿԴ/0042/01/11 գործով կայացված որոշման մեջ, որտեղ իրավական դիրքորոշում է ձևավորել այն մասին, որ «(...) [Պ]ատիժ նշանակելու ընդհանուր սկզբունքները քրեական օրենքով նախատեսված այն հիմնադրույթներն են, որոնցով պետք է ղեկավարվի դատարանը պատիժ նշանակելիս: Այդ սկզբունքներն են`
ա) օրինականությունը,
բ) արդարությունը,
գ) պատժի անհատականացումը,
դ) մարդասիրությունը:
Պատիժ նշանակելու վերանշյալ սկզբունքները սահմանում են այն հիմնական դրույթները, որոնցով ղեկավարվում է դատարանը յուրաքանչյուր քրեական գործով պատժի տեսակն ու չափն ընտրելիս:
(…) [Պ]ատժի նշանակման իրավական շրջանակները սահմանված են ՀՀ քրեական օրենսգրքով: Դրա հետ մեկտեղ, սակայն, վերոնշյալ օրենքը դատարանին հնարավորություն է տվել որոշակի սկզբունքների (…) պահպանմամբ, իր ներքին համոզմանը և իրավագիտակցությանը համապատասխան, ՀՀ քրեական օրենսգրքի Ընդհանուր և Հատուկ մասերով նախատեսված սահմաններում որոշել պատժի տեսակն ու չափը: Այլ կերպ` ուրվագծելով կոնկրետ հանցանքի համար նշանակման ենթակա պատժի առավելագույն և նվազագույն սահմանները` ՀՀ քրեական օրենքը դատարանին տվել է այդ շրջանակում հայեցողություն դրսևորելու հնարավորություն»։
ՀՀ վճռաբեկ դատարանի ձևավորած կայուն նախադեպային իրավունքի համաձայն՝ պատժի արդարությունը դրսևորվում է հանցագործության և քրեաիրավական ներգործության միջոցների (պատժի) համաչափության ապահովմամբ, ինչի վերաբերյալ վճռաբեկ դատարանն իրավական դիրքորոշում է ձևավորել Արարատ Ավագյանի և Վահան Սահակյանի գործով 2014 թվականի հոկտեմբերի 31-ի թիվ ԵԿԴ/0252/01/13 որոշման 39–րդ կետում հայտնել է հետևյալը.
«(…) Պատիժն արդարացի է, եթե համաչափ է կատարված հանցագործությանը, ինչպես նաև բավարար պատժի նպատակներին հասնելու տեսանկյունից։ Պատժի արդարության պահանջներից նահանջելը կարող է հանգեցնել չափազանց մեղմ կամ չափազանց խիստ պատժի նշանակման։ Քրեական օրենքը համընդհանուր բնույթ ունի, իսկ արարքը և հանցավորի անձը կոնկրետ են։ Հետևաբար կոնկրետ գործով պատիժ նշանակելիս դատարանի ներքին համոզմունքը ձևավորվում է կատարված արարքի հանրային վտանգավորության բնույթի ու աստիճանի, հանցավորի անձի, պատիժը մեղմացնող և ծանրացնող հանգամանքների վերլուծության հիման վրա։ Նշված հանգամանքների գնահատման ժամանակ դատարանը պետք է ելնի ՀՀ քրեական օրենսգրքի 48-րդ հոդվածով նախատեսված՝ պատժի նպատակների իրացումն ապահովելու անհրաժեշտությունից:
(…)
Այսպիսով, նշանակվող պատժի արդարացիության հիմնական պահանջն այն է, որ պատիժը պետք է համապատասխանի հանցագործության հանրային վտանգավորության աստիճանին և բնույթին (հանցագործության` հանրության համար վտանգավորության աստիճանի և բնույթի հարցերի վերաբերյալ մանրամասն տե՛ս Գարուշ Մադաթյանի վերաբերյալ վճռաբեկ դատարանի 2009 թվականի փետրվարի 17-ի ԵՇԴ/0029/01/08 որոշման 14-րդ կետը)։
Հանցագործության հանրային վտանգավորության տիպային բնութագիրն արտացոլվում է օրենսդրի կողմից սահմանված սանկցիայում, իսկ յուրաքանչյուր կոնկրետ գործով արարքի հանրային վտանգավորության գնահատականը դատարանի կողմից կարող է որոշվել կոնկրետ հանցագործության տարրերի առանձնահատկությունների, դրա կատարման հանգամանքների, հանցավորի անձնավորության, պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող և ծանրացնող հանգամանքների հիման վրա։
(…) Պատժի անհատականացման սկզբունքի բովանդակության հիմնական մասն է կազմում նաև հանցավորի անձը բնութագրող տվյալների գնահատումը, որոնք իրենց ամբողջության մեջ հնարավորություն են տալիս անձին դիտել ոչ միայն որպես հանցանք կատարող, որը պետք է պատասխանատվություն կրի, այլ նաև որպես կոնկրետ անձ՝ իր անհատական հատկանիշներով։ Ընդ որում՝ անձի այն հատկանիշները, որոնք գտնվում են հանցակազմից դուրս, նշանակություն են ունենում դատարանի կողմից պատժի տեսակը և չափը որոշելիս։ Որպես հանցավորի անձը բնութագրող հատկանիշներ՝ գնահատվում են նրա սոցիալ-հոգեբանական, սոցիալ-ժողովրդագրական հատկությունները՝ վարքագիծն ընտանիքում և կենցաղում, աշխատանքի նկատմամբ ունեցած վերաբերմունքը, կրթությունը, առողջական վիճակը, տարիքը, ծառայությունը պետության և հասարակության առջև և այլն»։
16. Վերը վկայակոչված ՀՀ վճռաբեկ դատարանի իրավական դիրքորոշումների հետ մեկտեղ` Դատարանն անհրաժեշտ է համարում նշել.
Սույն դատավճռում շարադրված իրավադրույթների, դրանց վերլուծության արդյունքում ձևավորված դատողությունների և ՀՀ վճռաբեկ դատարանի իրավական դիրքորոշումների լույսի ներքո գնահատելով ամբաստանյալ Հովհաննես Պետրոսյանի կողմից ՀՀ քրեական օրենսգրքի 177–րդ հոդվածի 2–րդ մասի 3–րդ կետով կատարած հանցագործության բնույթը և հանրության համար վտանգավորության աստիճանը, այդ թվում` նրա հանցավոր մտադրության իրականացման աստիճանը, խախտված հասարակական հարաբերության սոցիալական նշանակությունը, այդ ոլորտում պետության քրեական քաղաքականության ուղղվածությունը, հանցանքը կատարելուց հետո ամբաստանյալի դրսևորած վարքագիծը, դրանք համադրելով սույն դատավճռի 14-րդ կետում արձանագրված՝ նրա անձը բնութագրող, պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող հանգամանքների, վտանգավոր ռեցիդիվի ձևով արտահայտված ծանրացնող հանգամանքի առկայության պայմաններում՝ Դատարանը հանգում է այն հետևության, որ տվյալ դեպքում սանկցիայով նախատեսված խիստ պատժատեսակի միջոցով հնարավոր է ապահովել պատժի նպատակների իրացվելիությունը:
Դատարանի նման դիրքորոշումը հիմնված է այն հանգամանքի վրա, որ ամբաստանյալ Հովհաննես Շամխալի Պետրոսյանի նկատմամբ նախկինում մի քանի անգամ կիրառվել են քրեաիրավական ներգործության միջոցներ, որոնք առավելապես միտված են եղել այլ անձանց սեփականության պաշտպանության հետ կապված հասարակական իրավահարաբերությունների նկատմամբ ամբաստանյալի իրավահպատակ վարքագծի ձևավորմանը, սակայն Դատարանի համոզմամբ այդ միջոցներն արդյունավետ չեն եղել։
Հետևաբար, Դատարանը գտնում է, որ ամբաստանյալ Հովհաննես Շամխալի Պետրոսյանի նկատմամբ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 177–րդ հոդվածի 2–րդ մասի 3–րդ կետով վերագրվող հացանքի համար պատիժ պետք է նշանակել սանկցիայով նախատեսված առավել խիստ պատժատեսակը, որն արտահայտվում է ազատազրկման ձևով։
17. ՀՀ քրեական օրենսգրքի 177-րդ հոդվածի 2–րդ մասի 3-րդ կետի սանկցիայով ազատազրկումը նախատեսված է` երկուսից հինգ տարի ժամկետով: ՀՀ քրեական օրենսգրքի 67.1 հոդվածի 2-րդ մասի 2-րդ պարբերության համաձայն` հանցագործությունների վտանգավոր ռեցիդիվի համար նշանակված պատիժը չի կարող պակաս լինել սույն օրենսգրքի Հատուկ մասի համապատասխան հոդվածի սանկցիայով նախատեսված առավելագույն պատժի երկու երրորդից: Այսինքն, հանցագործությունների վտանգավոր ռեցիդիվի պայմաններում ՀՀ քրեական օրենսգրքի ուժով` ՀՀ քրեական օրենսգրքի 177-րդ հոդվածի 2–րդ մասի 3-րդ կետով կատարված արարքի համար նախատեսված ազատազրկման ձևով հիմնական պատժի առավել մեղմ պատիժը երեք տարի չորս ամիս ժամկետով ազատազրկումն է:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 375.3 հոդվածի 6-րդ մասի համաձայն` դատարանը արագացված կարգով դատական քննության արդյունքում մեղադրական դատավճիռ կայացնելիս նշանակում է պատիժ, որը չի կարող գերազանցել կատարված հանցագործության համար նախատեսված առավել խիստ պատժի երկու երրորդը, իսկ եթե առավել խիստ պատժի երկու երրորդը փոքր է տվյալ հանցագործության համար նախատեսված առավել մեղմ պատժից, ապա առավել մեղմ պատիժը: Այսինքն, դատական քննության արագացված կարգ կիրառելու պայմաններում ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի ուժով ՀՀ քրեական օրենսգրքի 177-րդ հոդվածի 2–րդ մասի 3-րդ կետով կատարած արարքի համար նախատեսված ազատազրկման ձևով հիմնական պատժի առավելագույն ժամկետը երեք տարի չորս ամիս ժամկետով ազատազրկումն է:
Տվյալ դեպքում Դատարանը գտնում է, որ ամբաստանյալ Հովհաննես Պետրոսյանի նկատմամբ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 177-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 3–րդ կետով կատարած արարքների համար պատիժ պետք է նշանակել երեք տարի չորս ամիս ժամկետով ազատազրկում, քանի որ հանցագործությունների վտանգավոր ռեցիդիվի և դատական քննության արագացված կարգ կիրառելու պայմաններում վերը նշված հոդվածով նախատեսված առավել խիստ պատժի երկու երրորդը նույնանում է տվյալ հանցագործության համար նախատեսված առավել մեղմ պատժի չափին: Դատարանի նման եզրահանգումը պայմանավորված է նրանով, որ ոչ քրեական, ոչ քրեադատավարական օրենսդրությամբ արգելված կամ սահմանափակված չէ վկայակոչված քրեաիրավական և քրեադատավարական նորմերի միաժամանակյա կիրառությանը, ավելին` դրանց միջև չկա որևէ հակասություն: Այսինքն, երկու ինստիտուտներն էլ տվյալ իրավահարաբերությունում կիրառելի են: Հակառակ մեկնաբանության պարագայում վկայակոչված ինստիտուտներից մեկը պետք է չգործի:
18. Պատասխանելով սույն դատավճռի 11–րդ կետի «դ» ենթակետով բարձրացված իրավական հարցին` Դատարանն անհրաժեշտ է համարում նշել հետևյալը.
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 70-րդ հոդվածի համաձայն՝ «1. Եթե դատարանը, կալանքի, ազատազրկման կամ կարգապահական գումարտակում պահելու ձևով պատիժ նշանակելով, հանգում է հետևության, որ դատապարտյալի ուղղվելը հնարավոր է առանց պատիժը կրելու, ապա կարող է որոշում կայացնել այդ պատիժը պայմանականորեն չկիրառելու մաuին:
2. Պատիժը պայմանականորեն չկիրառելիu դատարանը հաշվի է առնում հանցավորի անձը բնութագրող տվյալները, պատաuխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող և ծանրացնող հանգամանքները (…)»:
Վերոնշյալ քրեաիրավական նորմը ՀՀ վճռաբեկ դատարանի նախադեպային իրավունքում բազմիցս վերլուծության է ենթարկվել մի շարք` թիվ ԵԱԴԴ/0034/01/12, ԼԴ/0093/01/12, ՏԴ/0018/01/13, ԵԿԴ/0096/01/13, ԵԿԴ/0252/01/13, ԵՄԴ/0027/01/14, ԳԴ/0014/01/14, ՍԴ/0204/01/13 որոշումներում և մշտապես վերահաստատվել դիրքորոշումն առ այն, որ առանց պատիժը փաստացի կրելու անձի ուղղվելու հնարավորության վերաբերյալ դատարանի հետևությունները պետք է հիմնված լինեն հանցավորի անձը բնութագրող տվյալների, պատաuխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող ու ծանրացնող հանգամանքների, հանցագործության հանրային վտանգավորության աստիճանի և բնույթի համակողմանի ու ամբողջական գնահատման վրա։ Չնայած պատիժը պայմանականորեն չկիրառելու հետ կապված ՀՀ քրեական օրենսգիրքը ինչպես հանցագործությունների, այնպես էլ անձանց շրջանակի որևէ սահմանափակում չի նախատեսել, սակայն դատարանն այն կիրառելիս պետք է ղեկավարվի ՀՀ քրեական օրենսգրքի 61-րդ հոդվածով նախատեսված պատիժ նշանակելու ընդհանուր սկզբունքներով` նպատակ ունենալով ապահովելու ՀՀ քրեական օրենսգրքի 48-րդ հոդվածի 2-րդ մասում թվարկված պատժի նպատակների իրացվելիությունը։
ՀՀ վճռաբեկ դատարանը Սեյրան Աղախանյանի գործով 2013 թվականի սեպտեմբերի 13-ի թիվ ԱՎԴ/0082/01/12 որոշման 19-րդ կետում արձանագրել է. «(…) յուրաքանչյուր գործով նշանակված պատժի կրման նպատակահարմարության հարցը լուծելիս դատարանը, ի թիվս այլ հանգամանքների (կատարված հանցագործությամբ պատճառված վնասի չափ, հանցավոր մտադրության իրականացման աստիճան, հանցագործության կատարման եղանակ և այլն), պետք է բազմակողմանի վերլուծության ու գնահատման ենթարկի հանցավորի անձը։ վճռաբեկ դատարանն ընդգծում է, որ պատասխանատվության և պատժի անհատականացման և հետևաբար նաև նշանակված պատժի կրման հարցի լուծման համար էական նշանակություն ունեն հանցավորի անձի ոչ միայն ֆիզիկական ու հոգեկան, այլև սոցիալական առանձնահատկությունների վերաբերյալ փաստական տվյալները։ Հետևաբար, հանցավորի պատասխանատվությունն ու պատիժն անհատականացնելիս և նշանակված պատիժը փաստացի կրելու նպատակահարմարության հարցը քննարկելիս դատարանը պետք է ուսումնասիրի հանցավորի ընտանեկան դրության, նրա խնամքին այլ անձանց առկայության, սոցիալական միջավայրում նրա զբաղեցրած տեղի ու դիրքի, սոցիալական միջավայրում նրա ունեցած բնութագրի և մի շարք այլ հանգամանքների վերաբերյալ փաստական տվյալները։
ՀՀ վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է նաև, որ անձի նկատմամբ պատիժ նշանակելիս և այն փաստացի կրելու նպատակահարմարության հարցը քննարկելիս դատարանը պետք է հաշվի առնի նաև այն հանգամանքը, թե նշանակված պատիժն ինչպիսի ազդեցություն կարող է ունենալ ամբաստանյալի ընտանիքի կյանքի պայմանների վրա։ (…)»։
ՀՀ վճռաբեկ դատարանը Ջոն Շիրվանյանի և Արսեն Մուրադյանի վերաբերյալ գործով 2015 թվականի դեկտեմբերի 18–ին կայացված թիվ ԵԱՔԴ/0091/01/14 որոշման 13–րդ կետում հայտնել է. «Հանցավորի անձը դրականորեն բնութագրող սոցիալ-հոգեբանական, սոցիալ-ժողովրդագրական հատկանիշները, հանցագործությունից հետո դրսևորած դրական վարքագիծը (կատարվածի համար զղջալը, ճշմարտացի ցուցմունքներ տալը, քննությանը չխոչընդոտելը, պատճառված վնասը հատուցելը և այլն) կարող են վկայել, որ պատժի նպատակների իրագործման տեսանկյունից բացակայում է պատիժը փաստացի կրելու անհրաժեշտությունը։ Այլ խոսքով` հանցավորի անձը բնութագրող տվյալները բացահայտելու և օբյեկտիվորեն հաշվի առնելու դատարանի պարտականությունն ուղղակիորեն բխում է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 48-րդ հոդվածի տրամաբանությունից, որի համաձայն՝ պատժի նպատակը, սոցիալական արդարությունը վերականգնելուց բացի, դատապարտյալի ուղղումն է և նոր հանցագործությունների կանխումը»։
ՀՀ վճռաբեկ դատարանը Թամարա Տեր–Գրիգորյանի վերաբերյալ 2007 թվականի հոկտեմբերի 26–ի թիվ ՎԲ-192/07 գործով կայացված որոշման 4–րդ կետում հայտնել է. «վճռաբեկ դատարանը, հաշվի առնելով հանցավորի անձը և նրա պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող հանգամանքները, այդ թվում` հանցագործությամբ պատճառված նյութական վնասն ամբողջությամբ վերականգնած լինելը, ինչն էականորեն նվազեցնում է հանցագործության հասարակական վտանգավորության աստիճանը, ինչպես նաև պատասխանատվությունն ու պատիժը ծանրացնող հանգամանքների բացակայությունը, հանգում է հետևության, որ դատապարտյալ Թամարա Տեր-Գրիգորյանի նկատմամբ ազատազրկման ձևով նշանակված պատիժը պայմանականորեն չկիրառելու միջոցով տվյալ գործով հնարավոր է հասնել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 48-րդ հոդվածով նախատեսված պատժի նպատակներին` սոցիալական արդարության վերականգնմանը, պատժի ենթարկված անձի ուղղմանը և հանցագործությունների կանխմանը»։
19. Սույն դատավճռի նախորդ կետում վկայակոչված իրավադրույթների և ՀՀ վճռաբեկ դատարանի իրավական դիրքորոշումների լույսի ներքո` Դատարանը համակողմանիորեն ուսումնասիրելով ամբաստանյալի անձը, այդ թվում` նրա անձը դրականորեն բնութագրող սոցիալ-հոգեբանական, սոցիալ-ժողովրդագրական հատկանիշները, հանցագործությունից հետո դրսևորած դրական վարքագիծը, գնահատելով նշանակվող պատժի հնարավոր ազդեցությունն ամբաստանյալի ընտանիքի կյանքի պայմանների նկատմամբ, Դատարանն անհրաժեշտ է համարում նշել.
Հաշվի առնելով Հովհաննես Շամխալի Պետրոսյանի կատարած հանցագործության բնույթն ու հանրային վտանգավորության աստիճանը, այդ թվում նաև այն, որ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 177-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 3-րդ կետով նախատեսված հանցագործությունը դասվում է միջին ծանրության հանցագործությունների շարքին, տուժող Տ. Օդաբաշյանը և տուժողի ներկայացուցիչ Ս.Ջոզիկյանը նրա նկատմամբ բողոք կամ պահանջ չեն ներկայացրել, ամբաստանյալը 3–րդ կարգի հաշմանդամ է, իր խնամքին ունի երեք անչափահաս երեխաներ (տե՛ս Գ/Թ–129–131), նախաքննության ընթացքում տվել է ճշմարտացի խոստովանական ցուցմունքներ, աջակցել հանցագործության բացահայտմանը, թե՛ նախաքննության, թե՛ դատական քննության ընթացքում հայտնել է, որ զղջում է իր կատարած արարքի համար (տե՛ս Գ/Թ–55–57), բնութագրվում է դրականորեն (տե՛ս Գ/Թ–127), ինչպես նաև հանցագործությամբ պատճառված նյութական վնասն ամբողջությամբ վերականգնել է (տե՛ս Գ/Թ–31), Դատարանը հանգում է հետևության, որ ամբաստանյալի ուղղվելը հնարավոր է առանց պատիժը կրելու, ուստի նրա նկատմամբ նշանակվող պատիժը պայմանականորեն չպետք է կիրառել:
Դատարանն այդ հետևության հանգելիս նաև նկատի է ունենում, որ ամբաստանյալը դիտավորությամբ հանցանք է կատարել նախկինում երկու անգամ դիտավորությամբ հանցանք կատարելու պարագայում (վտանգավոր ռեցիդիվ), սակայն Դատարանի համոզմամբ վերոնշյալ պարբերությունում արձանագրված փաստական հանգամանքներն իրենց համակցությամբ ողջամտորեն նվազեցնում են ամբաստանյալի կողմից կատարած արարքի հասարակական վտանգավորությունը, ինչպես նաև վկայում այն մասին, որ ամբաստանյալը գտնվում է վերասոցիալականացման ճանապարհին, որի պարագայում Դատարանի համոզմամբ տվյալ պարագայում բացակայում է ամբաստանյալի կողմից պատժի իրական (ռեալ) կրման անհրաժեշտությունը։
Այսինքն, Դատարանը գտնում է, որ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 70-րդ հոդվածի հիման վրա Հովհաննես Շամխալի Պետրոսյանի նկատմամբ պատիժը պայմանականորեն չկիրառելու միջոցով հնարավոր է հասնել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 48-րդ հոդվածով սահմանված պատժի նպատակներին՝ սոցիալական արդարության վերականգնմանը, պատժի ենթարկված անձի ուղղմանը և հանցագործությունների կանխմանը: Տվյալ դեպքում պատիժը պայմանականորեն չկիրառելը բխում է նաև ՀՀ քրեական օրենսգրքի 10-րդ և 61-րդ հոդվածներով սահմանված` արդարության և պատասխանատվության անհատականացման, պատիժ նշանակելու ընդհանուր սկզբունքներից:
20. Նկատի ունենալով, որ սույն քրեական գործով բացակայում է քաղաքացիական հայց և պատճառված վնաս` Դատարանը ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 360–րդ հոդվածում նախատեսված այդ հարցերին չի անդրադառնում։
Անդրադառնալով ամբաստանյալի նկատմամբ կիրառված խափանման միջոցի հարցին` Դատարանը գտնում է, որ մինչև սույն դատավճռի օրինական ուժի մեջ մտնելն այն պետք է թողնել անփոփոխ` դատական ակտի հնարավոր բողոքարկման դեպքում ամբաստանյալի դատավարական պարտականությունների պատշաճ կատարումն ապահովելու համար:
Դատարանը նաև գտնում է, որ դատական ծախսերի հարցը պետք է համարել լուծված, քանի որ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 168-րդ հոդվածի 1-ին մասի 1-ին կետով նախատեսված դատական ծախսը բացակայում է, իսկ նշված հոդվածի նույն մասի 2-ից 8-րդ կետերով նախատեսված դատական ծախսերը, համաձայն ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 375.3-րդ հոդվածի 8-րդ մասի` ամբաստանյալից բռնագանձման ենթակա չեն:
Դատարանը նաև գտնում է, որ որպես իրեղեն ապացույց ճանաչված չորս անվադողերը, որոնք ի պահ են հանձնվել տուժողին` կարող են տնօրինվել դատավճիռն օրինական ուժի մեջ մտնելուց հետո։
Միևնույն ժամանակ, Դատարանն արձանագրում է, որ առկա չէ որևէ հիմք` ամբաստանյալի նկատմամբ հարկադիր բուժում կամ խնամակալություն նշանակելու համար, գործով բռնագանձման ենթակա գույք չկա:
Ելնելով վերոգրյալից և ղեկավարվելով ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 357-360-րդ, 365-րդ, 369-372-րդ, 375.3-375.4-րդ հոդվածներով` Դատարանը

ՎՃՌԵՑ`


Հովհաննես Շամխալի Պետրոսյանին մեղավոր ճանաչել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 177–րդ հոդվածի 2–րդ մասի 3–րդ կետով նախատեսված հանցագործություն կատարելու մեջ և նրա նկատմամբ պատիժ նշանակել ազատազրկում` 3 (երեք) տարի 4 (չորս) ամիս ժամկետով։
Հովհաննես Շամխալի Պետրոսյանի նկատմամբ նշանակված պատիժը ՀՀ քրեական օրենսգրքի 70–րդ հոդվածի հիման վրա պայմանականորեն չկիրառել` սահմանելով փորձաշրջան 3 (երեք) տարի 4 (չորս) ամիս ժամկետով։
Հովհաննես Շամխալի Պետրոսյանի նկատմամբ որպես խափանման միջոց ընտրված ստորագրությունը` չհեռանալու մասին, թողնել անփոփոխ` մինչև դատավճռի օրինական ուժի մեջ մտնելը:
Դատավճռի ծախսերի հարցը համարել լուծված։
Դատավճիռն օրինական ուժի մեջ մտնելուց հետո որպես իրեղեն ապացույց ճանաչված և տուժող Տաթևիկ Օդաբաշյանի պահպանությանը հանձնված չորս անվադողերը թողնել տուժող Տաթևի Օդաբաշյանի տնօրինմանը։
Դատավճիռը կարող է բողոքարկվել ՀՀ քրեական վերաքննիչ դատարան հրապարակվելու օրվանից հետո` մեկամսյա ժամկետում, բացառությամբ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 395–րդ հոդվածի 1–ին կետով նախատեսված հիմքի։

ԴԱՏԱՎՈՐ` Ա.ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ