ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ
ՎԵՐԱՔՆՆԻՉ ՔՐԵԱԿԱՆ ԴԱՏԱՐԱՆ

ՈՐՈՇՈՒՄ

ՀԱՆՈՒՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ



ԵԱՔԴ/0248/01/15

06 հուլիսի 2016թ. ք.Երևան

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԱՔՆՆԻՉ ՔՐԵԱԿԱՆ
ԴԱՏԱՐԱՆԸ ՀԵՏԵՎՅԱԼ ԿԱԶՄՈՎ


ՆԱԽԱԳԱՀՈՂ ԴԱՏԱՎՈՐ` Ա.ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ
ԴԱՏԱՎՈՐՆԵՐ` Î.Ô²¼²ðՅԱՆ
Ռ.ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ

ՔԱՐՏՈՒՂԱՐՈՒԹՅԱՄԲ` Ա.ԱՎԵՏԻՍՅԱՆԻ


ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅԱՄԲ`

ՄԵՂԱԴՐՈՂ` Ն.ԱՇՐԱՖՅԱՆԻ

ՊԱՇՏՊԱՆ` Հ.ԲԱԲԱՅԱՆԻ
ԱՄԲԱՍՏԱՆՅԱԼ` Ղ.ԱՎԱԳՅԱՆԻ

Դռնբաց դատական նիստում քննության առնելով պաշտպանի վերաքննիչ բողոքը` Երևանի Արաբկիր և Քանաքեռ-Զեյթուն վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի դատարանի 13.04.2016թ. դատավճռի դեմ.

Պ Ա Ր Զ Ե Ց

Գործի դատավարական նախապատմությունը.

2015 թվականի սեպտեմբերի 06-ին ՀՀ քրեական օրենսգրքի 117-րդ հոդվածի հատկանիշներով հարուցվել է թիվ 14807715 քրեական գործը:
2015 թվականի դեկտեմբերի 22-ին որոշում է կայացվել Ղուկաս Միշայի Ավագյանին ՀՀ քրեական օրենսգրքի 118-րդ հոդվածով որպես մեղադրյալ ներգրավելու մասին:
2015 թվականի դեկտեմբերի 29-ին քրեական գործը մեղադրական եզրակացությամբ ուղարկվել է Երևանի Արաբկիր և Քանաքեռ-Զեյթուն վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի դատարան։
Երևանի Արաբկիր և Քանաքեռ-Զեյթուն վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի դատարանի 13.04.2016թ. դատավճռով.
Ղուկաս Միշայի Ավագյանը մեղավոր է ճանաչվել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 118-րդ հոդվածով նախատեսված հանցագործության կատարման մեջ և պատիժ է նշանակվել տուգանք նվազագույն աշխատավարձի հիսնապատիկի` 50.000 /հիսուն հազար/ ՀՀ դրամի չափով:
Ղուկաս Միշայի Ավագյանի նկատմամբ ընտրված խափանման միջոցը` ստորագրություն չհեռանալու մասին, թողնվել է անփոփոխ մինչև դատավճռի օրինական ուժի մեջ մտնելը:
Երևանի Արաբկիր և Քանաքեռ-Զեյթուն վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի դատարանի 13.04.2016թ. դատավճռի դեմ վերաքննիչ բողոք է բերել ամբաստանյալ Ղուկաս Միշայի Ավագյանի շահերի պաշտպան` Հ.Բաբայանը:

Գործի փաստական հանգամանքները.

Նախաքննական մարմինն ամբաստանյալ Ղուկաս Միշայի Ավագյանին ՀՀ քրեական օրենսգրքի 118-րդ հոդվածով մեղադրանք է առաջադրել այն բանի համար, որ <նա 2015 թվականի օգոստոսի 30-ին` ժամը 08.30-ի սահմաններում, Երևան քաղաքի Վ.Փափազյան 2-րդ նրբ. 84/1 տան դիմաց վիճաբանել է Հարություն Հրաչի Թերզյանի հետ իր ընտանիքի անդամների ուղղությամբ մեքենան վարելու պատճառով, որի ընթացքում դիտավորյալ բռունցքով երկու անգամ հարվածել է վերջինիս գլխի ձախ ականջային հատվածին` պատճառելով ֆիզիկական ցավ>:

Ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի դատարանը /այսուհետ` դատարան/ հաշվի առնելով գործի կոնկրետ հանգամանքները, ամբաստանյալ Ղ.Ավագյանի կողմից տուժող Հ.Թերզյանին հասցված մեկից ավելի հարվածների քանակը /հարվածել է բռունցքով` երկու անգամ/, գտել է, որ Ղուկաս Ավագյանին մեղսագրված արարքը ճիշտ է որակվել, այդ հանցանքի կատարման համար ամբաստանյալը ենթակա է քրեական պատասխանատվության և պատժի, որը նա պետք է կրի:

Վերաքննիչ բողոքների հիմքերը, հիմնավորումները և պահանջը.

Պաշտպանը վկայակոչելով իր իսկ վերաքննիչ բողոքում նշված պատճառաբանությունները, խնդրել է բեկանել Երևանի Արաբկիր և Քանաքեռ-Զեյթուն վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի դատարանի 13.04.2016թ. դատավճիռը, Ղուկաս Ավագյանին մեղսագրված արարքում ճանաչել անպարտ և արդարացնել:
Վերաքննիչ բողոքը բերվել է հետևյալ հիմնավորումներով.
Առաջին ատյանի դատարանի կայացրած դատական ակտով թույլ են տրվել դատավարական և նյութական իրավունքի խախտումներ, որոնք իրենց բնույթով էական են և հանգեցրել են դատական սխալի:
Դատարանը խախտել է ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 17, 18, 23 և 25 հոդվածներով սահմանված մի շարք սկզբունքներ, ինչն իր հերթին հանգեցրել է նյութական իրավունքի խախտման քրեական օրենքի սխալ կիրառմամբ ամբաստանյալը դատապարտվել է և նրա նկատմամբ պատիժ է նշանակվել։
Դատարանի կողմից թույլ տրված դատավարական և նյութական իրավունքի նորմերի խախտումները արտահայտվել են հետևյալում.
Դատական քննության ընթացքում հետազոտված ապացույցներով չի հաստատվել Ղ.Ավագյանին մեղսագրվող արարքը, ավելին այն ամբողջությամբ հերքվել է:
Դատարանը գործում առկա ապացույցների գնահատում որպես այդպիսին չի կատարել, ընդամենը ապացույցները մեխանիկորեն շարադրվել են դատավճռում։ Բացի այդ, դատարանը ապացույցների շարքում է դրել նաև անարժանահավատ, անթույլատրելի և չհետազոտված ապացույցներ։
Տուժող Հ.Թերզյանը դեռևս նախաքննության ընթացքում տրված իր ցուցմունքներով և Ղ.Ավագյանի հետ առերեսման ընթացքում հայտարարել է, որ Ղ.Ավւսգյանի հետ գտնվում է վատ և լարված հարաբերություններում։ Տուժողը նաև դատարանում հաստատեց նաև, որ Ղ.Ավագյանի հետ գտնվել է, վատ հարաբերություններում՝ կապված քաղ. բնույթի վիճելի հարցերի հետ և այդ վատ հարաբերությունները առկա են եղել ինչպես նախաքննության ընթացքում, այնպես առկա են դատարանում ցուցմունք տալու պահին։
Ամբաստանյալի նկատմամբ տուժողի վատ վերաբերմունքը հաստատվել է, նաև նախաքննության ընթացքում ձեռք բերված և դատարանում հետազոտված այլ տեղեկություններով։
Մասնավորապես, գործով հաստատված է, որ տուժողի կողմից ամբաստանյալի տանն անմիջապես պատկից շահագործվող ավտոսպասարկման կետի ապօրինի շահագործման համար տուժողը Երևանի քաղաքապետարանի կողմից տուգանվել է, իսկ Ղ.Ավագյանը սահմանված կարգով դիմել է Արաբկիր և Քանաքեո-Ջեյթուն վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության դատարան՝ պատճառված վնասը հատուցելու և որպես հետևանք այդ վնասի առաջացման պատճառները վերացնելու /իրավունքի խախտումը վերացնելու/ պարտավորեցնելու պահանջի մասին։
Այս հանգամանքներով պայմանավորված տուժողը ամբաստանյալի նկատմամբ ունեցել է հակակրանք, առկա է եղել լարվածություն, ինչը և հաշվի առնելով նախաքննության ընթացքում և դատարանում տվել է ակնհայտ սուտ և մեղադրող ցուցմունքներ։
Սակայն դատարանն այս հանգամանքին առհասարակ ուշադրություն չի դարձրել և նույնիսկ փորձ չի կատարել գնահատել տուժողի ցուցմունքների արժանահավատությունը:
Միակ ապացույցը, որով կարող է հաստատված համարվել երկու անգամ հարվածելը, դա գործի ելքով շահագրգիռ և ամբաստանյալի նկատմամբ թշնամական հարաբերություն ունեցող տուժողի ցուցմունքն է։ Այն, որևէ այլ օբյեկտիվ ապացույցով չի հաստատվել, այլ հերքվել է:
Պաշտպանական կողմի միջնորդությամբ դատարանում հետազոտվել է Հ.Թերզյանի վերաբերյայ դատաբժշկական փորձաքննության եզրակացությունը, որի համաձայն Հ.Թերզյանի մոտ մարմնական վնասվածքի օբյեկտիվ հատկանիշներ չեն հայտնաբերվել դա այն դեպքում, երբ տուժողը փորձագետին է ներկայացել դեպքի անմիջապես հաջորդ օրը և ենթարկվել նույնիսկ ստացիոնար հետազոտման։
Հաշվի աոնելով մեղադրանքի հիմքում ընկած այն փաստական տվյալը, որ Ղ.Ավագյանը երկու անգամ բռունցքով հարվածել է Հ.Թերզյանին, ուստի ողջամիտ կասկած է առաջանում, թե ինչպես կարող էր բռունցքի երկու հարված ստացած անձը գոնե նվազագույն, տեսանելի, վնասվածք չստանար։
Հավանաբար հենց այդ պատճառով դատարանը որպես ապացույց չի վկայակոչել և չի գնահատել դատաբժշկական փորձաքննության եզրակացությունը։ Չնայած դա չի խանգարել դատարանին դատավճռում արձանագրելու հետևյալը. «Դատարանը գործով ձեռք բերված յուրաքանչյուր ապացույց գնահատելով (...), գտնում է, որ ամբաստանյալ Ղուկաս Ավագյանի մեղավորությունը Հարություն Թերզյանի նկատմամբ բռնի գործողություններ կատարելու՝նրան առողջությանը թեթե վնասի հատկանիշներ չպարունակող մարմնական վնասվածք պատճաոելու մեջ՛ նախատեսված ՀՀ քրեական օրենսգրքի 118-րդ հոդվածի ապացուցված է։Փաստորեն, դատարանը քննել է ծեծի վերաբերյալ քրեական գործ, սակայն հանգել է մարմնական վնասվածք պատճառած լինելը ապացուցված լինելու վերաբերյալ հետևության։ Ավելի զավեշտալի է, որ այս հետևությանը հաջորդել է ծեծի գնահատման իրավաչափության վերաբերյալ վճռաբեկ դատարանի որոշումը, որտեղ հստակ ամրագրվել է ծեծի հասկացաթյունը և երկու հարվածի իրավական նշանակությունը։
Վերը մեջբերված վերլուծությունից կարելի է նկատել, որ դատարանը չի ձգտել և բնականաբար չի գնահատել ամբաստանյալի կողմից երկու անգամ հարված հասցնելու ենթադրյալ հանգամանքը, ուստի այն մնացել է չփարատված։ Այլ կերպ ասած, դատարանը չի հաղթահարել անմեղության կանխավարկածը։
Նշվածն ակնհայտորեն վկայում է, որ դատարանը չի կատարել գործի դատական քննություն, ավելորդ է խոսել նույնիսկ գործի բազմակողմանի կամ օբյեկտիվ քննության մասին։
Դատարանը նաև անհիմն հանել է ճշմարտությունը բացահայտելուն ուղղված պաշտպանության կողմի վկաներին ուղղված բազմաթիվ հարցերը։ Դատարանը դատական ակտում ընդամենը մեխանիկորեն, պարզ շարադրել է գործի մի քանի ապացույցներ, դրանց մի մասն աղավաղել է, իսկ մյուս մասի անթույլատրելիության մասին արդեն վերը նշվել է:
Այսպիսով, դատարանն չի հանգել հիմնավոր հետնության առ այն, որ Ղ.Ավագյանը ծեծել կամ այլ բռնի գործողություններ է կատարել Հ.Թերզյանի նկատմամբ։
Հանցանք կատարելու մեջ անձի մեղավորությունը հաստատված համարելը ոչ այլ ինչ է, քան անմեղության կանխավարկածի հաղթահարում: Միևնույն ժամանակ, անձին դատապարտելու համար համարժեք ապացույցների բավարար համակցության բացակայությունը նշանակում է, որ անձի անմեղության կախավարկածը հաղթահարված չէ:
Առաջին ատյանի դատարանի դատավճիռը կայացվել է Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին Եվրոպական կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածի, ինչպես նաև ՀՀ քրեական դատավարության օրենսդրության նորմերի էական խախտումներով, ինչը հանգեցրել է դատական սխալի:

Վերաքննիչ դատարանի պատճառաբանությունները և եզրահանգումը.

Վերաքննիչ բողոքում նշված հիմքերի և հիմնավորումների սահմաններում վերլուծելով գործի նյութերը, վերաքննիչ դատարանը հանգում է այն հետևության, որ պաշտպանի կողմից ներկայացված վերաքննիչ բողոքը պետք է բավարարել հետևյալ պատճառաբանությամբ.
Ըստ ներկայացված քրեական գործի նյութերի.
Առաջադրված մեղադրանքում ամբաստանյալ Ղուկաս Ավա•յանն իրեն մեղավոր չի ճանաչել և ինչպես նախաքննության, այնպես էլ դատաքննության փուլում, օգտվելով իր դատավարական իրավունքից, հրաժարվել է ցուցմունքներ տալուց, սակայն դատաքննության փուլում հայտարարել է, որ տուժողի հետ ունի դատական գործ` քաղաքացիական հայցով, և այդ պատճառով տուժող Հ.Թերզյանը փորձում է իրեն շանտաժի ենթարկել:
Տուժող Հարություն Հրաչի Թերզյանը դատաքննության փուլում ցուցմունք է տվել, որ շուրջ չորս տարի է` աշխատում է հայ-ռուս Սլավոնական համալսարանին կից <Ուսմունք> դպրոցում` որպես վարորդ: 2015 թվականի օգոստոսի 30-ին` ժամը 08:30-ի սահմաններում, միայնակ գտնվել է իր ավտոտնակի մոտ, երբ իրեն է մոտեցել հարևան Սաշան` Ղուկաս Ավագյանը, և իրեն առաջարկել առանձին զրուցել: Առաջանալով դեպի տուն, Ղ.Ավագյանը հարցրել է, թե ինչու է ցանկացել իր կնոջը մեքենայի տակ գցել, ինքը պատասխանել է, որ նման բան չի եղել, այդ պահին Ղուկաս Ավագյանը երկու անգամ բռունցքով ուժեղ հարվածել է իր ձախ ականջին, որից դեմքը կարմրել է և ինքը ֆիզիկական ցավ է զգացել: Վիճաբանության ժամանակ Ղ.Ավագյանն իրեն նույնիսկ հայհոյանքներ է տվել: Նրա բարձրացրած աղմուկից հարևաններ Ալիկ Արմաղանյանը և Սեդա Դավթյանը դուրս են եկել և հորդորել, որպեսզի վիճաբանությունը դադարեցնեն: Դրանից հետո մայրը` Սիլվա Թերզյանն իմացել է վիճաբանության և Ղուկաս Ավագյանի կողմից իրեն հարվածելու մասին, և զանգահարել է ոստիկանություն:
Վկա Ալեքսանդր Արմաղանյանը դատաքննության փուլում ցուցմունք է տվել, որ 2015 թվականի օգոստոսի 30-ին` ժամը 08:30-ի սահմաններում, ինքը գտնվել է իր տան դարպասների դիմաց սպասել է ընկերոջը, իսկ իր հարևան Հարություն Թերզյանն իր ավտոտնակի դիմացի հատվածն է մաքրել: Այդ ժամանակ Հարությունին է մոտեցել Ղուկաս Ավագյանը և սկսել վիճաբանել նրա հետ: Ինքը տեսել է, որ վիճաբանության ընթացքում Ղուկասը հարվածել է Հարությունին և արագ մոտեցել է նրանց, որպեսզի միջամտի: Վեճի ձայներից նրանց է մոտեցել նաև Սեդա Դավթյանը և նկատողություն արել:
Վկա Սեդա Դավթյանը դատաքննության փուլում ցուցմունք է տվել, որ 2015 թվականի օգոստոսի 30-ին` ժամը 08:00-ի սահմաններում ինքը գտնվել է իր բաց պատշգամբում և լսել է, որ իր հարևաններ Ղուկաս Ավագյանը և Հարություն Թերզյանը վիճաբանում են: Գնացել է նրանց մոտ և գնալու ընթացքում տեսել, որ Սաշիկը` Ղուկաս Ավագյանը, հարվածել է Հարությունին: Մինչև իր մոտենալը նրանց է մոտեցել հարևան Ալիկ Արղամանյանը և միջամտել վիճաբանությանը: Վկան միաժամանակ նշեց, որ Ղուկասն ասել է, թե իբր Հարությունը ցանկացել է իր կնոջը մեքենայի տակ գցել:
Վկա Սիլվա Թերզյանը դատաքննության փուլում ցուցմունք է տվել, որ 2015 թվականի օգոստոսի 30-ին` ժամը 09:00-ի սահմաններում, ինքն աշխատանքից վերադարձել է տուն և իր հարևան Անահիտից ու իր որդուց` Հարությունից, իմացել է, որ Ղուկաս Ավագյանն այդ օրը` ժամը 08:30-ի սահմաններում Ղուկաս Ավագյանը վիճաբանել է որդու հետ և բռունցքով ուժեղ հարվածել նրա ձախ ականջային շրջանին: Վիճաբանության պատճառը եղել է այն, որ իբր իր որդին ցանկացել է ավտոմեքենայի տակ գցել Ղուկասի կնոջը:
Վկա Լևոն Հովհաննիսյանը դատաքննության փուլում ցուցմունք է տվել, որ ճանաչում է հարևաններ Ղուկաս Ավագյանին և Հարություն Թերզյանին, սակայն Ղուկասի հետ որևէ շփում չի ունեցել: Տեղյակ է, որ Ղուկասը և Հարությունը միմյանց հետ ունեն դատական վեճ, որը կապված է Հարությունի կողմից ավտոտնակում ավտոմեքենաների ընթացքային մասերի վերանորոգման ձայների հետ: 2015 թվականի օգոստոսի 30-ին` ժամը 08:30-ի սահմաններում Ղուկասի և Հարությունի միջև տեղի ունեցած վիճաբանությանը ներկա չի եղել, սակայն վեճից հետո Հարությունից իմացել է, որ Ղուկասը հարվածել է նրա գլխին:
Վկաներ Հարություն Սարխոշյանը և Հովսեփ Գասպարյանը նախաքննության փուլում նույնաբովանդակ ցուցմունքներ են տվել, որ ճանաչում են հարևաններ Ղուկաս Ավագյանին և Հարություն Թերզյանին, սակայն Ղուկասի հետ որևէ շփում չեն ունեցել: Տեղյակ են, որ Ղուկասը և Հարությունը միմյանց հետ ունեն դատական վեճ, որը կապված է Հարությունի կողմից ավտոտնակում ավտոմեքենաների ընթացքային մասերի վերանորոգման ձայների հետ: 2015 թվականի օ•ոստոսի 30-ին` ժամը 08:30-ի սահմաններում Ղուկասի և Հարությունի միջև տեղի ունեցած վիճաբանությանը ներկա չեն գտնվել, սակայն վեճից հետո Հարությունից իմացել են, որ Ղուկասը հարվածել է նրա գլխի շրջանում:
Հարկ է արձանագրել, որ գործում առկա դատաբժշկական փորձաքննության թիվ 2581 եզրակացության համաձայն. Հ.Թերզյանի մոտ փորփաքննությամբ մարմնական վնասվածքներ չեն հայտնաբերվել /հ.1, գ.թ. 40-41/:
Անդրադառնալով ամբաստանյալ Ղուկաս Միշայի Ավագյանին ՀՀ քրեական օրենսգրքի 118-րդ հոդվածով առաջադրված մեղադրանքին, վերաքննիչ դատարանը հարկ է համարում նշել հետևյալը.
ՀՀ Վճռաբեկ դատարանը Ծովինար Սահակյանի և մյուսի վերաբերյալ գործով, իր 2012 թվականի նոյեմբերի 01-ի որոշմամբ արտահայտել է հետևյալ իրավական դիրքորոշումները, որ.
</.../
13. Վճռաբեկ դատարանն արձանա•րում է, որ սույն •ործով ներկայացված բողոքները վարույթ ընդունելու հիմքը Վճռաբեկ դատարանի կողմից օրենքի միատեսակ կիրառության ապահովման, ինչպես նաև իրավունքի զար•ացման •ործառույթի իրացումն է: Վճռաբեկ դատարանը •տնում է, որ ծեծի համար պատասխանատվություն նախատեսող՝ ՀՀ քրեական օրենս•րքի 118-րդ հոդվածի կապակցությամբ առկա է օրենքի միատեսակ կիրառության ապահովման խնդիր: Այդ առումով Վճռաբեկ դատարանն անհրաժեշտ է համարում սույն •ործով արտահայտել իրավական դիրքորոշումներ, որոնք կարող են ուղղորդող նշանակություն ունենալ նշված հարցերով դատական պրակտիկայի ճիշտ ձևավորման համար:
I. Ծեծի համար պատասխանատվություն նախատեսող՝ ՀՀ քրեական օրենս•րքի 118-րդ հոդվածը.
14. Նախքան սույն •ործով ներկայացված վճռաբեկ բողոքներում բարձրացված իրավական հարցերին անդրադառնալը՝ Վճռաբեկ դատարանն անհրաժեշտ է համարում վերլուծության ենթարկել ՀՀ քրեական օրենս•րքի 118-րդ հոդվածով նախատեսված հանցակազմը՝ վերհանելով հատկապես դրա օբյեկտի, օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ կողմերի մի շարք առանձնահատկություններ, որոնք կարող են էական նշանակություն ունենալ սույն •ործով ներկայացված բողոքներում բարձրացված հարցերը քննելիս:
15. ՀՀ քրեական օրենս•րքի 118-րդ հոդվածը պատասխանատվություն է նախատեսում ծեծելու կամ այլ բռնի •ործողություններ կատարելու համար, որը չի առաջացրել ՀՀ քրեական օրենս•րքի 117-րդ հոդվածով («Դիտավորությամբ առողջությանը թեթև վնաս պատճառելըե) նախատեսված հետևանքներ:
Մեջբերված քրեաիրավական դրույթը ներառված է մարդու դեմ ուղղված հանցա•ործությունների համար պատասխանատվություն նախատեսող՝ ՀՀ քրեական օրենս•րքի 7-րդ բաժնի՝ կյանքի և առողջության դեմ ուղղված հանցա•ործությունների համար պատասխանատվություն նախատեսող 16-րդ •լխում: Նշված •լխում ներառված առողջության դեմ հանցա•ործությունները հանրորեն վտան•ավոր այն արարքներն են, որոնք ուղղված են մարդու առողջության դեմ:
16. ՀՀ քրեական օրենս•րքի 118-րդ հոդվածով նախատեսված հանցա•ործության անմիջական օբյեկտը մարդու առողջությունն է, իսկ որպես լրացուցիչ օբյեկտ կարող են հանդես •ալ նաև մարդու պատիվն ու արժանապատվությունը:
Առողջությունը մարդու օր•անիզմի այնպիսի ֆիզիոլո•իական վիճակն է, երբ դրա բոլոր համակար•երը, մասերը և օր•անները նորմալ •ործում են: Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության կանոնադրության պրեամբուլայում առողջությունը բնորոշվում է որպես <ֆիզիկական, հո•ևոր և սոցիալական լրիվ բարօրության վիճակ և ոչ թե միայն հիվանդությունների կամ ֆիզիկական արատների բացակայություն>:
Առողջության դեմ ուղղված ոտնձ•ության հետևանքով վնաս է պատճառվում անձի առողջությանը, խախտվում են անձի ինչպես ֆիզիկական անձեռնմխելիության իրավունքը, այնպես էլ նրա առողջության ապահովմանն ուղղված հասարակական հարաբերությունները:
Քրեաիրավական պաշտպանության օբյեկտի տեսանկյունից առողջությունը ոչ նյութական բարիք է, որը, ընդհանուր կանոնի համաձայն, բնորոշվում է որպես մարդու ֆիզիկական և հո•եկան բարօրության վիճակ: Դրա հետ մեկտեղ, սակայն, Վճռաբեկ դատարանն ընդ•ծում է, որ քրեական օրենքը պաշտպանում է ոչ թե առողջության իդեալական վիճակը, այն է՝ անձի ֆիզիկական և հո•եկան լրիվ բարօրության վիճակը, այլ անձի այն առողջական վիճակը, որն առկա է եղել նրա նկատմամբ հանցավոր ոտնձ•ություն կատարելու պահին: Հետևաբար, <առողջության դեմ ուղղված> հասկացությունն անհրաժեշտ է մեկնաբանել՝ ելնելով ինչպես Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության կանոնադրության պրեամբուլայում առողջությանը տրված ընդհանուր բնորոշումից, այնպես էլ այն անձի մոտ օբյեկտիվորեն առկա առողջական վիճակից, ում նկատմամբ կատարվել է հանցավոր ոտնձ•ությունը:
Ինչ վերաբերում է 118-րդ հոդվածով նախատեսված հանցա•ործության լրացուցիչ օբյեկտին՝ արժանապատվությանը, ապա այն հանդիսանում է մարդու` որպես կենսաբանական և սոցիալական էության, անհրաժեշտ և անքակտելի հատկանիշ, որի հիման վրա մարդը դառնում է սոցիալական կենսա•ործունեության լիիրավ սուբյեկտ:
17. ՀՀ քրեական օրենս•րքի 118-րդ հոդվածով նախատեսված հանցակազմի օբյեկտիվ կողմը բնութա•րվում է՝
ա) տուժողին ֆիզիկական ցավ պատճառելով, բ) տուժողի նկատմամբ այլ բռնի •ործողություններ կատարելով, որոնք չեն պարունակում դիտավորությամբ առողջությանը թեթև վնաս պատճառելու հատկանիշներ:
Նշված արարքների հետևանքով տուժողի ֆիզիկական վիճակը բացասական փոփոխությունների է ենթարկվում, որոնք բնորոշվում են որպես <առողջության դեմ ուղղված> ոտնձ•ության հետևանք: Այս կապակցությամբ Վճռաբեկ դատարանն ընդ•ծում է, որ թեև ՀՀ քրեական օրենս•րքի 118-րդ հոդվածի դիսպոզիցիայում նշվում է ծեծելու կամ այնպիսի այլ բռնի •ործողություններ կատարելու մասին, որոնք չեն պարունակում դիտավորությամբ առողջությանը թեթև վնաս պատճառելու հատկանիշներ, այնուամենայնիվ այն հանդիսանում է մարդու առողջության դեմ ուղղված ոտնձ•ություն, որը օժտված է հանրային վտան•ավորության որոշակի բնույթով և աստիճանով:
Բացի այդ, Վճռաբեկ դատարանը հարկ է համարում նշել, որ այն դեպքերում, երբ կիրառված բռնության հետևանքով տուժողի հո•եկան վիճակը բացասական փոփոխությունների է ենթարկվում, արարքը ենթակա է որակման ՀՀ քրեական օրենս•րքի 119-րդ հոդվածով (<Խոշտան•ում>):
18. Ինչ վերաբերում է ՀՀ քրեական օրենս•րքի 118-րդ հոդվածում առկա՝ <այլ բռնի •ործողություններ> ձևակերպմանը, ապա Վճռաբեկ դատարանը •տնում է, որ այն անհրաժեշտ է մեկնաբանել <բռնություն> հասկացության համատեքստում: Այսպես` ՀՀ քրեական օրենս•րքի տարբեր հոդվածներում նկարա•րված են բռնության տարբեր դրսևորումներ, որոնց թվին են դասվում ծեծը, խոշտան•ումը և ՀՀ քրեական օրենս•րքի տարբեր հոդվածներում որպես ինքնուրույն հանցակազմ կամ հանցակազմի որակյալ հատկանիշ կամ հանցանքի կատարման եղանակ նախատեսված բռնի այլ •ործողությունները, որոնք նկարա•րված են որպես բռնության կիրառում, բռնության սպառնալիք, այլ բռնություն, կյանքի և առողջության համար վտան•ավոր բռնություն կամ դրանց կիրառման սպառնալիք, կյանքի և առողջության համար ոչ վտան•ավոր բռնություն կամ դրանց կիրառման սպառնալիք, ֆիզիկական ցավ, ուժեղ ցավ, հո•եբանական բռնություն և այլն:
Վերո•րյալի հիման վրա Վճռաբեկ դատարանն արձանա•րում է, որ բռնությունը` որպես քրեորեն հետապնդելի արարք, դիտավորությամբ, անձի կամքին հակառակ կամ առանց նրա կամքը հաշվի առնելու կատարված ցանկացած արարք է, որի արդյունքում անձը զրկվել է կյանքից, կամ սահմանափակվել է նրա ազատությունը, կամ նրա առողջությանը վնաս է պատճառվել, կամ նրան պատճառվել է ֆիզիկական ցավ, ֆիզիկական կամ հո•եկան տառապանք:
19. Սույն որոշման նախորդ կետում շարադրված վերլուծության համատեքստում մեկնաբանելով ՀՀ քրեական օրենս•րքի 118-րդ հոդվածի դիսպոզիցիան՝ Վճռաբեկ դատարանը •տնում է, որ ծեծը կամ այլ բռնի •ործողությունները բռնության տարատեսակներ են, որոնք կարող են դրսևորվել ֆիզիկական բռնությամբ: Հո•եբանական բռնության դեպքում արարքը ենթակա է որակման ՀՀ քրեական օրենս•րքի 119-րդ հոդվածով:
19.1. Ծեծելը բնութա•րվում է տուժողի մարմնին հարվածներ հասցնելով, ընդ որում, հարվածները կարող են հասցվել ինչպես ձեռքերով կամ ոտքերով, այնպես էլ բութ և կոշտ •ործիքի •ործադրմամբ՝ բազմաթիվ (մեկից ավելի) ան•ամ:
Վճռաբեկ դատարանի վերոշարադրյալ մեկնաբանության հիմքում ընկած է այն հան•ամանքը, որ ՀՀ քրեական օրենս•րքի 118-րդ հոդվածի դիսպոզիցիայում օ•տա•ործված <ծեծել> եզրույթը ներկայացված է հո•նակի թվով, այսինքն՝ ոչ թե որպես մեկ, այլ բազմակի (մեկից ավելի) ակտ: Այլ խոսքով՝ ՀՀ քրեական օրենս•րքի 118-րդ հոդվածով ար•ելված ծեծի բովանդակությունից հետևում է, որ ծեծը տուժողին բազմաթիվ (մեկից ավելի) հարվածներ հասցնելն է, որի արդյունքում նրան պատճառվել է ֆիզիկական ցավ:
19.2. Այլ բռնի •ործողություններ են, օրինակ` ձեռքերը ոլորելը, մազերը քաշ ելը, կճմտելը և այլն:
20. Ծեծի կամ այլ բռնի •ործողությունների մասին կարող են վկայել անձի վրա արյան զեղումների, քերծվածքների, կապտուկների և այլ նմանատիպ դրսևորումների առկայությունը: Դրա հետ մեկտեղ Վճռաբեկ դատարանն ընդ•ծում է, որ ծեծի կամ այլ բռնի •ործողությունների արդյունքում անձի մարմնի վրա կարող է որևէ տեսանելի հետք չմնալ:
Այն դեպքում, երբ ծեծի կամ այլ բռնի •ործողությունների հետևանքով տուժողի մարմնի վրա մնում են տեսանելի հետքեր, դրանք •նահատվում են ըստ ծանրության աստիճանի` ընդհանուր կանոններին համապատասխան: Գնահատումը տվյալ դեպքում իրականացվում է պատճառված վնասի ծանրության աստիճանի վերաբերյալ դատաբժշկական փորձաքննության արդյունքների հիման վրա:
Այն դեպքում, երբ ծեծի կամ այլ բռնի •ործողությունների արդյունքում անձի մարմնի վրա որևէ տեսանելի հետք չի մնացել և դրանց հետևանքով անձին, օրինակ` ֆիզիկական ցավ է պատճառվել կամ դրանք անձի թեթև տկարության պատճառ են հանդիսացել, դատաբժշկական փորձա•ետն արձանա•րում է տուժողի սուբյեկտիվ •ան•ատները` նշելով, որ վնասվածքների տեսանելի հետքերը բացակայում են, և չի որոշում առողջությանը պատճառված վնասի ծանրության աստիճանը: Նման դեպքերում ծեծի կամ բռնի այլ •ործողություն կատարելու, մասնավորապես՝ տուժողին ֆիզիկական ցավ պատճառելու հան•ամանքի բացահայտումն ամբողջովին դրված է վարույթն իրականացնող մարմնի վրա:
Վճռաբեկ դատարանն արձանա•րում է, որ ՀՀ քրեական օրենս•րքի 118-րդ հոդվածի ճիշտ որակումը կոնկրետ հանրորեն վտան•ավոր արարքի մեջ հանցակազմի բոլոր հատկանիշների առկայության հավաստումն է: Հետևաբար, քրեական վարույթն իրականացնող մարմնի խնդիրն է բացահայտել այն հատկանիշները, տարրերը, որոնք կազմում են տվյալ տեսակի հանցա•ործության օրենսդրական մոդելը կամ որ նույնն է` հանցակազմը:
Վճռաբեկ դատարանն արձանա•րում է նաև, որ ՀՀ քրեական օրենս•րքի 118-րդ հոդվածով •ործի քննության ժամանակ վարույթն իրականացնող մարմինը պետք է ուշադրություն դարձնի և պատշաճ իրավական •նահատության արժանացնի վկաների, տուժողի, ամբաստանյալների ցուցմունքները և •ործի այն բոլոր փաստական հան•ամանքները, որոնք թույլ կտան սահմանազատել նախ՝ հանցավոր արարքը ոչ հանցավոր արարքից, ապա քրեորեն հետապնդելի մի արարքը մյուս արարքից և դրանց ճիշտ քրեաիրավական •նահատական տալ:
21. Սուբյեկտիվ կողմից ՀՀ քրեական օրենս•րքի 118-րդ հոդվածով նախատեսված հանցակազմը բնութա•րվում է ուղղակի դիտավորությամբ, այլ խոսքով՝ քննարկվող հանցակազմով նախատեսված ֆիզիկական բռնությունը կարող է կատարվել միայն ուղղակի դիտավորությամբ:
/.../

Ինչ վերաբերում է ծեծի կամ այլ բռնի •ործողությունների շարժառիթին ու նպատակին, ապա դրանք կարող են տարբեր լինել և արարքի որակման վրա չեն ազդում:

II. Մեկ հարվածի քրեաիրավական նշանակությունը և հետևանքները.

22. Սույն •ործով Վճռաբեկ դատարանի առջև բարձրացված իրավական հարցը հետևյալն է. կարո՞ղ է արդյոք մեկ հարվածը որակվել որպես ծեծ:
23. Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակա•րի 5-րդ հոդվածի համաձայն՝ <Ոչ ոք չպետք է ենթարկվի խոշտան•ման կամ դաժան, անմարդկային նվաստացնող վերաբերմունքի կամ պատժի>:
<Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին> եվրոպական կոնվենցիայի 3-րդ հոդվածի համաձայն՝ <Ոչ ոք չպետք է ենթարկվի խոշտան•ումների կամ անմարդկային կամ նվաստացնող վերաբերմունքի կամ պատժի>:
<Խոշտան•ումների և այլ դաժան, անմարդկային կամ արժանապատվությունը նվաստացնող վերաբերմունքի ու պատժի դեմ> ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի 1-ին հոդվածի համաձայն՝ <(...) <խոշտան•ում> հասկացությունը նշանակում է ցանկացած •ործողություն, որով որևէ անձի դիտավորությամբ պատճառվում է մարմնական կամ մտավոր ուժեղ ցավ կամ տառապանք` նրանից կամ երրորդ անձից տեղեկություններ կամ խոստովանություն կորզելու, այն •ործողության համար պատժելու, որը կատարել կամ կատարման մեջ կասկածվում է նա կամ երրորդ անձը, կամ նրան կամ երրորդ անձին վախեցնելու կամ հարկադրելու նպատակով, կամ ցանկացած տեսակի խտրականության վրա հիմնված ցանկացած պատճառով, երբ նման ցավը կամ տառապանքը պատճառվում է պետական պաշտոնյայի կամ պաշտոնապես հանդես եկող այլ անձի կողմից կամ նրանց դրդմամբ կամ համաձայնությամբ: Սա չի ներառում այն ցավն ու տառապանքը, որոնք բխում են օրինական պատժամիջոցներից միայն կամ հատուկ են դրանց>:
Վերոշարադրյալ, ինչպես նաև մի շարք այլ միջազ•ային-իրավական դրույթներ Վճռաբեկ դատարանի կողմից վերլուծության են ենթարկվել Ա.Գզոյանի •ործով կայացված որոշման մեջ, որտեղ ընդ•ծվել է խոշտան•ումների, անմարդկային կամ նվաստացնող վերաբերմունքի կամ պատժի ար•ելքի բացարձակ բնույթը (տե՛ս mutatis mutandisԱրայիկ Էդուարդի Գզոյանի •ործով Վճռաբեկ դատարանի 2010 թվականի փետրվարի 12-ի թիվ ԵԱՔԴ/0049/01/09 որոշումը):
24. Սույն որոշման նախորդ կետում մեջբերված դրույթների, մասնավորապես՝ <Խոշտան•ումների և այլ դաժան, անմարդկային կամ արժանապատվությունը նվաստացնող վերաբերմունքի ու պատժի դեմ> ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի 1-ին հոդվածի վերլուծությունից երևում է, որ այն կիրառում է <մարմնական կամ հո•եկան ուժեղ ցավ կամ տառապանք> ձևակերպումը: Նշված ձևակերպումը համադրելով սույն որոշման 18-րդ կետում մեկնաբանված <բռնություն> հասկացության հետ՝ Վճռաբեկ դատարանն արձանա•րում է, որ բռնության արդյունքում անձին ֆիզիկական ցավ, ֆիզիկական կամ հո•եկան տառապանք է պատճառվում, ուստի ՀՀ քրեական օրենս•րքի 118-րդ հոդվածով չեն կարող որակվել այն դեպքերը, երբ անձին ֆիզիկական ցավ չի պատճառվում: Միևնույն ժամանակ ֆիզիկական կամ հո•եկան տառապանքը պատասխանատվություն է առաջացնում ՀՀ քրեական օրենս•րքի 119-րդ հոդվածով:
Վճռաբեկ դատարանի վերոշարադրյալ եզրակացությունը հիմնված է այն հան•ամանքի վրա, որ եթե արարքը փաստացի չի առաջացրել ֆիզիկական ցավ, ֆիզիկական կամ հո•եկան տառապանք և այդպիսիք պատճառելու դիտավությամբ չի բնութա•րվում, իր նվազ կարևորության պատճառով չի կարող հանցա•ործություն համարվել (ՀՀ քրեական օրենս•րքի 18-րդ հոդվածի 2-րդ մաս):
25. Վճռաբեկ դատարանն ընդ•ծում է, որ վերոշարադրյալ եզրահան•ումը հաստատվում է նաև ՀՀ քրեական օրենս•րքի 117-րդ (<Դիտավորությամբ առողջությանը թեթև վնաս պատճառելը>) և 119-րդ (<Խոշտան•ումը>) հոդվածների կառուցվածքային և բովանդակային համեմատությամբ:
Այսպես` ՀՀ քրեական օրենս•րքի 117-րդ հոդվածը պատասխանատվություն է սահմանում դիտավորությամբ առողջությանը թեթև վնաս պատճառելու համար, որն առաջացրել է առողջության կարճատև քայքայում, կամ ընդհանուր աշխատունակության աննշան կայուն կորուստ:
ՀՀ քրեական օրենս•րքի 119-րդ հոդվածում խոշտան•ումը բնորոշվում է որպես ցանկացած այնպիսի •ործողություն, որի միջոցով դիտավորյալ կերպով անձին պատճառվում է ուժեղ ցավ կամ մարմնական կամ հո•եկան տառապանք, եթե դա չի առաջացրել սույն օրենս•րքի 112-րդ (<Դիտավորությամբ առողջությանը ծանր վնաս պատճառելը>) և 113-րդ (<Դիտավորությամբ առողջությանը միջին ծանրության վնաս պատճառելը>) հոդվածներով նախատեսված հետևանքներ:
Վճռաբեկ դատարանը •տնում է, որ ՀՀ քրեական օրենս•րքի 117-րդ, 118-րդ և 119-րդ հոդվածներում նախատեսված հանցա•ործությունների պարտադիր հատկանիշներից մեկը ֆիզիկական ցավի առկայությունն է: Նշված հոդվածների տարբերությունը պատճառված վնասի աստիճանն է: Մասնավորապես՝ դիտավորությամբ առողջությանը թեթև վնաս պատճառելու դեպքում արարքը որակվում է ՀՀ քրեական օրենս•րքի 117-րդ հոդվածով, դիտավորությամբ առողջությանը թեթև վնաս պատճառելու հատկանիշի բացակայության, ինչպես նաև այն դեպքում, երբ անձին պատճառվել է ֆիզիկական ցավ, արարքը որակվում է ՀՀ քրեական օրենս•րքի 118-րդ հոդվածով, ուժեղ ցավ, մարմնական կամ հո•եկան տառապանք պատճառելու դեպքում արարքը որակվում է ՀՀ քրեական օրենս•րքի 119-րդ հոդվածով:
26. Վճռաբեկ դատարանը •տնում է, որ առանց ֆիզիկական ցավի մեկ հարվածը որպես այլ բռնի •ործողություններ որակելը ճիշտ չէ, քանի որ օբյեկտիվ կողմի տեսանկյունից հարված հասցնելը և այլ բռնի •ործողությունները իրարից տարբերվում են, այդ եզրույթները նույնացնելու, ինչպես լեզվաբացատրական, այնպես էլ քրեաիրավական հիմքեր չկան: Այսպիսով, Վճռաբեկ դատարանը հան•ում է հետևության, որ ծեծը ենթադրում է տուժողի մարմնին մեկից ավելի հարվածներ հասցնելը: Միևնույն ժամանակ Վճռաբեկ դատարանն արձանա•րում է, որ հնարավոր են դեպքեր, երբ մեկ հարվածն ավելի ուժ•ին լինի, քան մի քանիսը: Հարվածների քանակը արարքը որակելու դեպքում էական նշանակություն ունի միայն այն դեպքում, երբ դրա հետևանքով որևէ հանցակազմի հատկանիշ համարվող ֆիզիկական վնաս չի առաջացել: Այսինքն՝ մեկ հարվածը, եթե առաջացնում է, օրինակ` առողջությանը ծանր, միջին ծանրության կամ թեթև վնաս, ապա որակվում է ըստ փաստացի վրա հասած հետևանքի, իսկ այն դեպքում, երբ մեկ հարվածը ֆիզիկական ցավ կամ ֆիզիկական տառապանք չի պատճառել և այդպիսիք պատճառելու դիտավությամբ չի բնութա•րվում, ապա իր նվազ կարևորության պատճառով այն չի կարող հանցա•ործություն համարվել:
Վերո•րյալի հետ մեկտեղ Վճռաբեկ դատարանն ընդ•ծում է, որ մեկ հարվածով ֆիզիկական ցավ, ֆիզիկական կամ հո•եկան տառապանք պատճառելու կամ այդպիսիք պատճառելու դիտավորության առկայության հան•ամանքը •նահատելիս անհրաժեշտ է հաշվի առնել տուժողի տարիքը, առողջական վիճակը, ինչպես նաև հանցավորի ֆիզիկական տվյալները, հարվածի տեղակայումը, բնույթը և այլ հան•ամանքները, որոնք իրենց համակցությամբ կարող են վկայել, որ տուժողին պատճառվել է ֆիզիկական ցավ:
27. Հիմք ընդունելով սույն որոշման 23-26-րդ կետերում շարադրված վերլուծությունը՝ Վճռաբեկ դատարանն արձանա•րում է, որ մեկ հարվածը չի կարող որակվել որպես ծեծ, ծեծը ենթադրում է տուժողի մարմնին մեկից ավելի հարվածներ հասցնելը, որոնց արդյունքում տուժողին ֆիզիկական ցավ է պատճառվել: Հետևաբար, տուժողի մարմնին մեկից ավելի հարվածներ հասցնելը, որոնց արդյունքում տուժողին ֆիզիկական ցավ չի պատճառվել, ենթակա չէ որակման ՀՀ քրեական օրենս•րքի 118-րդ հոդվածով՝ որպես ծեծ:
Դրա հետ մեկտեղ Վճռաբեկ դատարանն արձանա•րում է, որ տուժողին մեկ ան•ամ ուժեղ ցավ պատճառելը կամ պարբերաբար մեկական հարված հասցնելը, անկախ հարվածի ուժ•նությունից, կարող է որակվել որպես խոշտան•ում (ՀՀ քրեական օրենս•րքի 119-րդ հոդված), եթե հանցավորը •իտակցել է, որ իր •ործողություններով անձին դիտավորյալ կերպով պատճառել է ուժեղ ցավ կամ մարմնական կամ հո•եկան տառապանք: Վճռաբեկ դատարանն արձանա•րում է նաև, որ մեկ հարվածը, որը չի որակվում որպես ծեծ և հետևաբար, քրեաիրավական պատասխանատվության չի հան•եցնում, կարող է քաղաքացիաիրավական պատասխանատվություն առաջացնել, եթե դրանով նվաստացվի անձի պատիվն ու արժանապատվությունը:
/.../>:
Հարկ է նշել, որ Արարատ Ավագյանի և Վահան Սահակյանի վերաբերյալ գործով ՀՀ Վճռաբեկ դատարանն իր 2014 թվականի հոկտեմբերի 31-ի ԵԿԴ/0252/001/13 նախադեպային որոշմամբ արտահայտել է հետևյալ իրավական դիրքորոշումը.
<26. Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է, որ բողոքարկված դատական ակտը վճռաբեկ վերանայման ենթարկելու նպատակն օրենքի միատեսակ կիրառության, մասնավորապես` իրավունքի զարգացման գործառույթի իրացման ապահովումն է: Այս առումով Վճռաբեկ դատարանըգտնում է, որ հանցանք կատարելու մեջ անձի մեղավորությունը հաստատելիս ապացույցների բավարարության, ինչպես նաև պատիժ նշանակելու մասով դատական ակտի պատճառաբանվածության կապակցությամբ առկա է օրենքի միատեսակ կիրառության ապահովման խնդիր: Ուստի, անհրաժեշտ է համարում սույնգործով արտահայտել իրավական դիրքորոշումներ, որոնք կարող են ուղղորդող նշանակություն ունենալ նմանգործերով դատական պրակտիկայի ճիշտ ձևավորման համար:
1. Հանցանք կատարելու մեջ անձի մեղավորությունը հաստատելիս ապացույցների բավարարությունը.
27. Սույն գործով Վճռաբեկ դատարանի առջև բարձրացված առաջին իրավական հարցը հետևյալն է.
ամբաստանյալ Ա.Ավագյանին ՀՀ քրեական օրենսգրքի 266-րդ հոդվածի 1-ին մասով նախատեսված հանցագործության կատարման մեջ մեղավոր ճանաչելիս ստորադաս դատարանները պահպանե՞լ են արդյոք գործի լուծման համար բավարարության տեսանկյունից ապացույցները գնահատելու օրենսդրական պահանջը:
28. ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 18-րդ հոդվածի համաձայն՝
</…/ 3. Հանցանք գործելու մեջ անձի մեղավորության մասին հետևությունը չի կարող հիմնվել ենթադրությունների վրա, այն պետք է հաստատվի գործին վերաբերող փոխկապակցված հավաստի ապացույցների բավարար ամբողջությամբ:
4. Մեղադրանքն ապացուցված լինելու վերաբերյալ բոլոր կասկածները, որոնք չեն կարող փարատվել սույն օրենսգրքի դրույթներին համապատասխան պատշաճ իրավական ընթացակարգի շրջանակներում, մեկնաբանվում են հօգուտ մեղադրյալի կամ կասկածյալի: /…/>:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 25-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն` ՚Դատավորը, ինչպես նաև հետաքննության մարմինը, քննիչը, դատախազը ապացույցներըգնահատում են իրենց ներքին համոզմամբՙ:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 107-րդ հոդվածի համաձայն` ՚Միայն ապացույցների հիման վրա են հաստատվում`
1/ դեպքը և հանգամանքները /կատարման ժամանակը, տեղը, եղանակը և այլն/.
2/ կասկածյալի և մեղադրյալի առնչությունը դեպքին.
3/ հանցագործության` քրեական օրենքով նախատեսված հատկանիշները.
4/ անձի մեղավորությունը քրեական օրենքով չթույլատրված արարքը կատարելու մեջ.
5/ քրեական օրենքով նախատեսված պատասխանատվությունը մեղմացնող կամ խստացնող հանգամանքները.
6/ այն հանգամանքները, որոնցով դատավարության մասնակիցը կամ քրեական դատավարությանը մասնակցող այլ անձը հիմնավորում է իր պահանջները, եթե այլ բան նախատեսված չէ օրենքովՙ:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 127-րդ հոդվածի համաձայն`
՚1. Յուրաքանչյուր ապացույց ենթակա է գնահատման` վերաբերելիության, թույլատրելիության, իսկ ամբողջ ապացույցներն իրենց համակցությամբ`գործի լուծման համար բավարարության տեսանկյունից:
2. Հետաքննության մարմնի աշխատակիցը, քննիչը, դատախազը, դատավորը, ղեկավարվելով օրենքով, ապացույցները գնահատում են ապացույցների համակցության մեջ` դրանց բազմակողմանի, լրիվ և օբյեկտիվ քննության վրա հիմնված իրենց ներքին համոզմամբՙ:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 365-րդ հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն՝ ՚Մեղադրական դատավճիռը չի կարող հիմնված լինել ենթադրությունների վրա և կայացվում է միայն այն դեպքում, երբ հանցանքը կատարելու մեջ ամբաստանյալի մեղավորությունն ապացուցված է դատական քննության ընթացքում: Հանցանքը կատարելու մեջ ամբաստանյալի մեղավորությունը կարող է համարվել ապացուցված, եթե դատարանը, ղեկավարվելով անմեղության կանխավարկածով, հիմնվելով պատշաճ իրավական ընթացակարգի շրջանակներում դատական քննության ընթացքումգործի հանգամանքների հետազոտման արդյունքների վրա, դատաքննության ժամանակ հետազոտված հավաստի ապացույցների հիման վրա, ամբաստանյալի մեղավորության մասին չփարատվող բոլոր կասկածները նրա օգտին մեկնաբանելով, սույն օրենսգրքի 360 հոդվածի առաջին մասի 1-4-րդ կետերում նշված հարցերին տալիս է հաստատող պատասխաններՙ:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 371-րդ հոդվածի համաձայն՝՚Դատավճռի նկարագրական-պատճառաբանական մասում ցույց է տրվում /.../ 3/ այն ապացույցները, որոնց վրա հիմնված են դատարանի հետևությունները, ինչպես նաև այս կամ այն ապացույցն անարժանահավատ համարելու փաստարկներըՙ:
՚Ապացույցների բավարարությունՙ հասկացության էությունը, ապացույցների բավարարությունը որոշելու ընդհանուր չափանիշները, դրանցից յուրաքանչյուրի բնութագիրը Վճռաբեկ դատարանը քննարկել և վերլուծել է Ս.Սաքանյանի վերաբերյալգործով կայացրած որոշման շրջանակներում:
Մասնավորապես, վկայակոչված որոշման մեջ Վճռաբեկ դատարանը, համեմատական վերլուծության ենթարկելով ՚ապացուցման առարկաՙ և ՚ապացույցների բավարարությունՙ հասկացությունները, նշել է. ՚/…/ եթե ապացուցման առարկան ցույց է տալիս, թե ինչ է անհրաժեշտ պարզել յուրաքանչյուր քրեականգործով, ապա ապացույցների բավարարությունը կապված է այն ապացուցողական նյութի հետ, որը վերաբերում է ապացուցման առարկային և թույլ է տալիս այդ հանգամանքների մասինգալ արժանահավատ հետևության: Որոշելով ապացույցների բավարարությունը` վարույթն իրականացնող մարմինները լուծում են քրեականգործի համար էական նշանակություն ունեցող հանգամանքների հետազոտման խորության աստիճանի հետ կապված հարցերը, մասնավորապես այն, թե ի՞նչ աստիճանի պետք է մանրացվի յուրաքանչյուր հանգամանքը, և ինչ ծավալի ապացույցներ են անհրաժեշտ այդ հանգամանքները հավաստի պարզելու և դրա հիման վրա այս կամ այն դատավարական որոշումը կայացնելու համար:
Այսպիսով, ապացույցների բավարարությունը ենթադրում է կոնկրետ գործով ապացուցման շրջանակների այնպիսի որոշումը, որպեսզի հավաքված ապացույցները որակական կողմից ապահովեն ապացուցման առարկայի յուրաքանչյուր տարրի պարզումը, իսկ քանակական կողմից` այդ հանգամանքների բացահայտման արժանահավատությունը և դատավարական որոշումների հիմնավորվածությունն ու պատճառաբանվածությունը:
Ի տարբերություն ապացուցման առարկայի, ապացույցների բավարարություն հասկացության բովանդակությունը քրեական դատավարության օրենսդրությամբ բացահայտված չէ, այսինքն` օրենքում հստակ նշում չկա այն մասին, թե մինչև ե՞րբ պետք է հավաքվեն և հետազոտվեն ապացույցները, որպեսզի յուրաքանչյուր գործով պարզվի ապացուցման առարկան ամբողջությամբ կամ նրա տարրերն առանձին վերցրած: Բացի այդ, օրենքում սահմանված չէ միասնական չափանիշ առ այն, թե ե՞րբ են ի հայտգալիս յուրաքանչյուր քրեականգործով ապացուցման առարկան բացահայտված համարելու հիմքերը:
Վճռաբեկ դատարանը ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի համակարգային վերլուծության հիման վրա արձանագրում է ապացույցների բավարարությունը որոշելու հետևյալ ընդհանուր չափանիշները՝
1/ վարույթն իրականացնող մարմինների ներքին համոզմունք,
2/ դատավարական որոշումների հիմնավորվածություն և պատճառաբանվածություն,
3/ անմեղության կանխավարկածՙ /տե՛ս Սիրակ Սաքանյանի վերաբերյալգործով Վճռաբեկ դատարանի 2011 թվականի դեկտեմբերի 22-ի թիվ ԵԷԴ/0058/01/10 որոշման 14-15-րդ կետերը, իսկ վարույթն իրականացնող մարմինների ներքին համոզմունքի, դատավարական որոշումների հիմնավորվածության և պատճառաբանվածության, անմեղության կանխավարկածի մասին մանրամասն տե՛ս նույն որոշման 16-19-րդ կետերը/:
29. Վերահաստատելով և զարգացնելով նախորդ կետում մեջբերվածգործով արտահայտած իրավական դիրքորոշումները` Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է, որ ՚ապացույցների բավարարությունըՙ որոշելու չափանիշներն են.
1/ անմեղության կանխավարկածը,
2/ վարույթն իրականացնող մարմինների ներքին համոզմունքը,
3/ դատավարական որոշումների հիմնավորվածությունը և պատճառաբանվածությունը:
30. Անդրադառնալով անմեղության կանխավարկածի սկզբունքին` Վճռաբեկ դատարանը հարկ է համարում նշել, որ քրեական դատավարությունում կանխավարկածը օրենքով կամ նախադեպային իրավունքով հաստատված այն կանոնն է, որի համաձայն՝ որոշակի հանգամանք համարվում է հաստատված, քանի դեռ օրենքով սահմանված կարգով չի ապացուցվել հակառակը: Մարդու անմեղությունը քրեական դատավարության կարևորագույն կանխավարկածներից է, որն ամրագրված է ինչպես ՀՀ Սահմանադրությամբ, միջազգային պայմանագրերով և օրենքներով, այնպես էլ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի և Վճռաբեկ դատարանի նախադեպային իրավունքով: Հանցանք կատարելու մեջ անձի մեղավորությունը հաստատված համարելը ոչ այլ ինչ է, քան անմեղության կանխավարկածի հաղթահարում: Միևնույն ժամանակ, անձին դատապարտելու համար համարժեք ապացույցների բավարար համակցության բացակայությունը նշանակում է, որ անձի անմեղության կանխավարկածը հաղթահարված չէ: Այլ խոսքով՝ քրեական դատավարության ընթացքում չապացուցված մեղավորությունը հավասարազոր է ապացուցված անմեղության:
Հարկ է նշել նաև, որ անմեղության կանխավարկածն ամրագրող նորմերը, ինչպես նաև նախադեպային իրավունքը սահմանում են ոչ միայն այդ սկզբունքի բուն էությունը, այլև՝ դրա հաղթահարման, նույնն է, թե անձի մեղավորության հաստատման համար անհրաժեշտ դատավարական չափորոշիչները: Այս կապակցությամբ Վճռաբեկ դատարանը Մ.Հակոբյանի գործով որոշման մեջ շեշտել է. ՚/…/ ապացույցների կամայական գնահատման արգելքը դատարաններին պարտավորեցնում է ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 107-րդ հոդվածում թվարկված՝ ապացուցման ենթակա հանգամանքների, այդ թվում՝ կոնկրետ հանցանքի հատկանիշների և այդ հանցանքի մեջ անձի մեղավորության վերաբերյալ իր հետևությունները հիմնավորել վերաբերելի, փոխկապակցված, հավաստի ապացույցներով և ոչ թե ենթադրություններով: Այլ խոսքով՝ հանցանքի մեջ մեղադրվող յուրաքանչյուր անձի վերաբերյալ` ապացուցման ենթակա յուրաքանչյուր հանգամանքի կապակցությամբ դատարանի հետևությունը պետք է հիմնված լինի ոչ թեգնահատողական դատողությունների, կանխատեսումների կամ կարծիքների, այլ կոնկրետգործով օրենքով սահմանված կարգով ձեռք բերված փաստական տվյալների վրա: Այս կապակցությամբ Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է նաև, որ մեղսագրվող հանցագործության և դրա հատկանիշների ապացուցման բեռը կրում է մեղադրանքի կողմը, իսկ չփարատված կասկածները պետք է մեկնաբանվեն հօգուտ մեղադրյալի: Դրանից հետևում է, որ մեղադրանքի կողմը կրում է անձի մեղքը հաստատելու համար բավարար ապացույցներ ներկայացնելու պարտականությունը /…/ՙ /տե՛ս Մարգար Հակոբյանի վերաբերյալ 2013 թվականի մայիսի 8-ի թիվ ԵԿԴ/0168/01/12 որոշման 13-րդ կետը/: Անմեղության կանխավարկածի սկզբունքին Վճռաբեկ դատարանն անդրադարձել և իրավական դիրքորոշում է արտահայտել նաև Արմեն Բաբայանի և Սուրեն Թումանյանիգործով որոշման մեջ /տե՛ս Արմեն Բաբայանի և Սուրեն Թումանյանիգործով Վճռաբեկ դատարանի 2011 թվականի դեկտեմբերի 22-ի թիվ ԵԷԴ/0044/01/11 որոշման 14-րդ կետը/:
Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի նախադեպային իրավունքի ուսումնասիրությունը ևս ցույց է տալիս, որ Եվրոպական կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածի 2-րդ կետով երաշխավորված անմեղության կանխավարկածի սկզբունքը, ի թիվս այլոց, ենթադրում է մեղադրանքի կողմի պարտականությունը ներկայացնելու անձին դատապարտելու համար բավարար ապացույցներ /տե՛ս, ի թիվս այլոց, Barbera Messegue and Jabardo v. Spain,գանգատ թիվ 10590/83, 1988 թվականի դեկտեմբերի 6-ի վճիռ, 77-րդ կետ, Janosevic v. Sweden,գանգատ թիվ 34619/97, 2002 թվականի հուլիսի 23-ի վճիռ, 97-րդ կետ/:
Այսպիսով, անմեղության կանխավարկածի սկզբունքը ենթադրում է ապացույցների այնպիսի ամբողջության առկայություն, որն անհրաժեշտ է անձի մեղավորությունը ողջամիտ /հիմնավոր/ կասկածից վեր ապացուցված համարելու, այլ ոչ թե անձի մեղավորության մասին ենթադրություններ անելու համար:
31. Ապացույցների բավարարությունը որոշելու մյուս չափանիշին՝ ներքին համոզմունքին Վճռաբեկ դատարանն անդրադարձել է Մ.Հովհաննիսյանի և Ա.Մարտիրոսյանի վերաբերյալ որոշման մեջ և դիրքորոշում ձևավորել այն մասին, որ ՚/…/ Ներքին համոզմունքը, որպես ապացույցներիգնահատման արդյունք, բնութագրվում է օբյեկտիվ և սուբյեկտիվգործոնների անխզելի կապով. այն, մի կողմից, պետք է բխի հետազոտվող ապացույցների բավարար համակցությունից և հիմնվի դրանց վրա, իսկ մյուս կողմից, անկողմնակալ դիտորդի մոտ պետք է առաջացնի այն վստահությունը, որ ապացույցները հետազոտվել են արդարության բոլոր պահանջների պահպանմամբ:
Ապացույցները, որոնք հավաքվել և ստուգվել են օրենքին համապատասխան, կազմում են ներքին համոզմունքի այն օբյեկտիվ հիմքը, որն իր դրսևորումն է գտնում ընդունվող որոշումներում: Թեպետ ապացույցներիգնահատումը կատարվում է ներքին համոզման հիման վրա, այն չի կարող լինել կամայական: Դրա հիմքում պետք է դրված լինիգործի բոլոր հանգամանքների լրիվ, օբյեկտիվ և բազմակողմանի քննությունը: /…/ՙ /տե՛ս Մակար Հովհաննիսյանի և Աշոտ Մարտիրոսյանի վերաբերյալ Վճռաբեկ դատարանի 2010 թվականի փետրվարի 12-ի թիվ ԵՔՐԴ/0632/01/08 որոշման 14-րդ կետը/:
Այսպիսով, ՚ներքին համոզմունքըՙ սուբյեկտիվ-օբյեկտիվ կատեգորիա է: Այն ապացույցներիգնահատումն իրականացնող սուբյեկտիգիտակցված և ողջամիտ համոզվածությունն է իր իսկ կողմից կայացված որոշման հիմնավորվածության մեջ /սուբյեկտիվ բնույթ/: Այդպիսի համոզվածությունը պետք է ձևավորված լինիգործի բոլոր հանգամանքների լրիվ, օբյեկտիվ և բազմակողմանի քննության արդյունքում և հիմնվի թույլատրելի, վերաբերելի և արժանահավատ ապացույցների բավարար համակցությամբ հաստատված փաստերի վրա, որոնք անկողմնակալ դիտորդի մոտ ողջամտորեն կձևավորեն նույն համոզվածությունը /օբյեկտիվ բնույթ/:
Ելնելով այն հանգամանքից, որ ներքին համոզմունքն ունի օբյեկտիվ հիմքեր, անհրաժեշտ է այն տարբերակել ինտուիցիայից, ենթադրություններից և այլ անհաշվետու զգացմունքներից: Ի տարբերություն դրանց, ներքին համոզմունքը չի կարող ձևավորվել առանց օբյեկտիվ հիմքի և հիմնվել անթույլատրելի, ոչ վերաբերելի, անարժանահավատ ապացույցների վրա: Այլ խոսքով, ներքին համոզմունքը հիմնվում է ողջամիտ կարծիքի,գիտելիքի վրա, այլ ոչ թե ենթադրությունների, երևակայության, համակրանքի, հակակրանքի կամ կանխակալ կարծիքի վրա:
Ներքին համոզմունքի՝ որպես ապացույցների գնահատման արդյունքի օբյեկտիվ հիմքը քրեական գործով ձեռք բերված, բազմակողմանի և օբյեկտիվ հետազոտված ապացույցների բավարար համակցությունն է: Այս առումով անհրաժեշտ է վերլուծել ապացույցների թույլատրելիության, վերաբերելիության և արժանահավատության հատկանիշները, որոնց տեսանկյունից ապացույցները ենթակա ենգնահատման:
31.1. Ապացույցների թույլատրելիության հատկանիշը վերաբերում է դրանց ձևական կողմին: Դրա էությունը կազմում է ապացույցները ձեռք բերելիս օրենքով նախատեսված դատավարական պահանջների պահպանվածությունը և ենթադրում է.
- աղբյուրի օրինականություն՝ ապացույցը պետք է ձեռք բերվի միայն օրենքով սահմանված աղբյուրներից /ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 104-րդ հոդվածի 2-րդ մաս/,
- ձեռքբերման միջոցների օրինականություն՝ պետք է պահպանված լինեն ապացույցների ձեռքբերմանն ուղղվածգործողություններ կատարելուն օրենքով առաջադրված պահանջները,
- դատավարական ձևակերպում՝ ապացույցը, դրա ձեռքբերմանգործընթացը պետք է օրենքով սահմանված կարգով ենթարկվեն դատավարական ձևակերպման,
- լիազորված սուբյեկտ՝ այն պետք է ստացված լինի ապացույց ձեռք բերելու լիազորությամբ օժտված սուբյեկտի կողմից:
Ապացույցն անթույլատրելի ճանաչելու հիմքերը հստակ սահմանված են ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 105-րդ հոդվածով:
31.2. Վերաբերելիությունն ապացույցի կարողությունն է իր բովանդակությամբ ծառայելու ապացուցման առարկայի մեջ մտնող հանգամանքները,գործի քննության և լուծման համար նշանակություն ունեցող այլ տվյալները բացահայտելուն և հաստատելուն: Այլ խոսքով՝ ապացույցի վերաբերելիության հատկանիշն արտացոլում է ապացույցի ևգործի քննության ու լուծման համար նշանակություն ունեցող հանգամանքների միջև կապը: Ապացույցը կհամարվի վերաբերելի, եթե տեղեկություններ պարունակիգործի համար որևէ նշանակություն ունեցող փաստի մասին:
31.3. Ապացույցի արժանահավատության հատկանիշը նույնպես վերաբերում է ապացույցի բովանդակայինգնահատմանը: Արժանահավատ է այն ապացույցը, որի ճշմարտացիությունը կասկած չի հարուցում: Ապացույցն արժանահավատության տեսանկյունից գնահատելիս դատարանը պետք է հիմք ընդունի հետևյալ հանգամանքները.
ա/ ապացույցի աղբյուրի հատկանիշները /օրինակ՝ փորձագետի ձեռնհասությունը, ցուցմունք տվող անձի շահագրգռվածությունը, որոշ դեպքերում հոգեբանական և ֆիզիոլոգիական հատկանիշները, վիճակը, ինչպես նաև անձին վերաբերող այլ հատկանիշներ, որոնք կարող են ազդեցություն ունենալ այդ անձի կողմիցգործի համար նշանակություն ունեցող հանգամանքներն ընկալելու, մտապահելու, վերարտադրելուգործընթացի վրա/,
բ/ ապացույցի ձևավորման հանգամանքները /օրինակ՝ վկայի կողմից կոնկրետ հանգամանքն ընկալելու պայմանները, պաշտպանի, ներկայացուցչի ներկայությունը և այլն/,
գ/ ապացուցողական տեղեկությունը ձեռք բերելու միջոցը,
դ/ ապացույցի բովանդակությունը կազմող տեղեկությունը հաստատող կամ հերքող հանգամանքների առկայությունը,
ե/ նույն տեղեկության ստացումն այլ աղբյուրից:
Յուրաքանչյուր ապացույց արժանահավատության տեսանկյունից պետք է գնահատվի ապացույցների համակցության մեջ՝ բազմակողմանի և մանրամասնգնահատելով փաստական տվյալների ստացման աղբյուրները և ապացույցի ձևավորման ամբողջ ընթացքը: Ապացույցի արժանահավատության վերաբերյալ վերջնական որոշում կարող է կայացվել դրա բովանդակությունն այլ աղբյուրներից ստացված տեղեկությունների հետ համադրելու արդյունքում: Որոշակի փաստի վերաբերյալ այս կամ այն աղբյուրից ստացված տեղեկությունների արժանահավատությունըգնահատելու համար անհրաժեշտ է վերլուծել ստացված տեղեկությունների բովանդակությունը, համադրել դրանք այլ ապացույցների հետ, պարզել դրանց համապատասխանությունը կամ հակասությունը, հակասության դեպքում` դրա պատճառները:
Ապացույցի արժանահավատության վերաբերյալ դատարանի եզրահանգումները պետք է հիմնվենգործում առկա փաստական տվյալների վրա:
32. Ապացույցների գնահատման արդյունքում ձևավորված ներքին համոզմունքն իրավական նշանակություն է ստանում և օբյեկտիվացվում ապացույցների բավարարությունը որոշելու մյուս՝ դատավարական որոշումների հիմնավորման և պատճառաբանման չափանիշի միջոցով /սույն չափանիշի վերաբերյալ Վճռաբեկ դատարանի արտահայտած իրավական դիրքորոշումների մասին տե՛ս նաև Սիրակ Սաքանյանի վերաբերյալգործով Վճռաբեկ դատարանի 2011 թվականի դեկտեմբերի 22-ի թիվ ԵԷԴ/0058/01/10 որոշման 18-րդ կետը/: Ապացույցների կամայականգնահատման արգելքը ենթադրում է ապացույցները բարեխիղճ վերլուծության ենթարկելու պարտականություն:
Վերջին դիրքորոշումը բխում է ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 358-րդ հոդվածի 4-րդ մասի պահանջից, որի համաձայն՝ ՚Դատարանի դատավճիռը պետք է լինի պատճառաբանված: Պատճառաբանման ենթակա են դատարանի կողմից դատավճռում շարադրվող բոլոր հետևությունները և որոշումներըՙ:
Դատական ակտի պատճառաբանվածության հարցին Վճռաբեկ դատարանն անդրադարձել է Ֆ.Գալստյանի գործով որոշման մեջ, որտեղ իրավական դիրքորոշում է ձևավորել այն մասին, որ ՚/…/ Դատական ակտի պատճառաբանվածությունը կոչված է պարզաբանելու, թե ինչու է դատարանը եկել այս կամ այն հետևության, որ իրավանորմերով է ղեկավարվել նման որոշում կայացնելիս և միևնույն ժամանակ հնարավորություն է ստեղծում վերադաս դատարանի կողմից դատական ակտի օրինականության և հիմնավորվածության ստուգման համար:
/…/ Պատճառաբանված որոշման բացակայությունն արդեն իսկ օբյեկտիվորեն սահմանափակում է վերադաս դատական ատյանի հնարավորությունը` լիարժեք դատական ստուգման ենթարկելու բողոքարկվող դատական ակտի օրինականությունն ու հիմնավորվածությունը և կայացնելու արդարացի որոշում, հետևաբար դատական ակտի չպատճառաբանված լինելը հանգեցնում է քրեական դատավարության կարևորագույն սկզբունքներից մեկի` ՀՀ Սահմանադրությամբ և քրեադատավարական օրենքով երաշխավորված արդար դատական քննության իրավունքի խախտման:
/…/ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանն իր մի շարք որոշումներում՝ ներպետական դատարանների կողմից կայացված որոշումների չպատճառաբանվածությունը կամ ոչ բավարար պատճառաբանվածությունը դիտել [է] <Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին> եվրոպական կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածի 1-ին մասով երաշխավորված` անձի արդար դատական քննության իրավունքի խախտում /տե՛ս Սալովն ընդդեմ Ուկրաինայի /Salov v. Ukraine/ 06.09.2005 թվականի որոշումը,գանգատ թիվ 65518/01, Բոլդեան ընդդեմ Ռումինիայի /Boldea v. Romania/ 15.02.2007 թվականի որոշումը,գանգատ թիվ 19997/02, Գրադինարն ընդդեմ Մոլդովայի /Gradinar v. Moldova/ 08.04.2008 թվականի որոշումը,գանգատ թիվ 7170/02/ՙ /տե՛ս Ֆրունզիկ Գալստյանիգործով Վճռաբեկ դատարանի 2010 թվականի մարտի 26-ի թիվ ԵԿԴ/0058/11/09 որոշման 18-20-րդ կետերը/:
Վերահաստատելով Ֆ.Գալստյանի գործով որոշմամբ ձևավորած իրավական դիրքորոշումը՝ Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է, որ դատարանը պարտավոր է իր դատական ակտում ամրագրել և թույլատրելիության, վերաբերելիության ու արժանահավատության տեսանկյունիցգնահատման ենթարկել այն ապացույցները, որոնց վրա հիմնված են դատարանի հետևությունները, ինչպես նաև նշել այս կամ այն ապացույցն անարժանահավատ համարելու փաստարկները /ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 371-րդ հոդվածի 3-րդ կետ/: Հակառակ դեպքում ապացույցներիգնահատումը, դրա արդյունքում դատարանի համապատասխան ներքին համոզմունքի ձևավորումը կկրեն սուբյեկտիվ բնույթ, կհանգեցնեն կամայականության և անձի արդար դատաքննության իրավունքի խախտմանª սահմանափակելով նաև դատական ակտի օրինականությունը և հիմնավորվածությունը ստուգելու վերադաս դատարանի հնարավորությունը:
33. Սույն որոշման 29-32-րդ կետերում կատարված իրավական վերլուծության հիման վրա Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է, որգործի լուծման համար ապացույցների բավարարությունը որոշելու չափանիշները սերտորեն փոխկապակցված են և փոխադարձաբար պայմանավորում են միմյանց: Գործի լուծման համար բավարար ապացույցներ ասելով` պետք է հասկանալ թույլատրելի, վերաբերելի և արժանահավատ ապացույցների համակցություն, որը, հաղթահարելով անմեղության կանխավարկածը, անաչառ դիտորդի մոտ կձևավորի հիմնավոր կասկածից վեր համոզվածություն անձի մեղավորության վերաբերյալ, ինչպես նաև կհաստատիգործով ապացուցման առարկան կազմող մյուս հանգամանքները և հնարավորություն կտա կայացնել հիմնավորված և պատճառաբանված որոշում:
Ս.Սաքանյանի վերաբերյալ գործով Վճռաբեկ դատարանը նաև արձանագրել է. ՚Ապացույցների բավարարությունը չի կարող որոշվել թվաբանական ցուցանիշով /…/: Ակնհայտ է, որ ապացույցները բավարար չեն, եթե`
1/գործում բացակայում է որևէ ապացույց գործի ճիշտ լուծման համար նշանակություն ունեցող որևէ հանգամանքի պարզման համար,
2/ եղած ապացույցը թույլ չի տալիս պարզել այդ հանգամանքը անհրաժեշտ խորությամբ և լրիվությամբ,
3/ այդ հանգամանքի ապացուցվածությունը կասկած է հարուցում:ՙ /տե՛ս Սիրակ Սաքանյանի վերաբերյալգործով Վճռաբեկ դատարանի 2011 թվականի դեկտեմբերի 22-ի թիվ ԵԷԴ/0058/01/10 որոշման 17-րդ կետը/:
Այսպիսով, Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է, որ քրեական դատավարությունում մեղքի հարցը լուծելիս որպես ապացույցների բավարարության շեմ պետք էգործի ՚հիմնավոր կասկածից վերՙ ապացուցողական չափանիշը: Ընդ որում, ՚հիմնավոր կասկածից վերՙ ապացուցողական չափանիշ ասելով, պետք է հասկանալ փաստական տվյալների /ապացույցների/ այնպիսի համակցություն, որը բացառում է հակառակի ողջամիտ հավանականությունը: Վերոգրյալը չի նշանակում, որ հանցանք գործելու մեջ անձի մեղավորությունն ընդհանրապես չի կարող առաջացնել որևէ կասկած, սակայն այդպիսի կասկածի հավանականության դեպքում դրա աստիճանը պետք է լինի աննշան /խիստ ցածր/: Այլ խոսքով՝ մեղադրանքը կազմող յուրաքանչյուր փաստական հանգամանք պետք է հիմնավորվի ապացույցների այնպիսի ծավալով, որը կբացառի դրա ապացուցվածության վերաբերյալ ցանկացած ողջամիտ կասկած:>:
Վերը վկայակոչված իրավական դիրքորոշումների լույսի ներքո, անդրադառնալով, սույն գործով վիճարկվող դատական ակտում /մեղադրական դատավճռում/ նշված ապացույցներին, ապա նշված ապացույցներից.
Հարկ է արձանագրել, որ ամբաստանյալ Ղուկաս Միշայի Ավագյանին ՀՀ քրեական օրենսգրքի 118-րդ հոդվածով առաջադրված մեղադրանքում մեղավոր ճանաչելով, դատարանն իր իսկ կողմից կայացված մեղադրական դատավճռի հիմքում ըստ էության դրել է նաև տուժող Հարություն Թերզյանի տված ցուցմունքները:
Ընդ որում, տուժող Հարություն Թերզյանի տված ցուցմունքներն են միայն պարունակում որոշակի տեղեկություններ` իրեն մեկից ավել անգամ հարվածելու և այլնի վերաբերյալ:
Հարկ է արձանագրել նաև, որ գործում առկա դատաբժշկական փորձաքննության թիվ 2581 եզրակացության համաձայն. Հ.Թերզյանի մոտ փորձաքննությամբ մարմնական վնասվածքներ չեն հայտնաբերվել /հ.1, գ.թ. 40-41/:
Հարկ է արձանագրել նաև, որ հիշյալ դատաբժշկական փորձաքննությունը սկսվել է դեռևս 31.08.2015թ. /դեպքի հաջորդ օրը/:
Գնահատելով տուժող Հարություն Թերզյանի տված ցուցմունքները, դրանք համադրելով գործով ձեռք բերված մյուս փաստական տվյալների հետ, վերաքննիչ դատարանը բավարար չափով չփաստարկված և ոչ արժանահավահատ է համարում՝ վերջինիս կողմից տված ցուցմունքները՝ /կոնկրետ դեպքում/ ամբաստանյալ Ղուկաս Միշայի Ավագյանին ՀՀ քրեական օրենսգրքի 118-րդ հոդվածով նախատեսված հանցանքի կատարման մեջ մերկացնելու վերաբերյալ, քանի որ վերաքննիչ դատարանի դիտարկմամբ, դրանք չեն բխում գործի օբյեկտիվ տվյալներից:
Ինչ վերաբերում է սույն գործով վիճարկվող դատական ակտում /մեղադրական դատավճռում/ նշված մնացած ապացույցներին, ապա հարկ է նշել դրանք ըստ էության չեն պարունակում որևէ տեղեկություն ամբաստանյալ Ղուկաս Միշայի Ավագյանին ՀՀ քրեական օրենսգրքի 118-րդ հոդվածով նախատեսված հանցանքի կատարման մեջ մերկացնելու վերաբերյալ և կրում են միայն ածանցյալ բնույթ:
Ընդ որում, վկաների` Ս.Թերզյանի, Լ.Հարությունյանի, Հ.Սարխոշյանի և Հ.Գսպարյանի իրազեկության աղբյուրն ըստ էության տուժող Հարություն Թերզյանն է:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 35-րդ հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն.
<2.Քրեական հետապնդումը ենթակա է դադարեցման, իսկ գործի վարույթը ենթակա է կարճման՝ կատարված հանցագործությանը կասկածյալի կամ մեղադրյալի մասնակցությունն ապացուցված չլինելու արդյունքում, եթե սպառված են նոր ապացույցներ ձեռք բերելու բոլոր հնարավորությունները>:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 366-րդ հոդվածի համաձայն.
<1.Արդարացման դատավճիռը ճանաչում և հռչակում է հանցանքի կատարման մեջ ամբաստանյալի անմեղությունը՝ այն մեղադրանքով որով նա ներգրավվել է որպես մեղադրյալ:
2. Դատարանը պարտավոր է սույն օրենսգրքի 35 հոդվածի առաջին մասի 1-3-րդ կետերով և երկրորդ մասով նախատեսված հիմքերից որևէ մեկի առկայության դեպքում տվյալ դատական նիստում կայացնել արդարացման դատավճիռ:
/…/>:
Վերոշարադրյալ ապացույցների բովանդակային վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ դրանք ինչպես առանձին, այնպես էլ համակցությամբ չեն հաստատում կոնկրետ գործով /առաջադրված մեղադրանքում` ՀՀ քրեական օրենսգրքի 118-րդ հոդվածով/ ապացուցման առարկան կազմող այնպիսի հանգամանք, ինչպիսին է՝ ամբաստանյալ Ղուկաս Միշայի Ավագյանի մեղավորությունը քրեական օրենքով չթույլատրված և նրան /ՀՀ քրեական օրենսգրքի 118-րդ հոդվածով/ մեղսագրված արարքը կատարելու մեջ:
Քննարկվող պարագայում, վերաքննիչ դատարանն արձանագրում է, որ / առաջադրված մեղադրանքում` ՀՀ քրեական օրենսգրքի 118-րդ հոդվածով/ սույն գործում առկա ապացույցների համակցությունը բավարար չէ հիմնավոր կասկածից վեր ապացուցողական չափանիշին համապատասխան հաստատված համարելու, որ ամբաստանյալ Ղուկաս Միշայի Ավագյանը կատարել է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 118-րդ հոդվածով նախատեսված հանցավոր արարք:
Մեղադրական դատավճռի հիմքում դրված ապացույցների համակցությունը բավարար չէ ամբաստանյալ Ղուկաս Միշայի Ավագյանին ՀՀ քրեական օրենսգրքի 118-րդ հոդվածով մեղսագրվող հանցավոր արարքի փաստական հանգամանքները հաստատված համարելու այն ծավալով, որը կբացառի դրա ապացուցվածության վերաբերյալ ցանկացած ողջամիտ կասկած:
Հետևաբար, վերաքննիչ դատարանը գտնում է, որ ամբաստանյալ Ղուկաս Միշայի Ավագյանին ՀՀ քրեական օրենսգրքի 118-րդ հոդվածով նախատեսված հանցագործության կատարման մեջ մեղավոր ճանաչելիս դատարանը չի պահպանել ապացույցները գործի լուծման համար բավարարության տեսանկյունից գնահատելու օրենսդրական պահանջը՝ խախտելով անմեղության կանխավարկածի, ապացույցները գնահատելու վերաբերյալ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 18-րդ, 25-րդ, 127-րդ, 365-րդ հոդվածների պահանջները:
Վերաքննիչ դատարանը հարկ է համարում նշել նաև, որ տվյալ դեպքում, Ղուկաս Միշայի Ավագյանին ՀՀ քրեական օրենսգրքի 118-րդ հոդվածով առաջադրված մեղադրանքի հիմքում դրված ապացույցներն, ինչպես առանձին վերցված, այնպես էլ իրենց համակցությամբ բավարար չեն հիմնավոր հետևության հանգելու այն մասին, որ ամբաստանյալ Ղուկաս Միշայի Ավագյանը կատարել է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 118-րդ հոդվածով նախատեսված և իրեն վերագրվող արարքը:
Որպիսի պայմաններում, վերը շարադրված հանգամանքների առկայության պայմաններում, վերաքննիչ դատարանն գտնում է, որ գործի քննությամբ բավարար ապացույցներ ձեռք չեն բերվել հիմնավորված համարելու ՀՀ քրեական օրենսգրքի 118-րդ հոդվածով մեղսագրված հանցանքի կատարման մեջ ամբաստանյալ Ղուկաս Միշայի Ավագյանի մասնակցությունը և մեղքը, սպառվել են այլ ապացույցներ ձեռք բերելու բոլոր հնարավորությունները, հետևաբար առաջադրված մեղադրանքում ամբաստանյալ Ղուկաս Միշայի Ավագյանի վերաբերյալ պետք է կայացվի արդարացման դատավճիռ՝ դադարեցնելով քրեական հետապնդումը ՀՀ քրեական օրենսգրքի 118-րդ հոդվածով առաջադրված մեղադրանքում:
Հիմք ընդունելով վերոգրյալը, վերաքննիչ դատարանը գտնում է, որ ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի դատարանը,ամբաստանյալ Ղուկաս Միշայի Ավագյանի նկատմամբ մեղադրական դատական ակտ կայացնելու հարցում հանգել է ոչ ճիշտ եզրակացության, ինչը հանգեցրել է նյութական և դատավարական իրավունքի այնպիսի խախտման, որը հիմք վիճարկվող դատական ակտը բեկանելու և ամբաստանյալ Ղուկաս Միշայի Ավագյանի նկատմամբ արդարացման դատական ակտ կայացնելու համար:
Անդրադառնալով խափանման միջոցի հարցին, վերաքննիչ դատարանը գտնում է, որ ամբաստանյալ Ղուկաս Միշայի Ավագյանի նկատմամբ ընտրված խափանման միջոցը` <ստորագրություն չհեռանալու մասին> պետք է վերացնել:
Վերոգրյալի հիման վրա և ղեկավարվելով ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 393-րդ, 394-րդ և 395-րդ հոդվածներով, վերաքննիչ դատարանը

Ո Ր Ո Շ Ե Ց

Պաշտպանի վերաքննիչ բողոքը բավարարել:
Ղուկաս Միշայի Ավագյանի նկատմամբ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 118-րդ հոդվածով, Երևանի Արաբկիր և Քանաքեռ-Զեյթուն վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի դատարանի 13.04.2016թ. դատավճիռը բեկանել:
Ամբաստանյալ Ղուկաս Միշայի Ավագյանին ՀՀ քրեական օրենսգրքի 118-րդ հոդվածով նախատեսված հանցանքի կատարման մեջ ճանաչել անմեղ և արդարացնել:
Ամբաստանյալ Ղուկաս Միշայի Ավագյանի նկատմամբ ընտրված խափանման միջոցըª <ստորագրություն չհեռանալու մասին> վերացնել:
Սույն որոշումը կարող է բողոքարկվել ՀՀ վճռաբեկ դատարան` հրապարակվելու պահից մեկամսյա ժամկետում:



ՆԱԽԱԳԱՀՈՂ ԴԱՏԱՎՈՐ` ստորագրություն
ԴԱՏԱՎՈՐՆԵՐ` ստորագրություններ

Իսկականի հետ ճիշտ է.


ՆԱԽԱԳԱՀՈՂ ԴԱՏԱՎՈՐ` Ա.ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ