ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
ՎԵՐԱՔՆՆԻՉ ՔՐԵԱԿԱՆ ԴԱՏԱՐԱՆ

Ո Ր Ո Շ ՈՒ Մ

ՀԱՆՈՒՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ԳՈՐԾ ԵԱՔԴ/0208/01/15

ՀՀ ՎԵՐԱՔՆՆԻՉ ՔՐԵԱԿԱՆ ԴԱՏԱՐԱՆԸ (այսուհետ նաև`
Վերաքննիչ դատարան) ՀԵՏԵՎՅԱԼ ԿԱԶՄՈՎ`

նախագահող դատավոր` Լ.ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ
դատավորներ` Ա. ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ
Ա.ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ

քարտուղարությամբ` Մ.ՄԱՀՏԵՍՅԱՆԻ

մասնակցությամբ`
դատախազ` Ս.ՅՈՒԶԲԱՇՅԱՆԻ
պաշտպան` Մ.ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆԻ
ամբաստանյալ` Մ.ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆԻ

2016 թվականի ապրիլի 07-ին Երևան քաղաքում

դռնբաց դատական նիստում, Երևանի կայազորի զինվորական դատախազության դատախազ՝ գործով մեղադրող Ս.Յուզբաշյանի վերաքննիչ բողոքի հիման վրա, քննության առնելով քրեական գործն ըստ մեղադրանքի Մոնթե Դմիտրիի Բաղդասարյանի` ՀՀ քրեական օրենսգրքի 359-րդ հոդվածի 1-ին մասով և 363-րդ հոդվածի 1-ին մասով,

ՊԱՐԶԵՑ

1. Գործի դատավարական նախապատմությունը.
1. հ.90205915 քրեական գործը հարուցվել է 2015 թվականի մայիսի 22-ին` Երևանի կայազորի զինվորական դատախազության դատախազ Ս.Յուզբաշյանի կողմից` ՀՀ քրեական օրենսգրքի 363-րդ հոդվածի 1-ին մասով նախատեսված հանցագործության հատկանիշներով:
2. 2015 թվականի հունիսի 01-ին հարուցվել է հ.90858215 քրեական գործը՝ ՀՀ քննչական կոմիտեի զինվորական քննչական գլխավոր վարչության երրորդ կայազորային քննչական բաժնի քննիչ Մ.Մազյանի կողմից` ՀՀ քրեական օրենսգրքի 359-րդ հոդվածի 1-ին մասով նախատեսված հանցագործության հատկանիշներով:
3. 2015 թվականի հունիսի 25-ի Մոնթե Դմիտրիի Բաղդասարյանը ներգրավվել է որպես մեղադրյալ` ՀՀ քրեական օրենսգրքի 359-րդ հոդվածի 1-ին մասով և նույն օրվա մեկ այլ որոշմամբ նրա նկատմամբ որպես խափանման միջոց է ընտրվել հրամանատարության հսկողությանը հանձնելը:
4. 2015 թվասկանի հուլիսի 01-ին հ. 90858215 քրեական գործը միացվել է հ.90205915 քրեական գործին, նախաքննությունը շարունակվել է 90205915 համարով:
5. 2015 թվականի հուլիսի 17-ին Մոնթե Դմիտրիի Բաղդասարյանին առաջադրված մեղադրանքը լրացվել է և նրան նոր մեղադրանք է առաջադրվել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 359-րդ հոդվածի 1-ին մասով և 363-րդ հոդվածի 1-ին մասով:
6. 2015 թվականի նոյեմբերի 12-ին քրեական գործը մեղադրական եզրակացությամբ ուղարկվել է Երևան քաղաքի Արաբկիր և Քանաքեռ-Զեյթուն վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի դատարան (այսուհետ Առաջին ատյանի դատարան):
7. Առաջին ատյանի դատարանի 2016 թվականի հունվարի 27-ի դատավճռով`
Ճանաչվել և հռչակվել է Մոնթե Դմիտրիի Բաղդասարյանի անմեղությունը ՀՀ քրեական օրենսգրքի 363-րդ հոդվածի 1-ին մասով առաջադրված մեղադրանքում և նա արդարացվել է` արարքում հանցակազմի բացակայության հիմքով:
Մոնթե Դմիտրիի Բաղդասարյանը մեղավոր է ճանաչվել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 359-րդ հոդվածի 1-ին մասով նախատեսված հանցագործության կատարման մեջ և նրա նկատմամբ պատիժ է նշանակվել ազատազրկում՝ 6 (վեց) ամիս ժամկետով:
Կիրառվել է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 70-րդ հոդվածը և Մոնթե Բաղդասարյանի նկատմամբ ազատազրկման ձևով նշանակված պատիժը պայմանականորեն չի կիրառվել` սահմանելով փորձաշրջան՝ 1 (մեկ) տարի ժամկետով՝ նրա վարքագքծի նկատմամբ վերահսկողությունը դնելով զորամասի հրամանատարության, իսկ զորացրվելու դեպքում՝ ԼՂՀ արդարադատության նախարարության այլընտրանքային պատիժների կատարման համապատասխան ծառայության վրա:
Մոնթե Բաղդասարյանի նկատմամբ ընտրված խափանման միջոցը` հրամանատարության հսկողությանը հանձնելը, թողնվել է անփոփոխ` մինչև դատավճռի օրինական ուժի մեջ մտնելը:
8. Առաջին ատյանի դատարանի 2016 թվականի հունվարի 27-ի դատավճռի դեմ վերաքննիչ բողոք է ներկայացրել Երևանի կայազորի զինվորական դատախազության դատախազ՝ գործով մեղադրող Ս.Յուզբաշյանը:
9. Վերաքննիչ դատարանի 2016 թվականի մարտի 21-ի որոշմամբ, մեղադրողի վերաքննիչ բողոքն ընդունվել է վարույթ և նշանակվել քննության` Վերաքննիչ դատարանի դռնբաց դատական նիստում` 2016թ. ապրիլի 04-ին:

2. Գործի փաստական հանգամանքները.
10. Նախաքննության մարմնի կողմից Մոնթե Դմիտրիի Բաղդասարյանին՝ 359-րդ հոդվածի 1-ին մասով և 363-րդ հոդվածի 1-ին մասով մեղադրանք է առաջադրվել այն բանի համար, որ նա, հանդիսանալով ԼՂՀ ՊԲ 49971 զորամասի պարտադիր ժամկետային զինծառայող, ինժեներասակրավորային վաշտի ինժեներասակրավորային դասակի 2-րդ ջոկի սակրավոր, կոչումով շարքային, 21.05.2015թ.-ին, ժամը 19:00-ի սահմաններում, ինժեներասակրավորային վաշտի զորանոցի միջանցքում, ստորադասության ենթակայության հարաբերությունների բացակայության դեպքում, վիճաբանել է պարտադիր ժամկետային զինծառայող, նույն դասակի վարորդ, շարքային Գրիգոր Հայկի Դալվաթյանի հետ, որի ընթացքում խախտելով ՀՀ ԶՈՒ ներքին ծառայության կանոնագրքի 13-րդ և 16-րդ հոդվածներով սահմանված՝ զինվորական ընկերասիրությունը բարձր պահելու, նրանցից յուրաքնաչյուրի պատիվն ու արժանապատվությունը հարգելու, իր և ուրիշ զինծառայողների նկատմամբ կոպտություն և ծաղրուծանակ թույլ չտալու, անարժան քայլերից նրանց հեռու պահելու, զինծառայողների նկատմամբ հարգանք տածելու, զինծառայողների փոխհարաբերությունների կանոնագրքային կանոնները բռնի գործողություններ է կատարել Գրիգոր Հայկի Դալվաթյանի նկատմամբ, այն է՝ գլխով մեկ անգամ հարվածել է նրա դեմքին՝ վերջինիս պատճառելով առողջության թեթև վնասի հատկանիշներ չպարունակող մարմնական վնասվածքներ:
Բացի այդ, Մոնթե Բաղադասարյանը 06.04.2015թ,-ից գտնվելով «Կենտրոնական կլինիկական զինվորական հոսպիտալում» (ՀՀ ՊՆ 14203 զորամաս) 12.05.2015թ.-ին՝ ժամը 00:30-ի սահմաններում, «ակնաբուժական» բաժանմունքի թիվ 11-րդ հիվանդասենյակի սանհանգույցում իր առողջությանը պատճառել է թեթև վնասի հատկանիշներ չպարունակող մարմնական վնասվածքներ, այն է՝ ածելու սայրով աջ ձեռքի նախաբազկի միջին երրորդի առաջային մակերեսի մակերեսային կտրվածքներ է կատարել (անդամախեղում), ինչը կարող էր հանգեցնել զինվորական ծառայության կատարումը ժամանակավորապես դադարեցնելուն:

3. Վերաքննիչ բողոքի հիմքը, հիմնավորումները և պահանջները.
Վերաքննիչ բողոքը քննվում են հետևյալ հիմքերի սահմաններում` ներքոհիշյալ հիմնավորումներով.
11. Բողոք բերած անձը` մեղադրող Ս.Յուզբաշյանը, ներկայացնելով գործի դատավարական նախապատմությունը և փաստական հանգամանքները գտել է, որ ստորադաս դատարանը սույն քրեական գործով դատական ակտ կայացնելիս թույլ է տվել դատական սխալ՝ նյութական իրավունքի հիմնարար խախտումներ՝ ճանաչել և հռչակել է Մոնթե Բաղդասարյանի անմեղությունը ՀՀ քրեական օրենսգրքի 363-րդ հոդվածի 1-ին մասով առաջադրված մեղադրանքում և արդարացրել է նրան, անտեսելով, որ վերջինիս արարքում առկա է նշված հանցակազմը, և կիրառել է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 70-րդ հոդվածը, որը ենթակա չէ կիրառման, ինչպես նաև դատավարական իրավունքի հիմնարար խախտումներ՝ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի սկզբունքների և այլ ընդհանուր դրույթների խախտումներ, մասնավորապես՝ չեն ապահովվել ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 107-րդ, 127-րդ և 371-րդ հոդվածների պահանջները, այդ խախտումները ազդել են գործի ելքի վրա, որի արդյունքում ընդունված դատական ակտով խաթարվել է արդարադատության բուն էությունը, խախտվել է սահմանադրորեն պաշտպանվող շահերի հավասարակշռությունը, ուստի, ըստ մեղադրողի, նշված դատավճիռը ենթակա է մասնակի բեկանման՝ հետևյալ հիմնավորումներով.
Վկայակոչելով ՀՀ Վճռաբեկ դատարանի՝ Արկադի Պապյանի վերաբերյալ գործով 2010 թվականի նոյեմբերի 5-ի թիվ ՏԴ/0115/01/09 և Գրիգոր Ճաղարյանի և այլոց վերաբերյալ գործով 2012 թվականի օգոստոսի 24-ի թիվ ԵՇԴ/0002/01/11 որոշումներում արտահայտած իրավական դիրքորոշումները, բողոքի հեղինակը անդրադառնալով սույն գործի փաստական հանգամանքներին, նշել է, որ զինվորական ծառայության կարգի դեմ ուղղված հանցագործությունները ոտնձգում են այնպիսի հասարակական հարաբերությունների դեմ, որոնք առաջանում են զինվորական ծառայության՝ որպես պետական ծառայության հատուկ տեսակի, իրականացման ընթացքում։ Անվիճարկելի է, որ զինվորական ծառայության կրման կարգը սերտ կապի մեջ է զինվորական ծառայություն անցնելու, զինվորական պատվի պահպանման կարգի հետ, այն վարվեցողության և զինծառայողների միջև փոխհարաբերությունների զինվորական կանոնադրություններով ամրագրված կարգի հանրագումարն է։
Բողոքաբերը արձանագրել է, որ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 363-րդ հոդվածի 1-ին մասը քրեական պատասխանատվություն է նախատեսում զինծառայողի կողմից իր առողջությանը վնաս պատճառելու (անդամախեղելը) համար, որը հանգեցրել է կամ կարող էր հանգեցնել զինվորական ծառայության կամ դրա առանձին պարտականությունների կատարումը ժամանակավորապես դադարեցնելուն։
Վկայակոչելով նաև ՀՀ Վճռաբեկ դատարանի՝ Եղիշե Ալոյանի վերաբերյալ գործով 2015 թվականի հունիսի 05-ի ԼԴ/0048/01/14 որոշմամբ արտահայտած իրավական դիրքորոշումը, բողոքաբերը նշել է, որ ՀՀ Վճռաբեկ դատարանը նշված գործով կայացված որոշման մեջ անդրադարձ է կատարել միայն այն դեպքին, երբ հանցավորի կողմից կատարած անդամախեղումը հանգեցրել է զինվորական ծառայության ժամանակավորապես դադարեցնելուն։
Մեղադրողը գտել է, որ Առաջին ատյանի դատարանը ԵԱՔԴ/0208/01/15 դատավճռով, հիմք ընդունելով ՀՀ Վճռաբեկ դատարանի Եղիշե Ալոյանի գործով կայացված որոշմամբ իրավական դիրքորոշումը, ճանաչելով և հռչակելով Մոնթե Բաղդասարյանի անմեղությունը ՀՀ քրեական օրենսգրքի 363-րդ հոդվածի 1-ին մասով առաջադրված մեղադրանքում և նրան արդարացնելով, հաշվի չի առել այն կարևոր հանգամանքը, որ Եղիշե Ալոյանի գործով մեղադրանքի հիմքում դրված փաստական հանգամանքներն էականորեն տարբերվում են Մոնթե Բաղդասարյանի գործով մեղադրանքի հիմքում դրված փաստական հանգամանքներից։ Մասնավորապես, Մ.Բաղդասարյանի գործով վերջինիս մեղադրանք է առաջադրվել այն բանի համար, որ նա 06.04.2015թ.-ից գտնվելով «Կենտրոնական կլինիկական զինվորական հոսպիտալում» («ՊՆ 14203 զորամաս) 12.05.2015թ.-ին՝ ժամը 00:30-ի սահմաններում, «ակնաբուժական» բաժանմունքի թիվ 11-րդ հիվանդասենյակի սանհանգույցում իր առողջությանը պատճառել է թեթև վնասի հատկանիշներ չպարունակող մարմնական վնասվածքներ, այն է՝ ածելու սայրով աջ ձեռքի նախաբազկի միջին երրորդի առաջային մակերեսի մակերեսային կտրվածքներ է կատարել (անդամախեղում), ինչը կարող էր հանգեցնել զինվորական ծառայության կատարումը ժամանակավորապես դադարեցնելուն։
Ըստ բողոքաբերի, տվյալ դեպքում Առաջին ատյանի դատարանը հիմնվելով ՀՀ Վճռաբեկ դատարանի Եղիշե Ալոյանի գործով դատական ակտի վրա՝ կայացրել է սխալ դատավճիռ՝ անտեսելով քննարկվող գործերով մեղադրանքների հիմքում ընկած փաստական տվյալների և իրավաբանական որակումների տարբերությունները, որի պարագայում առավել ակնհայտ է դառնում Վճռաբեկ դատարանի Ե.Ալոյանի գործով կայացված իրավական դիրքորոշման սույն գործի շրջանակներում կիրառման անթույլատրելիությունը։ Վերոգրյալը հիմնավորելու համար մեղադրողը վկայակոչել է ՀՀ դատական օրենսգրքի 15-րդ հոդվածի 4-րդ մասը:
Մեղադրողը նշել է նաև, որ խնդրո առարկա քրեաիրավական նորմը զետեղված է ՀՀ քրեական օրենսգրքի՝ «Զինվորական ծառայության կարգի դեմ ուղղված հանցագործություններ» վերտառությամբ գլխում։ Զինվորական ծառայությունը ՀՀ զինված ուժերում և այլ զորքերում իրականացվող պետական գործունեության հատուկ տեսակ է, որի իրականացման սահմանված կարգի դեմ ուղղված հանցագործությունները բնութագրվում են օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ առանձնահատուկ հատկանիշներով։ Մասնավորապես, բոլոր զինվորական հանցագործությունների համար ընդհանուր հանդիսացող օբյեկտն օրենքներով, զինվորական կանոնադրություններով, կանոնագրքերով, պետերի հրամաններով սահմանված զինվորական ծառայության կարգն է։ Հետևաբար արարքը զինվորական ծառայության դեմ ուղղված հանցագործությունների թվին դասելու համար նախ և առաջ պետք է փաստել, որ այն ոտնձգում է զինվորական ծառայության սահմանված կարգի դեմ՝ որպես հանցագործության հիմնական օբյեկտի։
Բողոքաբերը նշել է նաև, որ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 363-րդ հոդվածի 1-ին մասի դիսպոզիցիայի վերլուծությունից պարզ է դառնում, որ օրենսդիրը նախատեսել է հետևանքի առաջացման 4 հնարավոր եղանակներ։ Մասնավորապես, զինծառայողի կողմից իր առողջությանը վնաս պատճառելը (անդամախեղելը), որը
1. հանգեցրել է զինվորական ծառայության կատարումը ժամանակավորապես դադարեցնելուն,
2. հանգեցրել է զինվորական ծառայության առանձին պարտականությունների կատարումը ժամանակավորապես դադարեցնելուն,
3. կարող էր հանգեցնել զինվորական ծառայության կատարումը ժամանակա¬վորա¬պես դադարեցնելուն,
4. կարող էր հանգեցնել զինվորական ծառայության առանձին պարտականու¬թյուն¬ների կատարումը ժամանակավորապես դադարեցնելուն։
Վկայակոչելով ՀՀ Վճռաբեկ դատարանի՝ Եղիշե Ալոյանի վերաբերյալ գործով որոշմամբ արտահայտած իրավական դիրքորոշումը, բողոքաբերը նշել է, որ ՀՀ Վճռաբեկ դատարանը Ե.Ալոյանի գործով որոշման մեջ իրավական դիրքորոշում է արտահայտել այն մասին, որ սուբյեկտիվ կողմից ՀՀ քրեական օրենսգրքի 363-րդ հոդվածի 1-ին մասով նախատեսված հանցակազմը բնութագրվում է ուղղակի դիտավորությամբ։ Սակայն, որոշման մեջ Վճռաբեկ դատարանը իրավական վերլուծության է ենթարկել, փաստացի, ՀՀ քրեական օրենսգրքի 363-րդ հոդվածի 1-ին մասով որպես հետևանք նախատեսված միայն այն դեպքերը, երբ անդամախեղումը հանգեցրել է զինվորական ծառայության կամ դրա առանձին պարտականությունների կատարումը ժամանակավորապես դադարեցնելուն, որի արդյունքում եզրահանգել է, որ հանցավորը պետք է գիտակցի հետևանքի առաջացման անխուսափելիությունը և ցանկանա դա։ Սակայն չի անդրադարձել այն իրավիճակներին, երբ անդամախեղումը կարող էր հանգեցնել զինվորական ծառայության կամ դրա առանձին պարտականությունների կատարումը ժամանակավորապես դադարեցնելուն, միայն նշելով, որ այդ դեպքերում հետևանքի առաջացման հնարավորություն է ստեղծվում։ Արդյունքում Վճռաբեկ դատարանը եկել է այն եզրահանգման, որ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 363-րդ հոդվածով նախատեսված հանցակազմի սուբյեկտիվ կողմը կարող է դրսևորվել միայն ուղղակի դիտավորությամբ:
Հանցակազմի սուբյեկտիվ կողմի պարտադիր հատկանիշ հանդիսացող մեղքը արարքի հոգեբանական պարսավելիությունն է, նրա հոգեբանական վերաբերմունքը իր կողմից կատարվող արարքի և դրա վտանգավոր հետևանքների նկատմամբ, որը դրսևորվում է դիտավորության կամ անզգուշության ձևով։ Ուղղակի դիտավորության դեպքում անձը գիտակցում է, որ ոտնձգում է որոշակի արժեքների դեմ, նախատեսում է իր արարքի վտանգավոր հետևանքները և ցանկանում է, որ դրանք առաջանան։
Վճռաբեկ դատարանը իրավացիորեն նշել է, որ նշված հանցանքի դեպքում անձը իր կատարած արարքի նկատմամբ դրսևորում է ուղղակի դիտավորություն, այսինքն, նկատի ունենալով, որ հանցակազմը նյութական է, անհրաժեշտ է, որպեսզի զինծառայողին, վերջինիս կողմից անդամախեղում կատարելու արդյունքում պատճառվի մարմնական վնասվածք։ Ինչ վերաբերվում է որպես հետևանք նախատեսված «կարող էր հանգեցնել զինծառայության ժամանակավոր դադարեցմանը», ապա «կարող է հանգեցնել» եզրույթը, ինքնին նշանակում է, որ այդպիսի հետևանքների առաջացումը կախված է հնարավորությունից և դրանք կարող են նաև չառաջանալ:
Բողոքաբերը նշել է, որ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 363-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն՝ «հանցավորը պետք է գիտակցի հետևանքի առաջացման անխուսափելիությունը և ցանկանա դա» եզրույթը վերաբերելի է այն դեպքերին, երբ անդամախեղումը հանգեցրել է զինվորական ծառայության կամ դրա առանիձին պարտականությունների կատարումը ժամանակավորապես դադարեցնելուն, որը արտահայտվում է ուղղակի դիտավորությամբ։ Սակայն այն դեպքերում, երբ հետևանքի առաջացման վերաբերյալ առկա է միայն հնարավորություն, հանցավորը չի կարող գիտակցել դրա անխուսափելիության վերաբերյալ և ուստի խոսք չի կարող գնալ ուղղակի դիտավորության մասին։
Բողոքի հեղինակը նշել է նաև հետևյալը.
«Անուղղակի դիտավորության դեպքում վտանգավոր հետևանքների առաջացման իրական հնարավորությունը տարբերվում է ուղղակի դիտավորության համանման իրավիճակից։ Անուղղակի դիտավորության դեպքում անձը գիտակցում է, որ ինքը միայն պայմաններ է ստեղծում հետևանքների առաջացման համար, և իր արարքի ու հետևանքների միջև թեև պատճառական կապ կա, բայց դա միանշանակ պատճառական կապ չէ։ Նման դեպքերում հետևանքների առաջացումը կախված է ոչ միայն անձի արարքից, այլև ուրիշ, այդ թվում՝ հանցավորի կամքից անկախ հանգամանքներից։ Գիտակցելով, որ իր արարքից կարող են վտանգավոր հետևանքներ առաջանալ, անձը ոչինչ չի անում դրանք կանխելու համար, այսինքն գիտակցաբար թույլ է տալիս դրանց առաջացումը։ Ուստի տվյալ դեպքում հանցավորի հոգեբանական վերաբերմունքը հետևանքների նկատմամբ պասիվ է։
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 363-րդ հոդվածի 1-ին մասով նախատեսված հետևանքների վերաբերյալ առերևույթ գոյություն ունեցող խնդիրը ավելի ընգծելի է դառնում նույն հոդվածի 4-րդ մասի համեմատական վերլուծության դեպքում։
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 363-րդ հոդվածի 4-րդ մասի համաձայն, զինծառայողի կողմից իր առողջությանը վնաս պատճառելը (անդամախեղելը), որը կատարվել է զինվորական ծառայությունից վերջնականապես ազատվելու նպատակով։
Տվյալ դեպքում օրենսդիրը, նպատակը, որպես հանցակազմի պարտադիր հատկանիշ սահմանելով, փորձել է տարանջատել հանրության համար առավել վտանգավոր արարքները՝ դրանք ամրագրելով որպես ծանրացնող հանգամանք։ Այնուամենայնիվ, ակնհայտ է, որ քննարկվող հանցակազմի 1-ին մասում զինվորական ծառայությունից ժամանակավորապես խուսափելը որպես նպատակ ամրագրված չէ։ Ուստի, ցանկացած նման իրավիճակի հանգեցումը կամ դրա հնարավորության ստեղծումը թողնված է վարույթն իրականացնող մարմնի կողմից քննության ընթացքում ապացուցմանը։
Բացի այդ, Վճռաբեկ դատարանը Եղիշե Ալոյանի գործով որոշման մեջ արձանագրել է, որ քննարկվող հանցակազմի սուբյեկտիվ կողմը գնահատելու համար անհրաժեշտ է պարզել զինծառայողի անձը, այդ թվում՝ «... նշված արարքի կատարմանը նախորդող և հաջորդող ժամանակահատվածում զինծառայողի վարքագիծը...», որոնք կարող են էական նշանակություն ունենալ զինծառայողի արարքի սուբյեկտիվ կողմի՝ դիտավորության ուղղվածության պարզաբանման համար»։
Բողոքաբերը գտել է, որ Առաջին ատյանի դատարանը հաշվի է առել այն, որ Մոնթե Բաղդասարյանը հրամանատարության կողմից բնութագրվում է դրական, սակայն հաշվի չի առել քրեական գործում առկա և դատաքննության ընթացքում հետազոտված ԼՂՀ ՊԲ 49971 զորամասի հրամանատարության կողմից Մ.Բաղդասարյանի վերաբերյալ տված բնութագրերին, համաձայն որոնց՝ վերջինս հակում ունի զորամասն ինքնակամ թողնելու, ցուցաբերում է վատ դրսևորում, չի վայելում համածառայակիցների հարգանքը, հաճախակի դիմում է առողջական գանգատներով, բազմիցս արժանացել է տույժերի։ Արարքի կատարմանը նախորդող ժամանակահատվածում Մոնթե Բաղդասարյանին բնութագրող նշված փաստաթղթերին պատշաճ գնահատական չտալով՝ Առաջին ատյանի դատարանը ինքն իրեն զրկել է հիմնավորված որոշում կայացնելու հնարավորությունից, քանի որ նշված բնութագրերը առավել ընդգծելի են դարձնում Մոնթե Բաղդասարյանի՝ զինվորական ծառայություն անցնելու կարգի դեմ ուղղված հանցանք կատարելու դիտավորությունը։ Բացի այդ, ՀՀ քրեական օրենսգրքի 363-րդ հոդվածի 1-ին մասով նախատեսված արարք կատարելուց 9 օր անց, զորամասում Մոնթե Բաղդասարյանը կատարել է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 359-րդ հոդվածի 1-ին մասով նախատեսված հանցանք՝ ոտնձգելով զինվորական ենթակայության կարգի և զինծառայողների կանոնագրքային փոխհարաբերությունների դեմ։ Այսինքն, ՀՀ քրեական օրենսգրքի 363-րդ հոդվածի 1-ին մասով նախատեսված արարքի կատարմանը հաջորդող ժամանակահատվածում ևս Մոնթե Բաղդասարյանը ոտնձգել է զինվորական ծառայության կարգի դեմ։
Բողոքի հեղինակը գտել է, որ ամփոփելով վերոգրյալը ակնհայտ է դառնում, որ Առաջին ատյանի դատարանը սույն քրեական գործով դատական ակտ կայացնելիս հիմք է ընդունել ՀՀ Վճռաբեկ դատարանի Ե.Ալոյանի գործով որոշումը, որի փաստական տվյալները և իրավաբանական որակումը էականորեն տարբերվում են սույն գործի փաստական տվյալներից, որի արդյունքում կայացվել է անհիմն արդարացում։
Անդրադառնալով ՀՀ քրեական օրենսգրիք 70-րդ հոդվածի սխալ կիրառմանը, մեղադրողը նշել է, որ պատիժ նշանակելը քրեական գործերով արդարադատության իրականացման կարևոր և պատասխանատու բաղադրամասերից է, ուստի օրենսդրի կողմից մեծապես կարևորվում է յուրաքանչյուր դեպքում անձի նկատմամբ պատիժ նշանակելիս քրեաիրավական նորմերով ամրագրված օրինականության, արդարության, պատասխանատվության անհատականացման և մարդասիրության սկզբունքների պահպանումը։
Վկայակոչելով ՀՀ քրեական օրենսգրքի 10-րդ, 48-րդ, 61-րդ և 70-րդ հոդվածները, բողոքաբերը փաստել է, որ պատիժ նշանակելիս, ինչպես նաև պատիժը պայմանականորեն չկիրառելիս, դատարանը պետք է այնուամենայնիվ արձանագրի, որ նման պայմաններում նույնպես հնարավոր կլինի հասնել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 48-րդ հոդվածով նախատեսված պատժի նպատակներին։ Պատժի նպատակներին հասնելու երաշխիք է հանցագործություն կատարածի նկատմամբ արդարացի, արարքի ծանրությանը և հասարակական վտանգավորությանը համապատասխան պատիժ նշանակելը։ Դատարանը պատիժ նշանակելով պետք է հաշվի առնի նաև ՀՀ քրեական օրենսգրքի 62-րդ և 63-րդ հոդվածներով նախատեսված պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող և ծանրացնող հանգամանքները, որոնք հնարավորություն են տալիս պատկերացում կազմել հանցագործության՝ հանրության համար վտանգավորության աստիճանի և բնույթի, հանցավորի անձնավորության մասին և յուրաքանչյուր կոնկրետ գործով անհատականացնել պատիժը։
Ըստ բողոքի հեղինակի, ամբաստանյալ Մոնթե Բաղդասարյանի նկատմամբ նշանակված ազատազրկման ձևով պատիժը պայմանականորեն չկիրառելով՝ Առաջին ատյանի դատարանն անտեսել է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 48-րդ հոդվածի, ինչպես նաև ՀՀ քրեական օրենսգրքի Ընդհանուր մասի մյուս դրույթների վերը հիշատակված պահանջները, որի արդյունքում նշանակել է ոչ արդարացի պատիժ՝ հաշվի չառնելով նրա կատարած հանցագործության՝ հանրության համար վտանգավորության աստիճանը և բնույթը, ինչպես նաև նրա պատիժն ու պատասխանատվությունն անհատականացնող հանգամանքների ողջ ծավալն ու հարաբերակցությունը։ Ընդ որում, Առաջին ատյանի դատարանն իր դատավճռով հետևության է հանգել, որ Մոնթե Բաղդասարյանի ուղղվելը հնարավոր է նաև ՀՀ քրեական օրենսգրքի 70-րդ հոդվածի կիրառմամբ նրան իր նկատմամբ նշանակված պատժի կրումից ազատելով՝ հաշվի չառնելով այն հանգամանքը, որ պատժի նպատակը միայն անձին ուղղելը չէ, այլ նաև սոցիալական արդարության վերականգնումը և հանցագործությունների կանխումը։ Ուստի, ըստ մեղադրողի, Առաջին ատյանի դատարանը ՀՀ քրեական օրենսգրքի 70-րդ հոդվածի կիրառումը չի վերլուծել պատժի բոլոր նպատակների իրականացման համատեքստում։
Այս առումով, ըստ բողոքաբերի, Առաջին ատյանի դատարանի դատավճիռը հակասում է Թամարա Տեր-Գրիգորյանի վերաբերյալ 2007 թվականի հոկտեմբերի 26-ի թիվ ՎԲ-192/07 որոշմամբ Վճռաբեկ դատարանի կողմից արտահայտված նախադեպային իրավական դիրքորոշմանը, որի համաձայն՝ նշանակված պատիժը կրելու նպատակահարմարության վերաբերյալ դատարանի կողմից կայացված որոշումը պետք է հիմնված լինի կատարած հանցագործության, դրա առանձնահատկությունների, գործի կոնկրետ հանգամանքների, հանցավորի անձի, պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող կամ ծանրացնող հանգամանքների բազմակողմանի գնահատման վրա՝ նպատակ ունենալով ապահովել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 48-րդ հոդվածի 2-րդ մասում նշված պատժի նպատակների իրագործման հնարավորությունը։ Բացի այդ, Առաջին ատյանի դատարանի դատավճռով որպես ամբաստանյալ Մոնթե Բաղդասարյանի անձը բնութագրող հանգամանքներ է համարվել այն, որ զորամասի հրամանատարության կողմից բնութագրվում է դրական, նախկինում դատված չէ, ծառայել է մարտական հերթապահություն իրականացնող զորամասում, իսկ պատիժն ու պատասխանատվությունը մեղմացնող հանգամանքներ է համարել մեղքն ընդունելը և անկեղծորեն զղջալը, ինչպես նաև այն, որ նա ընտանիքի միակ կերակրողն է, խնամքի տակ են գտնվում թոշակառու ծնողները։
Բողոքի հեղինակը գտել է, որ Մոնթե Բաղդասարյանի անձը բնութագրող և պատիժն ու պատասխանատվությունը մեղմացնող հանգամանքերը յուրաքանչյուրը որպես առանձին հանգամանք համարելով՝ Առաջին ատյանի դատարանն արհեստականորեն ընդլայնել է այդպիսի հանգամանքների շրջանակը, որոնց բացակայությամբ առավել ակնհայտ է դառնում ՀՀ քրեական օրենսգրքի 70-րդ հոդվածի կիրառման անհամապատասխանությունն ամբաստանյալի անձին։ Նույնիսկ այս պայմաններում, Առաջին ատյանի դատարանի մատնանշած՝ պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող հանգամանքը չի նվազեցնում ամբաստանյալի, ինչպես նաև նրա կատարած արարքի հանրության համար վտանգավորության աստիճանը և նրա նկատմամբ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 70-րդ հոդվածի կիրառման օբյեկտիվ հիմք չի համարվում, քանի որ Առաջին ատյանի ատարանը հաշվի չի առել օրենքով պաշտպանվող հարաբերությունների սոցիալական նշանակությունը, բնույթը, որոնք բարձրացնում են նրա կատարած հանցագործության վտանգավորության աստիճանը։
Ավելին, ըստ բողոքաբերի, Առաջին ատյանի դատարանը տվյալ դեպքում չի մատնանշել պատժի բոլոր նպատակներին հասնելու հնարավորությունը։ Մասնավորապես, սոցիալական արդարության վերականգման բուն իմաստը կայանում է նրանում, որպեսզի վերականգնվի մինչ հանցագործությունը առկա հասարակական հարաբերությունները։ Նկատի ունենալով, որ կատարված հանցագործությունը ոտնձգում է զինվորական ծառայության կարգի՝ զինծառայողների կանոնագրքային փոխհարաբերությունների և զինվորական ծառայություն անցնելու կարգի դեմ, հետևաբար կատարածի համար անկեղծորեն զղջալը, որպես պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող հանգամանք կարող է հաշվի առնվել նվազագույնը հետագա ծառայության ընթացքում անբասիր վարքագիծ դրսևորելու արդյունքում, ինչը տվյալ դեպքում առկա չէ։
Անդրադառնալով զորամասի հրամանատարության կողմից տված բնութագրերին, մեղադրողը գտել է, որ Առաջին ատյանի դատարանը հաշվի առնելով 88863 զորամասի կողմից տված բնութագրերը, անտեսել է ԼՂՀ ՊԲ 49971 զորամասի հրամանատարության կողմից տված բացասական բնութագրերը, որոնց բովանդակությունից էլ ավելի ակնհայտ է դառնում ամբաստանյալի վարքագծի վերաբերյալ հետևությունները։
Ըստ բողոքաբերի, ասվածից հետևում է, որ Առաջին ատյանի դատարանի նշված դատավճիռը հակասում է նաև Պարույր Բայրամյանի վերաբերյալ ՀՀ Վճռաբեկ դատարանի 2007 թվականի հունիսի 1-ի թիվ ՎԲ-84/07 որոշմանը և վկայակոչելով նշված որոշմամբ արտահայտած իրավական դիրքորոշումը, բողոքաբերը նշել է, որ բացի այդ, մեղքը ընդունելը չի վկայում այն հասարակական վտանգավորության բացակայության մասին, որը բնորոշ է Մոնթե Բաղդասարյանի կատարած հանցագործությանը, քանզի քրեական գործով ձեռք բերված հանցանքը հիմնավորող բավարար ապացույցների առկայության պարագայում, ամբաստանյալը տվել է խոստովանական ցուցմունք։ Ըստ մեղադրողի, դրանք չեն նվազեցնում կատարած արարքի՝ հանրության համար վտանգավորության աստիճանը և ամբաստանյալի նկատմամբ պատիժը պայմանականորեն չկիրառելու օբյեկտիվ հիմք չեն և չեն կարող բխել օրենքից, քանզի դրանով կխաթարվի արդարադատության բուն էությունը, դատավճռի, որպես արդարադատության ակտի իմաստը:
Բողոքի հեղինակը գտել է նաև, որ Առաջին ատյանի դատարանը սխալ եզրահանգում է կատարել նաև, նշելով, որ ամբաստանյալի խնամքի տակ են գտնվում թոշակառու ծնողները, նկատի ունենալով, որ ՀՀ կառավարության թիվ 806-Ն որոշման համաձայն պարտադիր ժամկետային զինծառայողները և նրանց ընտանիքի անդամները գտնվում են պետության հոգածության ներքո։
Ըստ բողոքաբերի, սույն քրեական գործով ամբաստանյալի անձը բնութագրող հանգամանքները հիմք չեն տալիս ենթադրելու, որ վերջինիս ուղղումը հնարավոր է առանց պատիժը կրելու։ Պատժի պայմանականորեն կիրառմամբ խախտվել են ՀՀ քրեական օրենսգրքի 48-րդ հոդվածով նախատեսված պատժի նպատակները՝ սոցիալական արդարության վերականգնումը, պատժի ենթարկված անձի ուղղումը և հանցագործությունների կանխումը, կոնկրետ դեպքում չեն ապահովի նաև ՀՀ քրեական օրենսգրքի 10-րդ և 61-րդ հոդվածներով սահմանված՝ արդարության, պատասխանատվության անհատականացման և պատիժ նշանակելու ընդհանուր սկզբունքները։
Վկայակոչելով նաև ՀՀ Վճռաբեկ դատարանի՝ Ս.Մարգարյանի վերաբերյալ 31.10.2008թ. ՎԲ-01/08 և Կ.Հարությունյանի վերաբերյալ 2007 թվականի նոյեմբերի 30-ի ՎԲ-201/07 որոշումներում արտահայտած իրավական դիրքորոշումները, մեղադրողը գտել է, որ Առաջին ատյանի դատարանը Մոնթե Բաղդասարյանի նկատմամբ ազատազրկման ձևով պատիժը պայմանականորեն չկիրառելով խախտել է կատարած արարքի և նշանակված պատժի համաչափության վերաբերյալ նյութական իրավունքի (ՀՀ քրեական օրենսգրքի 10-րդ, 48-րդ և 61-րդ հոդվածների) և Վճռաբեկ դատարանի հիշյալ որոշման պահանջները, խաթարել պատժի նպատակները, խախտել սահմանադրորեն պաշտպանվող շահերի անհրաժեշտ հավասարակշռությունը։
Ըստ մեղադրողի, վերոգրյալն առավել ցայտուն է դառնում, հաշվի առնելով, որ Առաջին ատյանի դատարանը Մոնթե Բաղդասարյանին ՀՀ քրեական օրենսգրքի 363-րդ հոդվածի 1-ին մասով մեղավոր ճանաչելու և համակցության կանոնների կիրառմամբ պատիժ նշանակելու դեպքում ՀՀ քրեական օրենսգրքի 70-րդ հոդվածի կիրառման նկատմամբ կդրսևորեր այլ մոտեցում։
Բողոքաբերը գտել է, որ նշված նկատառումներով անհրաժեշտ է ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 394-րդ հոդվածի առաջին մասի 2-րդ կետի հիման վրա մասնակի բեկանել Առաջին ատյանի դատարանի 27.01.2016թ. դատավճիռը և գործն ուղարկել նույն դատարան նոր քննության։
12. Վերոգրյալի հիման վրա մեղադրողը verbatim (բառացիորեն) խնդրել է հետևյալը.
« 1. Վերաքննիչ բողոքն ընդունել վարույթ։
2. Մասնակի բեկանել Արաբկիր և Քանաքեռ-Զեյթուն վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի դատարանի կողմից 2016 թվականի հունվարի 27-ի թիվ ԵԱՔԴ/0208/01/15 դատավճիռը, գործն ուղարկել նույն դատարան նոր քննության»։
13. Վերաքննիչ դատարանում դատախազ Ս.Յուզբաշյանն ամբողջությամբ պնդեց իր կողմից ներկայացված վերաքննիչ բողոքը` խնդրելով բավարարել այն:
Ամբաստանյալ Մ.Բաղդասարյանն ու վերջինիս պաշտպան Մ.Ալավերդյանն առարկեցին մեղադրողի վերաքննիչ բողոքի դեմ, խնդրեցին մերժել այն` օրինական ուժի մեջ թողնելով Առաջին ատյանի դատարանի դատական ակտը:

4.Վերաքննիչ դատարանի պատճառաբանություններն ու եզրահանգումը.
Վերաքննիչ դատարանը, քննության առնելով մեղադրողի վերաքննիչ բողոքը` բողոքի հիմքերի և հիմնավորումների սահմաններում ուսումնասիրելով և վերլուծելով քրեական գործի նյութերը, գնահատելով ամբողջ ապացույցներն իրենց համակցությամբ` գործի լուծման համար բավարարության տեսանկյունից, ստուգելով քրեական օրենքի կիրառման ճշտությունը, ինչպես նաև գործը քննելիս և լուծելիս քրեադատավարական օրենքի պահանջների պահպանումը, լսելով վերաքննիչ բողոքի կապակցությամբ մեղադրողի հիմնավորումներն ու պաշտպանության կողմի պատասխանները, ներքին համոզմամբ, հանգում է հետևության այն մասին, որ մեղադրողի վերաքննիչ բողոքը պետք է մերժել, իսկ Առաջին ատյանի դատարանի դատավճիռը թողնել օրինական ուժի մեջ` հետևյալ պատճառաբանությամբ.
14. ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 17-րդ հոդվածի համաձայն.
«1. Յուրաքանչյուր ոք ունի արդարության բոլոր պահանջների պահպանմամբ, անկախ և անկողմնակալ դատարանի կողմից ողջամիտ ժամկետում իր շահերին առնչվող քրեական գործի քննության իրավունք:
(…)
3. Քրեական հետապնդում իրականացնող մարմինը պարտավոր է ձեռնարկել սույն օրենսգրքով նախատեսված բոլոր միջոցառումները` գործի հանգամանքների բազմակողմանի, լրիվ և օբյեկտիվ հետազոտման համար, պարզել ինչպես կասկածյալի և մեղադրյալի մեղավորությունը հիմնավորող, այնպես էլ նրանց արդարացնող, ինչպես նաև նրանց պատասխանատվությունը մեղմացնող և ծանրացնող հանգամանքները:
4. Կասկածյալի, մեղադրյալի և նրանց պաշտպանի հայտարարություններն իրենց անմեղության, կասկածյալին կամ մեղադրյալին արդարացնող, իրենց պատասխանատվությունը մեղմացնող ապացույցների առկայության մասին, ինչպես նաև քրեական դատավարության ընթացքում օրինականության խախտումների վերաբերյալ բողոքները պետք է մանրակրկիտ ստուգի քրեական վարույթն իրականացնող մարմինը»:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 25-րդ հոդվածի համաձայն.
«1.Դատավորը, ինչպես նաև հետաքննության մարմինը, քննիչը, դատախազը ապացույցները գնահատում են իրենց ներքին համոզմամբ:
2. Քրեական դատավարությունում ոչ մի ապացույց նախապես հաստատված ապացույցի ուժ չունի: Դատավորը, ինչպես նաև հետաքննության մարմինը, քննիչը, դատախազը չպետք է կանխակալ մոտեցում ցուցաբերեն ապացույցներին, չպետք է դրանց որոշ մասին մյուսների նկատմամբ առավել կամ նվազ նշանակություն տան` մինչև դրանց հետազոտումը պատշաճ իրավական ընթացակարգի շրջանակներում»:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 127-րդ հոդվածի համաձայն.
«Յուրաքանչյուր ապացույց ենթակա է գնահատման` վերաբերելիության, թույլատրելիության, իսկ ամբողջ ապացույցներն իրենց համակցությամբ` գործի լուծման համար բավարարության տեսանկյունից:
Հետաքննության մարմնի աշխատակիցը, քննիչը, դատախազը, դատավորը, ղեկավարվելով օրենքով, ապացույցները գնահատում են ապացույցների համակցության մեջ` դրանց բազմակողմանի, լրիվ և օբյեկտիվ քննության վրա հիմնված իրենց ներքին համոզմամբ»:
Մեջբերված քրեադատավարական դրույթները ՀՀ Վճռաբեկ դատարանը համակարգային վերլուծության է ենթարկել Մակար Հովհաննիսյանի և Աշոտ Մարտիրոսյանի վերաբերյալ գործով որոշմամբ, որտեղ իրավական դիրքորոշում է ձևավորել այն մասին, որ.
«(…) [Ք]րեադատավարական օրենքով ապացույցներին և ապացուցման գործընթացին ներկայացվող պահանջները հետևյալն են.
ա) ապացույցները պետք է պարունակեն ոչ թե գնահատողական դատողություններ, կարծիքներ, այլ կոնկրետ փաստական տվյալներ որոշակի գործողությունների, իրադարձությունների վերաբերյալ, (…):
(…) Ապացույցների գնահատումը, որպես ապացուցման գործընթացի տարր, իրենից ներկայացնում է մտավոր, տրամաբանական գործունեություն, որի արդյունքում եզրահանգում է արվում ապացույցներից յուրաքանչյուրի թույլատրելիության, վերաբերելիության, հավաստիության և ապացուցման առարկայի մեջ մտնող հանգամանքների բացահայտման համար ապացույցների համակցության բավարարության մասին:
Ապացույցների գնահատումը կատարվում է ներքին համոզման հիման վրա: Ներքին համոզմունքը, որպես ապացույցների գնահատման արդյունք, բնութագրվում է օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ գործոնների անխզելի կապով. այն, մի կողմից, պետք է բխի հետազոտվող ապացույցների բավարար համակցությունից և հիմնվի դրանց վրա, իսկ մյուս կողմից, անկողմնակալ դիտորդի մոտ պետք է առաջացնի այն վստահությունը, որ ապացույցները հետազոտվել են արդարության բոլոր պահանջների պահպանմամբ:
Ապացույցները, որոնք հավաքվել և ստուգվել են օրենքին համապատասխան, կազմում են ներքին համոզմունքի այն օբյեկտիվ հիմքը, որն իր դրսևորումն է գտնում ընդունվող որոշումներում: Թեպետ ապացույցների գնահատումը կատարվում է ներքին համոզման հիման վրա, այն չի կարող լինել կամայական: Դրա հիմքում պետք է դրված լինի գործի բոլոր հանգամանքների լրիվ, օբյեկտիվ և բազմակողմանի քննությունը(…)» (տե´ս Մակար Հովհաննիսյանի և Աշոտ Մարտիրոսյանի վերաբերյալ գործով ՀՀ Վճռաբեկ դատարանի 2010 թվականի փետրվարի 12-ի ԵՔՐԴ/0632/01/08 որոշման 13-14-րդ կետերը):
Ապացույցների գնահատման իրավաչափության հարցի առնչությամբ իր իրավական դիրքորոշումը ՀՀ Վճռաբեկ դատարանը վերահաստատել է Կարեն Սարուխանյանի վերաբերյալ գործով որոշման մեջ` միաժամանակ արձանագրելով հետևյալը.
«(…) [Ա]պացույցը գնահատող անձը մինչև դրանց հետազոտումը պատշաճ իրավական ընթացակարգի շրջանակներում չպետք է կանխակալ մոտեցում ցուցաբերի ապացույցներին, չպետք է դրանց որոշ մասին մյուսների նկատմամբ առավել կամ նվազ նշանակություն տա: Միևնույն ժամանակ, ներքին համոզմամբ ապացույցների ազատ գնահատումը ենթադրում է, որ ապացույցը գնահատող անձը կաշկանդված չէ տվյալ ապացույցին դատավարության նախորդ փուլերում կամ տվյալ փուլի շրջանակներում այլ անձանց կամ մարմինների տված գնահատականներով (…)» (տե´ս Կարեն Սարուխանյանի վերաբերյալ գործով ՀՀ Վճռաբեկ դատարանի 2010 թվականի օգոստոսի 27-ի ԼԴ/0301/01/09 որոշման 27-րդ կետը):
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 360-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն. «Դատավճիռ կայացնելիս դատարանը ներկայացված հաջորդականությամբ լուծում է հետևյալ հարցերը`(…)
1) ապացուցված է արդյոք արարքը, որի կատարման մեջ մեղադրվում է ամբաստանյալը.
2) այդ արարքը համապատասխանում է արդյոք քրեական օրենսգրքի հատուկ մասի նորմերի հատկանիշներին.
3) ապացուցված է արդյոք ամբաստանյալի կողմից այդ արարքը կատարելը.
4) ապացուցված է արդյոք ամբաստանյալի մեղավորությունը տվյալ հանցանքը կատարելու մեջ և, եթե այո, ապա քրեական օրենսգրքի որ հոդվածով, մասով, կետով է նախատեսված այն (…)»:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 395-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն.
«Բողոքարկված դատական ակտը բեկանվում կամ փոխվում է, եթե թույլ է տրվել դատական սխալ, այն է`
1) գործի փաստական հանգամանքների մասին դատական ակտում շարադրված դատարանի հետևությունները չեն համապատասխանում վերաքննիչ դատարանում հետազոտված ապացույցներին.
2) ճիշտ չի կիրառվել քրեական օրենքը կամ Հայաստանի Հանրապետության միջազգային պայմանագիրը.
3) առկա է քրեադատավարական օրենքի էական խախտում.
4) դատավճռով նշանակված պատիժը չի համապատասխանում կատարված հանցանքի ծանրությանը և ամբաստանյալի անձին»:
15. ՀՀ քրեական օրենսգրքի 359-րդ հոդվածի 1-ին մասով համաձայն.
«1. Զինծառայողների փոխհարաբերությունների կանոնագրքային կանոնները խախտելը նրանց միջև ստորադասության (ենթակայության) հարաբերությունների բացակայության դեպքում, որն արտահայտվել է ծաղրուծանակի ենթարկելով կամ հալածելով կամ ծեծելով կամ այլ բռնի գործողություններ կատարելով՝
պատժվում է կարգապահական գումարտակում պահելով՝ առավելագույնը երկու տարի ժամկետով, կամ ազատազրկմամբ՝ առավելագույնը երկու տարի ժամկետով»:
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 363-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն.
«1. Զինծառայողի կողմից իր առողջությանը վնաս պատճառելը (անդամախեղելը), որը հանգեցրել է կամ կարող էր հանգեցնել զինվորական ծառայության կամ դրա առանձին պարտականությունների կատարումը ժամանակավորապես դադարեցնելուն`
պատժվում է կալանքով՝ առավելագույնը երեք ամիս ժամկետով, կամ կարգապահական գումարտակում պահելով` առավելագույնը երեք տարի ժամկետով, կամ ազատազրկմամբ` առավելագույնը չորս տարի ժամկետով: (...)»:
«(...) ՀՀ քրեական օրենսգրքի 363-րդ հոդվածի 1-ին մասը քրեական պատասխանատվություն է սահմանում զինծառայողի կողմից իր առողջությանը վնաս պատճառելու (անդամախեղելու) համար, որը հանգեցրել է կամ կարող էր հանգեցնել զինվորական ծառայության կամ դրա առանձին պարտականությունների կատարումը ժամանակավորապես դադարեցնելուն:
Վերոշարադրյալ քրեաիրավական նորմը զետեղված է ՀՀ քրեական օրենսգրքի` «Զինվորական ծառայության կարգի դեմ ուղղված հանցագործություններ» վերտառությամբ գլխում: Զինվորական ծառայությունը ՀՀ զինված ուժերում և այլ զորքերում իրականացվող պետական գործունեության հատուկ տեսակ է, որի իրականացման սահմանված կարգի դեմ ուղղված հանցագործությունները բնութագրվում են օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ առանձնահատուկ հատկանիշներով: Մասնավորապես, բոլոր զինվորական հանցագործությունների համար ընդհանուր հանդիսացող օբյեկտն օրենքներով, զինվորական կանոնադրություններով, կանոնագրքերով, պետերի հրամաններով սահմանված զինվորական ծառայության կարգն է: Հետևաբար արարքը զինվորական ծառայության դեմ ուղղված հանցագործությունների թվին դասելու համար նախևառաջ պետք է փաստել, որ այն ոտնձգում է զինվորական ծառայության սահմանված կարգի դեմ` որպես հանցագործության հիմնական օբյեկտի:
Նշված հանցագործության օբյեկտիվ կողմը զինծառայողի կողմից իր առողջությանը վնաս պատճառելն է (անդամախեղելը): Ընդ որում, կատարված արարքը պետք է հանգեցնի զինվորական ծառայության կամ դրա առանձին պարտականությունների կատարումը ժամանակավորապես դադարեցնելուն կամ այդպիսի հետևանքի առաջացման հնարավորություն ստեղծի:
Զինծառայողի կողմից իրեն վնաս պատճառելը (անդամախեղելը) կարող է կատարվել ցանկացած եղանակով, օրինակ` որևէ օրգան վնասելով, որը կարող է խոչընդոտել վերջինիս կողմից զինվորական ծառայության պարտականությունները կատարելուն: Վնաս հասցնելու միջոցները կարող են տարբեր լինել, օրինակ՝ մեխանիկական (այդ թվում զենքի գործադրմամբ), քիմիական, թերմալ (այրվածքներ պատճառելը) և այլն: Փաստորեն, զինծառայողը, իրեն վնաս հասցնելով, արհեստականորեն ստեղծում է այնպիսի պայմաններ, որոնք ժամանակավորապես անհնարին են դարձնում նրա հետագա ծառայությունը կամ այդպիսի հետևանքի առաջացման հնարավորություն ստեղծում:
20. ՀՀ քրեական օրենսգրքի 363-րդ հոդվածի 1-ին մասով նախատեսված հանցագործության սուբյեկտը հատուկ է: Որպես այդպիսին հանդես են գալիս ՀՀ զինված ուժերում, ՀՀ այլ զորքերում օրենքով սահմանված կարգով զինվորական ծառայություն անցնող անձինք և վարժական հավաքներ անցնող զինապարտները (ՀՀ քրեական օրենսգրքի 356-րդ հոդվածի 5-րդ մաս):
21. Զինվորական ծառայության դեմ ուղղված հանցագործությունների առանձնահատկությունների կապակցությամբ Վճռաբեկ դատարանը Ս.Հովհաննիսյանի գործով որոշման մեջ ընդգծել է, որ «(...) զինվորական ծառայության մեջ ընդգրկված լինելու փաստն ինքնին հիմք չէ արձանագրելու, որ զինծառայողը յուրաքանչյուր պահի զինվորական ծառայության կոնկրետ պարտականություններ է կատարում: (...) ծառայության մեջ գտնվելու ժամանակաշրջանում զինծառայողները գտնվում են ոչ միայն զինվորական ծառայական հարաբերությունների, այլ զինվորական օրենսդրության նորմերով չկարգավորվող այլ (անձնական, քաղաքացիաիրավական, ընտանեկան և այլն) իրավահարաբերությունների մեջ:
(...) զորամասի տարածքում կատարված ոչ բոլոր արարքներն են համարվում զինվորական հանցագործություն, հետևաբար յուրաքանչյուր գործով անհրաժեշտ է զինվորական հանցագործությունը հստակ սահմանազատել ՀՀ քրեական օրենսգրքով արգելված այլ արարքներից, ինչպես նաև կարգապահական պատասխանատվության հիմք հանդիսացող զանցանքներից: (...)» (տե՛ս Սրապիոն Ազատի Հովհաննիսյանի գործով Վճռաբեկ դատարանի 2012 թվականի հունիսի 8-ի թիվ ՍԴ/0204/01/11 որոշման 19-րդ և 21-րդ կետերը):
Միևնույն ժամանակ Վճռաբեկ դատարանը վերահաստատում է իր նախադեպային իրավունքում ձևավորած դիրքորոշումն այն մասին, որ «(...) Զինվորական ծառայության պարտականությունները կատարելու հետ չկապված անձնական կամ այլ շարժառիթներով իրականացվող հանրորեն վտանգավոր արարքները մինչև օրենքում կատարված փոփոխությունները զինվորական հանցագործություն չեն համարվել: Այդ մասին է վկայում, մասնավորապես, 2013 թվականի ապրիլի 30-ի «ՀՀ քրեական օրենսգրքում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու մասին» ՀՕ-34-Ն օրենքը, որով փոփոխություններ և լրացումներ են կատարվել ՀՀ քրեական օրենսգրքի մի շարք հոդվածներում (օրինակ` ՀՀ քրեական օրենսգրքի 358-րդ, 358.1-րդ, 360-րդ հոդվածները), որոնց դիսպոզիցիաներում առկա է «եթե դա կապված չէ զինվորական ծառայության պարտականությունները կատարելու հետ» ձևակերպումը: Այլ խոսքով՝ ՀՀ քրեական օրենսգրքում հստակ ամրագրված է, որ զինվորական ծառայության պարտականությունները կատարելու հետ չկապված արարքները որպես զինվորական հանցագործություն որակելու համար անհրաժեշտ է որպեսզի համապատասխան հոդվածի դիսպոզիցիայում հստակ նշում արված լինի այն մասին, որ արարքը ենթակա է որակման որպես զինվորական հանցագործություն նաև այն դեպքում, երբ կապված չէ զինվորական ծառայության պարտականությունները կատարելու հետ» (տե՛ս Մխիթար Ալիկի Սարուխանյանի գործով Վճռաբեկ դատարանի 2014 թվականի մայիսի 31-ի թիվ ՍԴ/0185/01/13 որոշման 19-րդ կետը):
22. «ՀՀ քրեական օրենսգրքում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու մասին» 2013 թվականի ապրիլի 30-ի ՀՕ-34-Ն օրենքի ընդունումից առաջ գործող խմբագրությամբ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 363-րդ հոդվածի 1-ին մասը պատասխանատվություն էր նախատեսում իրեն վնասվածք պատճառելու (անդամախեղելու), հիվանդության սիմուլյացիայի, կեղծ փաստաթղթեր օգտագործելու կամ խաբեության միջոցով կամ ապօրինի այլ եղանակով զինծառայողի կողմից զինվորական ծառայության պարտականությունները կատարելուց ժամանակավորապես խուսափելու համար:
Սույն որոշման նախորդ կետում մեջբերված դիրքորոշումների համատեքստում վերլուծելով ՀՀ քրեական օրենսգրքի 363-րդ հոդվածի 1-ին մասի նախկին և նոր խմբագրությունները` Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է, որ ինչպես մինչև օրենսդրական փոփոխությունը, այնպես էլ դրանից հետո ՀՀ քրեական օրենսգրքի 363-րդ հոդվածի 1-ին մասի դիսպոզիցիայում բացակայում է հստակ նշում այն մասին, որ արարքը ենթակա է որակման որպես զինվորական հանցագործություն նաև այն դեպքում, երբ ուղղված չէ զինվորական ծառայության պարտականությունները ժամանակավորապես դադարեցնելուն:
Վերոգրյալի հիման վրա՝ Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է, որ սուբյեկտիվ կողմից ՀՀ քրեական օրենսգրքի 363-րդ հոդվածի 1-ին մասով նախատեսված հանցակազմը բնութագրվում է ուղղակի դիտավորությամբ, այսինքն՝ անձի դիտավորությունը պետք է ուղղված լինի զինվորական ծառայության կամ դրա առանձին պարտականությունների կատարումը ժամանակավորապես դադարեցնելուն: Այլ խոսքով` հանցավորը պետք է գիտակցի իր առողջությանը վնաս պատճառելու արդյունքում զինվորական ծառայության կամ դրա առանձին պարտականությունների կատարումը ժամանակավորապես դադարեցնելու հանրային վտանգավորությունը, հանցավոր հետևանքի առաջացման անխուսափելիությունը և ցանկանա դա:
Բացի այդ, Վճռաբեկ դատարանն անհրաժեշտ է համարում նշել, որ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 363-րդ հոդվածի 4-րդ մասը պատասխանատվություն է նախատեսում նույն հոդվածի 1-ին կամ 3-րդ մասով նախատեսված արարքները կատարելու համար, որոնք կատարվել են զինվորական ծառայությունից վերջնականապես ազատվելու նպատակով:
Մեջբերված նորմի բովանդակությունից հետևում է, որ դրանով նախատեսված հանցակազմի սուբյեկտիվ կողմը բնութագրվում է միայն ուղղակի դիտավորությամբ: Հետևաբար, եթե ՀՀ քրեական օրենսգքրի 363-րդ հոդվածի 1-ին մասով նախատեսված հանցակազմի սուբյեկտիվ կողմը բնութագրվի նաև անուղղակի դիտավորությամբ, ապա կառաջանա այնպիսի ոչ իրավաչափ իրավիճակ, երբ անդամախեղումը, որը հանգեցրել է զինվորական ծառայությունը ժամանակավորապես դադարեցնելուն, կառաջացնի քրեական պատասխանատվություն, իսկ որը հանգեցրել է զինվորական ծառայությունից վերջնականապես ազատվելուն` ոչ: Մասնավորապես, այն դեպքում, երբ զինծառայողը, օրինակ՝ ընտանեկան խնդիրների պատճառով, իր առողջությանն այնպիսի վնաս է պատճառում, որի արդյունքում զինվորական ծառայությունը ժամանակավորապես դադարեցվում է (անուղղակի դիտավորություն), նա ենթակա կլինի քրեական պատասխանատվության: Մինչդեռ նույն շարժառիթով իր առողջությանն այնպիսի վնաս պատճառելը, որը կհանգեցնի զինվորական ծառայությունից վերջնականապես ազատվելուն, քրեական պատասխանատվություն չի առաջացնի, թեև ավելի բարձր հանրային վտանգավորություն է ներկայացնում:
23. Վճռաբեկ դատարանը վերահաստատում է նաև իր նախադեպային իրավունքում ձևավորած դիրքորոշումն այն մասին, որ «ՀՀ քրեական օրենսգրքի 363-րդ հոդվածով նախատեսված հանցակազմի սուբյեկտիվ կողմի հատկանիշները բացահայտելիս հաշվի են առնվում արարքի և դրա հետևանքների նկատմամբ անձի դրսևորած մեղքի ձևերը, ինչպես նաև արարքի դրդապատճառները, շարժառիթները, նպատակներն ու հույզերը: Այս կապակցությամբ Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է, որ յուրաքանչյուր դեպքում, հաշվի առնելով գործի կոնկրետ հանգամանքները, անհրաժեշտ է ձեռք բերված բավարար փաստական տվյալներով հիմնավորել անձի մեղավորությունը կամ մեղավորության բացակայությունը տվյալ արարքը կատարելու մեջ:
Այլ խոսքով` կոնկրետ հանցակազմի էությունից և բովանդակությունից ելնելով` յուրաքանչյուր գործով անհրաժեշտ է պարզել, թե փաստական ինչպիսի հանգամանքներ պետք է ընդգրկվեն սուբյեկտիվ հոգեբանական վերաբերմունքի մեջ, որպեսզի հնարավոր լինի հանգել ճիշտ հետևության վերագրվող արարքում մեղքի առկայության (բացակայության) վերաբերյալ (...)» (տե՛ս Հայկ Արտավազդի Մովսիսյանի գործով Վճռաբեկ դատարանի 2013 թվականի հոկտեմբերի 18-ի թիվ ՍԴ/0389/01/11 որոշման 22-րդ կետը):
Մեջբերված դիրքորոշումից ելնելով` Վճռաբեկ դատարանը հարկ է համարում ընդգծել, որ զինծառայողի կողմից կատարված յուրաքանչյուր արարք կարող է ունենալ մեկից ավելի նպատակներ, որոնցից մեկը գերակա է մյուսների նկատմամբ: Ուստի յուրաքանչյուր դեպքում արարքի ճիշտ քրեաիրավական որակման համար կարևոր նշանակություն ունի գերակա նպատակի պարզումը (տե՛ս, mutatis mutandis, Սրապիոն Ազատի Հովհաննիսյանի գործով Վճռաբեկ դատարանի 2012 թվականի հունիսի 8-ի թիվ ՍԴ/0204/01/11 որոշման 20-րդ կետը): Այլ խոսքով՝ այն դեպքում, երբ գործով ձեռք բերված ապացույցների բավարար ամբողջությամբ կհիմնավորվի, որ զինծառայողի կողմից իրեն անդամախեղելու գերակա նպատակը կապված է զինվորական ծառայություն անցնելու կարգը խախտելու հետ, արարքը ենթակա է որակման ՀՀ քրեական օրենսգրքի 363-րդ հոդվածի 1-ին մասով: Մինչդեռ այն դեպքում, երբ արարքի կատարումը պայմանավորված է անձնական կամ այլ բնույթի մոտիվացիայով, և արարքն ուղղված չէ զինվորական ծառայության սահմանված կարգի դեմ, ապա այն չի կարող որակվել որպես զինվորական ծառայության դեմ ուղղված` ՀՀ քրեական օրենսգրքի 363-րդ հոդվածի 1-ին մասով նախատեսված հանցագործություն:
Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է նաև, որ քննարկվող հանցակազմի սուբյեկտիվ կողմը գնահատելու համար անհրաժեշտ է պարզել զինծառայողի անձը, այդ թվում՝ նրա հոգեկան առողջությունը բնութագրող տվյալները, նշված արարքի կատարմանը նախորդող և հաջորդող ժամանակահատվածում զինծառայողի վարքագիծը, իրեն վնասելու (անդամախեղման) եղանակն ու մեխանիզմը, գործիքներն ու միջոցները, ինքնախեղման տեղն ու ժամանակը, վնասվածքների քանակը, բնույթը, տեղակայումը, հանցանքի կատարման մեջ մեղադրվող անձի և վկաների ցուցմունքները, կոնկրետ գործի այլ հանգամանքները, որոնք կարող են էական նշանակություն ունենալ զինծառայողի արարքի սուբյեկտիվ կողմի՝ դիտավորության ուղղվածության պարզաբանման համար: Այն դեպքում, երբ զինծառայողի արարքը պայմանավորված լինի այնպիսի հանգամանքներով, որոնք ուղղված չեն զինվորական ծառայության կամ դրա առանձին պարտականությունների կատարումը ժամանակավորապես դադարեցնելուն, ինչպես նաև նրա մոտ առկա հուզական լարվածության, արտաքին միջավայրի հետ կապված դժվարությունների, անձնային առանձնահատկությունների, բռնկվող, անզուսպ բնավորության և համանման հանգամանքների հետևանք լինի, ապա զինծառայողի արարքը չի կարող որակվել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 363-րդ հոդվածի 1-ին մասով:
24. Ամփոփելով սույն որոշման 21-23-րդ կետերում շարադրված իրավական վերլուծությունները` Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է, որ զինծառայողի կողմից իր առողջությանը վնաս պատճառելը, որը հանգեցրել է կամ կարող էր հանգեցնել զինվորական ծառայության կամ դրա առանձին պարտականությունների կատարումը ժամանակավորապես դադարեցնելուն, ինքնին չի ենթադրում, որ այդ արարքը պետք է որակվի որպես զինվորական հանցագործություն: Քննարկվող հանցակազմի տեսանկյունից զինծառայողի վարքագիծը ոչ իրավաչափ է այնքանով, որքանով իր առողջությանը վնաս պատճառելն ուղղված է զինվորական ծառայության պարտականությունների կատարումը ժամանակավորապես անհնարին դարձնելուն: Այլ խոսքով` զինծառայողի արարքը կարող է որակվել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 363-րդ հոդվածի 1-ին մասով այն դեպքում, երբ իր առողջությանը վնաս պատճառելն ուղղված է եղել զինվորական ծառայությունը կամ դրա առանձին պարտականությունների կատարումը ժամանակավորապես դադարեցնելուն»: (տե՛ս ՀՀ Վճռաբեկ դատարանի Եղիշե Ալոյանի վերաբերյալ գործով 2015 թվականի հունիսի 05-ի ԼԴ/0048/01/14 որոշման 19-24 կետերը):
16. Վերաքննիչ դատարանն արձանագրում, որ համաձայն վիճարկվող դատական ակտի, գնահատելով սույն գործով ձեռք բերված ապացույցներն իրենց համակցության մեջ, Առաջին ատյանի դատարանը, վերլուծելով և գնահատելով դատաքննության ընթացում հետազոտված ապացույցներն իրենց վերաբերելիության, թույլատրելիության, իսկ ամբողջ ապացույցներն իրենց համակցությամբ` գործի լուծման համար բավարարության տեսանկյունից, ներքին համոզմամբ ապացուցված չի համարել ամբաստանյալ Մոնթե Բաղդասարյանին ՀՀ քրեական օրենսգրքի 363-րդ հոդվածի 1-ին մասով առաջադրված մեղադրանքը և գտել, որ ամբաստանյալ Մ.Բաղդասարյանի կողմից ինքնավնասում կատարելն ուղղված չի եղել զինվորական ծառայությունը կամ դրա առանձին պարտականությունների կատարումը ժամանակավորապես դադարեցնելուն և վերջինս իր առողջությանը վնաս պատճառելու արդյունքում զինվորական ծառայությունից խուսափելու դիտավորություն չի ունեցել, ուստի նրա արարքում բացակայում է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 363-րդ հոդվածի 1-ին մասով նախատեսված հանցակազմը, իսկ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 359-րդ հոդվածի 1-ին մասով առաջադրված մեղադրանքը, ըստ Առաջին ատյանի դատարանի, ապացուցված է և արարքը ճիշտ է որակված՝ ստորև շարադրված պատճառաբանություններով.
Առաջին ատյանի դատարանը, վիճարկվող դատական ակտի «Դատարանի իրավական վերլուծությունները» բաժնում արձանագրել հետևյալը.
«(…) Դատարանը պատշաճ իրավական ընթացակարգի շրջանակներում հետազոտելով սույն գործով ձեռք բերված ապացույցները և դրանք գնահատելով վերաբերելիության, թույլատրելիության, իսկ ամբողջ ապացույցներն իրենց համակցությամբ գործի լուծման համար բավարարության տեսանկյունից, դրանց բազմակողմանի, լրիվ և օբյեկտիվ քննության վրա հիմնված ներքին համոզմամբ, հանգում է հետևության, որ ապացուցված չէ ամբաստանյալ Մոնթե Դմիտրիի Բաղդասարյանի կողմից իրեն վնասվածք պատճառելու (անդամախեղելու) եղանակով զինվորական ծառայության պարտականությունները կատարելուց ժամանակավորապես խուսափելու` ՀՀ քրեական օրենսգրքի 363-րդ հոդվածի 1-ին մասով առաջադրված մեղադրանքը:
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 363-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն՝ «Զինծառայողի կողմից իր առողջությանը վնաս պատճառելը (անդամախեղելը), որը հանգեցրել է կամ կարող էր հանգեցնել զինվորական ծառայության կամ դրա առանձին պարտականությունների կատարումը ժամանակավորապես դադարեցնելուն»:
ՀՀ Սահմանադրության 18-րդ հոդվածի համաձայն`
(...) Յուրաքանչյուր ոք ունի իր իրավունքները և ազատություններն օրենքով չարգելված բոլոր միջոցներով պաշտպանելու իրավունք (...):
ՀՀ վճռաբեկ դատարանը Ե.Ալոյանի վերաբերյալ 05.06.2015թ. թիվ ԼԴ/0048/14 որոշմամբ արտահայտել է հետևյալ իրավական դիրքորոշումը.
ՙՀՀ քրեական օրենսգրքի 363-րդ հոդվածի 1-ին մասը քրեական պատասխանատվություն է սահմանում զինծառայողի կողմից իր առողջությանը վնաս պատճառելու (անդամախեղելու) համար, որը հանգեցրել է կամ կարող էր հանգեցնել զինվորական ծառայության կամ դրա առանձին պարտականությունների կատարումը ժամանակավորապես դադարեցնելուն:
Վերոշարադրյալ քրեաիրավական նորմը զետեղված է ՀՀ քրեական օրենսգրքի` «Զինվորական ծառայության կարգի դեմ ուղղված հանցագործություններ» վերտառությամբ գլխում: Զինվորական ծառայությունը ՀՀ զինված ուժերում և այլ զորքերում իրականացվող պետական գործունեության հատուկ տեսակ է, որի իրականացման սահմանված կարգի դեմ ուղղված հանցագործությունները բնութագրվում են օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ առանձնահատուկ հատկանիշներով:
Մասնավորապես, բոլոր զինվորական հանցագործությունների համար ընդհանուր հանդիսացող օբյեկտն օրենքներով, զինվորական կանոնադրություններով, կանոնագրքերով, պետերի հրամաններով սահմանված զինվորական ծառայության կարգն է: Հետևաբար արարքը զինվորական ծառայության դեմ ուղղված հանցագործությունների թվին դասելու համար նախ և առաջ պետք է փաստել, որ այն ոտնձգում է զինվորական ծառայության սահմանված կարգի դեմ` որպես հանցագործության հիմնական օբյեկտի:
Նշված հանցագործության օբյեկտիվ կողմը զինծառայողի կողմից իր առողջությանը վնաս պատճառելն է (անդամախեղելը): Ընդ որում, կատարված արարքը պետք է հանգեցնի զինվորական ծառայության կամ դրա առանձին պարտականությունների կատարումը ժամանակավորապես դադարեցնելուն կամ այդպիսի հետևանքի առաջացման հնարավորություն ստեղծի:
Զինծառայողի կողմից իրեն վնաս պատճառելը (անդամախեղելը) կարող է կատարվել ցանկացած եղանակով, օրինակ` որևէ օրգան վնասելով, որը կարող է խոչընդոտել վերջինիս կողմից զինվորական ծառայության պարտականությունները կատարելուն: Վնաս հասցնելու միջոցները կարող են տարբեր լինել, օրինակ՝ մեխանիկական (այդ թվում զենքի գործադրմամբ), քիմիական, թերմալ (այրվածքներ պատճառելը) և այլն: Փաստորեն, զինծառայողը, իրեն վնաս հասցնելով, արհեստականորեն ստեղծում է այնպիսի պայմաններ, որոնք ժամանակավորապես անհնարին են դարձնում նրա հետագա ծառայությունը կամ այդպիսի հետևանքի առաջացման հնարավորություն ստեղծում:
Զինվորական ծառայության դեմ ուղղված հանցագործությունների առանձնահատկությունների կապակցությամբ Վճռաբեկ դատարանը Ս.Հովհաննիսյանի գործով որոշման մեջ ընդգծել է, որ «(...) զինվորական ծառայության մեջ ընդգրկված լինելու փաստն ինքնին հիմք չէ արձանագրելու, որ զինծառայողը յուրաքանչյուր պահի զինվորական ծառայության կոնկրետ պարտականություններ է կատարում: (...) ծառայության մեջ գտնվելու ժամանակաշրջանում զինծառայողները գտնվում են ոչ միայն զինվորական ծառայական հարաբերությունների, այլ զինվորական օրենսդրության նորմերով չկարգավորվող այլ (անձնական, քաղաքացիաիրավական, ընտանեկան և այլն) իրավահարաբերությունների մեջ:
(...) զորամասի տարածքում կատարված ոչ բոլոր արարքներն են համարվում զինվորական հանցագործություն, հետևաբար յուրաքանչյուր գործով անհրաժեշտ է զինվորական հանցագործությունը հստակ սահմանազատել ՀՀ քրեական օրենսգրքով արգելված այլ արարքներից, ինչպես նաև կարգապահական պատասխանատվության հիմք հանդիսացող զանցանքներից: (...)» (տե՛ս Սրապիոն Ազատի Հովհաննիսյանի գործով Վճռաբեկ դատարանի 2012 թվականի հունիսի 8-ի թիվ ՍԴ/0204/01/11 որոշման 19-րդ և 21-րդ կետերը):
Վճռաբեկ դատարանն արձանագրել է, որ սուբյեկտիվ կողմից ՀՀ քրեական օրենսգրքի 363-րդ հոդվածի 1-ին մասով նախատեսված հանցակազմը բնութագրվում է ուղղակի դիտավորությամբ, այսինքն՝ անձի դիտավորությունը պետք է ուղղված լինի զինվորական ծառայության կամ դրա առանձին պարտականությունների կատարումը ժամանակավորապես դադարեցնելուն: Այլ խոսքով` հանցավորը պետք է գիտակցի իր առողջությանը վնաս պատճառելու արդյունքում զինվորական ծառայության կամ դրա առանձին պարտականությունների կատարումը ժամանակավորապես դադարեցնելու հանրային վտանգավորությունը, հանցավոր հետևանքի առաջացման անխուսափելիությունը և ցանկանա դա:
Մեջբերված նորմի բովանդակությունից հետևում է, որ դրանով նախատեսված հանցակազմի սուբյեկտիվ կողմը բնութագրվում է միայն ուղղակի դիտավորությամբ:
Հետևաբար, եթե ՀՀ քրեական օրենսգքրի 363-րդ հոդվածի 1-ին մասով նախատեսված հանցակազմի սուբյեկտիվ կողմը բնութագրվի նաև անուղղակի դիտավորությամբ, ապա կառաջանա այնպիսի ոչ իրավաչափ իրավիճակ, երբ անդամախեղումը, որը հանգեցրել է զինվորական ծառայությունը ժամանակավորապես դադարեցնելուն, կառաջացնի քրեական պատասխանատվություն, իսկ որը հանգեցրել է զինվորական ծառայությունից վերջնականապես ազատվելուն` ոչ: Մասնավորապես, այն դեպքում, երբ զինծառայողը, օրինակ՝ ընտանեկան խնդիրների պատճառով, իր առողջությանն այնպիսի վնաս է պատճառում, որի արդյունքում զինվորական ծառայությունը ժամանակավորապես դադարեցվում է (անուղղակի դիտավորություն), նա ենթակա կլինի քրեական պատասխանատվության: Մինչդեռ նույն շարժառիթով իր առողջությանն այնպիսի վնաս պատճառելը, որը կհանգեցնի զինվորական ծառայությունից վերջնականապես ազատվելուն, քրեական պատասխանատվություն չի առաջացնի, թեև ավելի բարձր հանրային վտանգավորություն է ներկայացնում:
Վճռաբեկ դատարանը վերահաստատել է նաև իր նախադեպային իրավունքում ձևավորած դիրքորոշումն այն մասին, որ ՙՀՀ քրեական օրենսգրքի 363-րդ հոդվածով նախատեսված հանցակազմի սուբյեկտիվ կողմի հատկանիշները բացահայտելիս հաշվի են առնվում արարքի և դրա հետևանքների նկատմամբ անձի դրսևորած մեղքի ձևերը, ինչպես նաև արարքի դրդապատճառները, շարժառիթները, նպատակներն ու հույզերը: Այս կապակցությամբ Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է, որ յուրաքանչյուր դեպքում, հաշվի առնելով գործի կոնկրետ հանգամանքները, անհրաժեշտ է ձեռք բերված բավարար փաստական տվյալներով հիմնավորել անձի մեղավորությունը կամ մեղավորության բացակայությունը տվյալ արարքը կատարելու մեջ:
Այլ խոսքով` կոնկրետ հանցակազմի էությունից և բովանդակությունից ելնելով` յուրաքանչյուր գործով անհրաժեշտ է պարզել, թե փաստական ինչպիսի հանգամանքներ պետք է ընդգրկվեն սուբյեկտիվ հոգեբանական վերաբերմունքի մեջ, որպեսզի հնարավոր լինի հանգել ճիշտ հետևության վերագրվող արարքում մեղքի առկայության (բացակայության) վերաբերյալ (...)» (տե՛ս Հայկ Արտավազդի Մովսիսյանի գործով Վճռաբեկ դատարանի 2013 թվականի հոկտեմբերի 18-ի թիվ ՍԴ/0389/01/11 որոշման 22-րդ կետը):
Վճռաբեկ դատարանն արձանագրել է նաև, որ քննարկվող հանցակազմի սուբյեկտիվ կողմը գնահատելու համար անհրաժեշտ է պարզել զինծառայողի անձը, այդ թվում՝ նրա հոգեկան առողջությունը բնութագրող տվյալները, նշված արարքի կատարմանը նախորդող և հաջորդող ժամանակահատվածում զինծառայողի վարքագիծը, իրեն վնասելու (անդամախեղման) եղանակն ու մեխանիզմը, գործիքներն ու միջոցները, ինքնախեղման տեղն ու ժամանակը, վնասվածքների քանակը, բնույթը, տեղակայումը, հանցանքի կատարման մեջ մեղադրվող անձի և վկաների ցուցմունքները, կոնկրետ գործի այլ հանգամանքները, որոնք կարող են էական նշանակություն ունենալ զինծառայողի արարքի սուբյեկտիվ կողմիª դիտավորության ուղղվածության պարզաբանման համար:
Վճռաբեկ դատարանն արձանագրել է, որ զինծառայողի կողմից իր առողջությանը վնաս պատճառելը, որը հանգեցրել է կամ կարող էր հանգեցնել զինվորական ծառայության կամ դրա առանձին պարտականությունների կատարումը ժամանակավորապես դադարեցնելուն, ինքնին չի ենթադրում, որ այդ արարքը պետք է որակվի որպես զինվորական հանցագործություն: Քննարկվող հանցակազմի տեսանկյունից զինծառայողի վարքագիծը ոչ իրավաչափ է այնքանով, որքանով իր առողջությանը վնաս պատճառելն ուղղված է զինվորական ծառայության պարտականությունների կատարումը ժամանակավորապես անհնարին դարձնելուն: Այլ խոսքով` զինծառայողի արարքը կարող է որակվել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 363-րդ հոդվածի 1-ին մասով այն դեպքում, երբ իր առողջությանը վնաս պատճառելն ուղղված է եղել զինվորական ծառայությունը կամ դրա առանձին պարտականությունների կատարումը ժամանակավորապես դադարեցնելուն»:
Սույն գործի նյութերի ուսումնասիրությունից երևում է, որ Մ.Բաղդասարյանին ՀՀ քրեական օրենսգրքի 363-րդ հոդվածի 1-ին մասով մեղադրանք է առաջադրվել, որ նա, 06.04.2015թ. գտնվելով «Կենտրոնական կլինիկական զինվորական հոսպիտալում» (ՀՀ ՊՆ 14203 զորամաս) 12.05.2015թ.-ին՝ ժամը 00:30-ի սահմաններում, «ակնաբուժական» բաժանմունքի 11-րդ հիվանդասենյակի սանհանգույցում իր առողջությանը պատճառել է թեթև վնասի հատկանիշներ չպարունակող մարմնական վնասվածքներ, այն է` ածելու սայրով աջ ձեռքի նախաբազկի միջին երրորդի առաջային մակերեսի մակերեսային կտրվածքներ է կատարել (անդամախեղում), ինչը կարող էր հանգեցնել զինվորական ծառայության կատարումը ժամանակավորապես դադարեցնելուն:
Հատկանշական է այն հանգամանքը, որ Մ.Բաղդասարյանն առաջադրված մեղադրանքում իրեն մեղավոր չի ճանաչել և ցուցմունք է տվել այն մասին, որ անձնական խնդիրների՝ մասնավորապես՝ կնոջ հետ ամուսնուլուծության պատճառով է ինքնավնասում կատարել, քանի որ եղել է նյարդայնացած, հուզված վիճակում, զինվորական ծառայությունից խուսափելու նպատակ ողջ ծառայության ընթացքում երբևէ չի ունեցել:
Գործով վկաներ Ա.Հովսեփյանը, Ա.Կարապետյանը, Ա.Զուրաբյանը և Հ.Հակոբյանը ցուցմունքներ են տվել, որ Մ.Բաղդասարյանը երբևէ ծառայությունից խուսափելու մտքեր չի արտահայտել, չի դժգոհել և ծառայության հետ կապված խնդիրներ չի ունեցել:
Վկաները հայտնել են նաև, որ Մ.Բաղդասարյանը ինքնավնասումը կատարել է անձնական խնդիրների պատճառով, այն զինվորական ծառայության հետ կապ չի ունեցել:
Ռազմաբժշկական փորձագետի եզրակացության համաձայն՝ Մոնթե Բաղդասարյանը ոչ նախկինում, ոչ էլ ներկայումս որևէ խրոնիկակական հիվանդությամբ չի տառապել, այլ հադիսանում է «Շեշտված անձ, տարել է իրավիճակային ռեակցիա»: Հարկ է նկատել, որ անձի շեշտվածությունը հոգեկան հիվանդություն չի համարվում, այլ դա հոգեկան հոգեկան տրավմայի տարատեսակ է, որն իրենից ներկայացնում է բնավորության որևէ գծի չափից ավելի արտահայտվածություն, որը սթրեսոգեն իրավիճակներում կարող է ընթանալ հուզական ռեակցիաների ձևով, որը կարող է դրսևորվել ինչպես աուտոագրեսիվ երևույթներով (ինքնավնասումներով), այնպես էլ այլ տիպի աֆեկտիվ ռեակցիաներով:
Դատարանը հաշվի է առնում ամբաստանյալ Մոնթե Բաղդասարյանի սուբյեկտիվ հոգեբանական վերաբերմունքը ծառայության նկատմամբ, նրա անձը, հոգեկան առողջությունը բնութագրող տվյալները, արարքի կատարմանը նախորդող և հաջորդող ժամանակահատվածում նրա դրսևորած վարքագիծը, իրեն վնասելու եղանակն ու մեխանիզմը, մարմնական վնասվածքի ծանրության աստիճանը, վկաների ցուցմունքները, գործի կոնկրետ հանգամանքները, որոնք էական նշանակություն ունեն նրա արարքի սուբյեկտիվ կողմի` դիտավորության ուղղվածությունը պարզաբանելու համար, ինչպես նաև այն, որ Մ.Բաղդասարյանի ծառայության ավարտին մնացել է շուրջ չորս ամիս:
Դատարանը, անդրադառնալով ամբաստանյալի` ծառայության նկատմամբ սուբյեկտիվ հոգեբանական վերաբերմունքին, արձանագրում է, որ Մ.Բաղդասարյանը 2014 թվականի հուլիսի 14-ից գտնվելով զինվորական ծառայության մեջ, կատարել է զինվորական կանոնագրքերի պահանջները, որի մասին է վկայում նաև քրեական գործի նյութերում առկա զորամասի հրամանատարության կողմից 06.11.2015թ. տրված վերջին ծառայողական բնութագիրը, որի համաձայն` ամբաստանյալ Մ.Բաղդասարյանը բնութագրվել է միայն դրական կողմերով. «ԼՂՀ ՊԲ 49971 զորամասի պարտադիր ժամկետային զինծառայող, շարքային Մոնթե Բաղդասարյանը ՀՀ ՊՆ 88863 զորամասի ընդունիչ-բաշխիչ է ընդունվել 14.07.2015թ.-ին: Ընդունիչ-բաշխիչում գտնվելու ժամանակահատվածում իրեն դրսևորել է դրական կողմերով, հրամանատարության կողմից տրված հրամաններն ու հրահանգները կատարել է ճիշտ և ժամանակին, ունի պատասխանատվության զգացում, կարգուկանոնի և կարգապահության պահպանության հարցում օժանդակել է պետերին և ավագ զինծառայողներին, բարձր է պահել զինվորական ընկերասիրությունը»:
Դատարանն արձանագրում է նաև, որ Մոնթե Բաղդասարյանը ծառայության ընթացքում ինչպես դրական, այնպես էլ բացասական հատկանիշներով բնութագրվելով հանդերձ, ըստ էության զինվորական ծառայությունից խուսափելու նպատակ, այնուամենայնիվ, չի ունեցել, ծառայությունից խուսափելու այլ շարժառիթների և դրդապատճառների վերաբերյալ փաստական տվյալներ քրեական գործում առկա չեն:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 35-րդ հոդվածի 1-ին մասի 2-րդ կետի համաձայն`
Քրեական գործ չի կարող հարուցվել և քրեական հետապնդում չի կարող իրականացվել, իսկ հարուցված քրեական գործի վարույթը ենթակա է կարճման, եթե (...)
2. արարքի մեջ հանցակազմ չկա:
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 360-րդ հոդվածի համաձայն`
1. Դատավճիռ կայացնելիս դատարանը ներկայացված հաջորդականությամբ լուծում է հետեւյալ հարցերը`
1) ապացուցված է արդյոք արարքը, որի կատարման մեջ մեղադրվում է ամբաստանյալը.
2) այդ արարքը համապատասխանում է արդյոք քրեական օրենսգրքի հատուկ մասի նորմերի հատկանիշներին.
3) ապացուցված է արդյոք ամբաստանյալի կողմից այդ արարքը կատարելը.
4) ապացուցված է արդյոք ամբաստանյալի մեղավորությունը տվյալ հանցանքը կատարելու մեջ և, եթե այո, ապա քրեական օրենսգրքի որ հոդվածով, մասով, կետով է նախատեսված այն.
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 3-րդ հոդվածի համաձայն` քրեական պատասխանատվության հիմքը այնպիսի արարք կատարելն է, որն իր մեջ պարունակում է քրեական օրենքով նախատեսված հանցակազմի բոլոր հատկանիշները:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 18-րդ հոդվածի համաձայն`
1. Հանցագործության համար կասկածվողը կամ մեղադրվողը համարվում է անմեղ, քանի դեռ նրա մեղավորությունն ապացուցված չէ սույն օրենսգրքով սահմանված կարգով` դատարանի` օրինական ուժի մեջ մտած դատավճռով:
2. Կասկածյալը կամ մեղադրյալը պարտավոր չէ ապացուցել իր անմեղությունը: Նրանց անմեղության ապացուցման պարտականությունը չի կարող դրվել պաշտպանության կողմի վրա: Մեղադրանքի ապացուցման և կասկածյալին կամ մեղադրյալին ի պաշտպանություն բերված փաստարկների հերքման պարտականությունը կրում է մեղադրանքի կողմը:
3. Հանցանք գործելու մեջ անձի մեղավորության մասին հետեւությունը չի կարող հիմնվել ենթադրությունների վրա, այն պետք է հաստատվի գործին վերաբերող փոխկապակցված հավաստի ապացույցների բավարար ամբողջությամբ:
4. Մեղադրանքն ապացուցված լինելու վերաբերյալ բոլոր կասկածները, որոնք չեն կարող փարատվել սույն օրենսգրքի դրույթներին համապատասխան պատշաճ իրավական ընթացակարգի շրջանակներում, մեկնաբանվում են հօգուտ մեղադրյալի կամ կասկածյալի:
ՀՀ քրեական դատավարության 366-րդ հոդվածի համաձայն`
1.Արդարացման դատավճիռը ճանաչում և հռչակում է հանցանքի կատարման մեջ ամբաստանյալի անմեղությունը` այն մեղադրանքով, որով նա ներգրավվել է որպես մեղադրյալ:
2.Դատարանը պարտավոր է սույն օրենսգրքի 35 հոդվածի առաջին մասի 1-3-րդ կետերով և երկրորդ մասով նախատեսված հիմքերից որևէ մեկի առկայության դեպքում տվյալ դատական նիստում կայացնել արդարացման դատավճիռ (...):
Այսպիսով, դատարանը գտնում է, որ ինչպես նախաքննությամբ ձեռք բերված, այնպես էլ դատաքննությամբ հետազոտված և գնահատված ապացույցներով պարզվել և հիմնավորվել է, որ ամբաստանյալ Մ.Բաղդասարյանի կողմից ինքնավնասում կատարելն ուղղված չի եղել զինվորական ծառայությունը կամ դրա առանձին պարտականությունների կատարումը ժամանակավորապես դադարեցնելուն, և վերջինս իր առողջությանը վնաս պատճառելու արդյունքում զինվորական ծառայությունից խուսափելու դիտավորություն չի ունեցել, ուստի նրա արարքում բացակայում է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 363-րդ հոդվածի 1-ին մասով նախատեսված հանցակազմը:
Ինչ վերաբերվում է Մ.Բաղդասարյանին ՀՀ քրեական օրենսգրքի 359-րդ հոդվածի 1-ին մասով առաջադրված մեղադրանքին, ապա, դատարանը գործով ձեռք բերված յուրաքանչյուր ապացույց գնահատելով թույլատրելիության վերաբերելիության, իսկ ամբողջ ապացույցներն իրենց համակցությամբ` գործի լուծման համար բավարարության տեսանկյունից, ղեկավարվելով օրենքով, ներքին համոզմամբ, գտնում է, որ ամբաստանյալ Մոնթե Բաղդասարյանի մեղավորությունը զինծառայողների փոխհարաբերությունների կանոնագրքային կանոնները խախտելու մեջª նրանց միջև ստորադասության հարաբերությունների բացակայության դեպքում, որը զուգորդվել է Գրիգոր Դալվաթյանի նկատմամբ բռնություն գործադրելով, ապացուցված է, արարքը ճիշտ է որակվել:
Վերոհիշյալ հանցանքի կատարման համար ամբաստանյալ Մոնթե Բաղդասարյանը ենթակա է քրեական պատասխանատվության և պատժի: (…)»:
17. Առաջին ատյանի դատարանը, վիճարկվող դատական ակտի «Ապացույցների հետազոտում» բաժնում արձանագրել է հետևյալը.
«Առաջադրված մեղադրանքում ամբաստանյալ Մոնթե Բաղդասարյանն իրեն մեղավոր է ճանաչել մասնակի` միայն ՀՀ քրեական օրենսգրքի 359-րդ հոդվածի 1-ին մասով, և ցուցմունք տվել, որ 21.05.2015թ. ինժեներասակրավորային դասակի հրամանատար, լեյտենանտ Սարիբեկ Ադլոյանը մազերը կտրելու ցուցում է տվել դասակի անձնակազմին: Քանի որ իր մազերը նույնպես երկար են եղել, լեյտենանտ Սարիբեկ Ադլոյանը նույն օրը ժամը 19:00-ի սահմաններում ԼՂՀ ՊԲ 49971 զորամասի ինժեներասակրավորային վաշտի զորանոցի միջանցքում ասել է իրեն, որ կտրի մազերը, սակայն ինքը պատասխանել է, որ չի ցանկանում կտրել մազերը: Այդ պահին լեյտենանտ Սարիբեկ Ադլոյանն իր մազերը կտրելու նպատակով կանչել է դասակի զինծառայողների մազերը կտրած ժամկետային զինծառայող, շարքային Գրիգոր Դալվաթյանին: Վերջինս ասել է իրեն, որ մազերը կտրելու համար նստի: Ինքն այդ պահին վատ տրամադրության պատճառով մեկ անգամ գլխով հարվածել է Գրիգոր Դալվաթյանի դեմքին, որից հետո վերջինս երկու ձեռքով բռնել է դեմքը: Դրանից անմիջապես հետո Սարիբեկ Ադլոյանը կանգնել է իրենց մեջտեղում և վիճաբանությունն ավարտվել է: Իր հարվածի արդյունքում Գրիգոր Դալվաթյանի քթի շրջանում առաջացել է այտուց: Գրիգոր Դալվաթյանն իրեն չի հարվածել և միմյանց փոխադարձ հայհոյանքներ չեն հասցրել: Ներկայումս Գրիգոր Դալվաթյանի հետ որևէ խնդիր չունի, գտնվում են լավ փոխհարաբերությունների մեջ և զղջում է կատարածի համար: Բացի այդ, ամբաստանյալ Մ.Բաղդասարյանն ավելացրել է, որ ՀՀ ՊՆ 14203 զորամասում իր աջ ձեռքի նախաբազկի վնասվածքները հասցրել է ընկճված, հուզված և նյարդայնացած վիճակում՝ անձնական և ընտանեկան խնդիրների պատճառով, որոնք առաջացել են կնոջ հետ ամուսնալուծությունից հետո: Ինքը երբևէ չի խուսափել և ներկայումս էլ չի խուսափում զինվորական ծառայությունից, այդպիսի նպատակ կամ դիտավորություն չի ունեցել: Զինվորական ծառայության ավարտին մնացել է շուրջ հինգ ամիս:
Ամբաստանյալ Մոնթե Բաղդասարյանին ՀՀ քրեական օրենսգրքի 359-րդ հոդվածի 1-ին մասով առաջադրված մեղադրանքը հիմնավորվել է նաև դատաքննությամբ հետազոտված հետևյալ ապացույցներով.
Տուժող Գրիգոր Հայկի Դալվաթյանը նախաքննության փուլում ցուցմունք է տվել, որ 21.05.2015թ. ինժեներասակրավորային դասակի հրամանատար, լեյտենանտ Սարիբեկ Ադլոյանի ցուցումով կտրել է դասակի զինծառայողների մազերը: Ժամը 19:00-ի սահմաններում, երբ գտնվել է ինժեներասակրավորային վաշտի զորանոցի միջանցքում, լսել է, թե ինչպես է Մոնթե Բաղդասարյանը զրուցում լեյտենանտ Սարիբեկ Ադլոյանի հետ և ասում, որ չի ցանկանում կտրել մազերը: Այդ պահին Սարիբեկ Ադլոյանը կանչել է իրեն և ասել է, որ կտրի Մոնթե Բաղդասարյանի մազերը, որը եղել է երկար վիճակում: Մոնթե Բաղդասարյանը հայտնել է, որ մազերը չի կտրելու և իր համար անսպասելիորեն գլխով հարվածել է իր դեմքին: Դրանից անմիջապես հետո Սարիբեկ Ադլոյանը կանգնել է իրենց մեջտեղում և վիճաբանությունը չի շարունակվել:
Մոնթե Բաղդասարյանի գլխի հարվածի արդյունքում իր քթի հատվածն այտուցվել է: Ինքը Գրիգոր Դալվաթյանին փոխադարձ չի հարվածել և միմյանց հայհոյանքներ չեն հասցրել: Ներկայումս Մոնթե Բաղդասարյանի հետ գտնվում է նորմալ փոխհարաբերությունների մեջ: Գ.թ. 186-188
Վկա, ԼՂՀ ՊԲ 49971 զորամասի ինժեներասակրավորային վաշտի հրամանատար, լեյտենանտ Սարիբեկ Վարդանիկի Ադլոյանը նախաքննության փուլում ցուցմունք է տվել, որ 21.05.2015թ. ինժեներասակրավորային դասակի անձնակազմին կարգադրել է կտրել մազերը: Նկատել է, որ իր մազերը չի կտրել միայն Մոնթե Բաղդասարյանը:
Կարգադրել է վերջինիս կտրել մազերը, սակայն վերջինս հրաժարվել է: Ինքը կրկին կարգադրել է Մոնթե Բաղդասարյանին կտրել մազերը և այդ նպատակով կանչել է Գրիգոր Դալվաթյանին: Վերջինս մոտեցել է իրենց, և ինքը կարգադրել է Մոնթե Բաղդասարյանին նստել մազերը կտրելու համար: Այդ ժամանակ Գրիգոր Դալվաթյանն ասել է Մոնթե Բաղդասարյանին, որ մազերը կտրելու նպատակով նստի: Մոնթե Բաղդաքսարյանն ասել է, որ մազերը չի կտրելու և գլխով հարվածել է Գրիգոր Դալվաթյանի դեմքին: Ստեղծված միջադեպը հաջողվել է հարթել, և վիճաբանությունը շարունակություն չի ունեցել: Մոնթե Բաղդասարյանի գլխի հարվածի արդյունքում Գրիգոր Դալվաթյանի քթի շրջանն այտուցվել է: Գրիգոր Դալվաթյանը Մոնթե Բաղդասարյանին չի հարվածել և միմյանց հայհոյանքներ չեն հասցրել: Գ.թ. 178-180
Վկա, ԼՂՀ ՊԲ 49971 զորամասի ինժեներասակրավորային վաշտի սակրավոր, շարքային Մհեր Արամայիսի Ավագիմյանը նախաքննության փուլում ցուցմունք է տվել, որ 21.05.2015թ. ինժեներասակրավորային դասակի հրամանատար, լեյտենանտ Սարիբեկ Ադլոյանի զուցումով համածառայակից Գրիգոր Դալվաթյանը կտրել է դասակի անձնակազմի մազերը: Նույն օրը՝ ժամը 19:00-ի սահմաններում, ինժեներասակրավորային վաշտի զորանոցի միջանցքում լեյտենանտ Սարիբեկ Ադլոյանը հրահանգել է Մոնթե Բաղդասարյանին կտրել մազերը, սակայն վերջինս հայտնել է, որ չի ցանկանում կտրել մազերը: Սարիբեկ Ադլոյանն իր մոտ է կանչել Գրիգոր Դալվաթյանին և ասել, որ կտրի Մոնթե Բաղդասարյանի մազերը: Գրիգոր Դալվաթյանը, մազ կտրելու սարքը ձեռքին, մոտեցել է Մոնթե Բաղդասարյանին և ասել, որ մազերը կտրելու համար նստի: Այդ պահին ինքը տեսել է, որ Մոնթե Բաղդասարյանը գլխով հարվածել է Գրիգոր Դալվաթյանի դեմքին: Ինքն Սարիբեկ Ադլոյանի հետ կանգնել է Գրիգոր Դալվաթյանի և Մոնթե Բաղդասարյանի մեջտեղումª վիճաբանության հետագա շարունակություն թույլ չտալու նպատակով: Մոնթե Բաղդասարյանի գլխի հարվածի արդյունքում Գրիգոր Դալվաթյանի քթի հատվածն այտուցվել է: Գրիգոր Դալվաթյանը Մոնթե Բաղդասարյանին չի հարվածել և միմյանց հայհոյանքներ չեն հասցրել: Գ.թ. 196-198
Վկաներ, ԼՂՀ ՊԲ 49971 զորամասի ինժեներասակրավորային վաշտի սակրավոր, շարքային Գրիգոր Արսենի Սարգսյանը և նույն դասակի վարորդ, շարքային Արման Սայադի Առաքելյանը նախաքննության փուլում նույնաբովանդակ ցուցմունքներ են տվել, որ 21.05.2015թ. ինժեներասակրավորային դասակի հրամանատար, լեյտենանտ Սարիբեկ Ադլոյանի զուցումով համածառայակից Գրիգոր Դալվաթյանը կտրել է դասակի անձնակազմի մազերը: Մնացել էր միայն Մոնթե Բաղդասարյանը, ում մազերը երկար էին, սակայն վերջինս չէր ցանկանում կտրել: Նույն օրըª ժամը 19:00-ի սահմաններում, ինժեներասակրավորային վաշտի զորանոցի ննջարանում գտվելիս լսել են Սարիբեկ Ադլոյանի ձայնը և, դուրս գալով միջանցք, տեսել են, որ լեյտենանտ Սարիբեկ Ադլոյանը և Մհեր Ավագիմյանը միմյանցից հեռվացնում են Մոնթե Բաղդասարյանին և Գրիգոր Դալվաթյանին: Այնուհետև տեղեկացել են, որ Սարիբեկ Ադլոյանը Մոնթե Բաղդասարյանի մազերը կտրելու համար կանչել է Գրիգոր Դալվաթյանին, որն իր հերթին Մոնթե Բաղդասարյանին ասել է, որ նստի մազերը կտրելու համար, սակայն վերջինս գլխով հարվածել է Գրիգոր Դալվաթյանի դեմքին: Մոնթե Բաղդասարյանի գլխի հարվածի արդյունքում Գրիգոր Դալվաթյանի քթի հատվածն այտուցվել է: Գրիգոր Դալվաթյանը Մոնթե Բաղդասարյանի չի հարվածել և միմյանց հայհոյանքներ չեն հասցրել: Ներկայումս Մոնթե Բաղդասարյանը և Գրիգոր Դալվաթյանը գտնվում են ծառայողական կանոնադրային փոխհարաբերությունների մեջ: Գ.թ. 199-201, 202-203
Ամբաստանյալ Մոնթե Բաղդասարյանին ՀՀ քրեական օրենսգրքի 363-րդ հոդվածի 1-ին մասով առաջադրված մեղադրանքի կապակցությամբ դատաքննության փուլում հետազոտվել են ներքոհիշյալ ապացույցները.
Վկա, ՀՀ ՊՆ 60913 զորամասի երրորդ հրաձգային գումարտակի կապի պետ, ավագ լեյտենանտ Հմայակ Հակոբի Հակոբյանը նախաքննության փուլում ցուցմունք է տվել, որ 11.05.2015թ. վիրահատությունից հետո իրեն տեղափոխել են ՀՀ ՊՆ կենտրոնական կլինիկական զինվորական հոսպիտալի ակնաբուժական բաժանմունքի թիվ 11 հիվանդասենյակ, որտեղ բուժում է ստանալիս եղել նաև ԼՂՀ ՊԲ 49971 զորամասի ժամկետային զինծառայող Մոնթե Բաղդասարյանը: Արդեն 12.05.2015թ.-ին՝ ժամը 00:30-ի սահմաններում, նկատել է, թե ինչպես է Մոնթե Բաղդասարյանը մտել սանհանգույց: Դրանից մի քանի րոպե հետո ձայն է տվել վերջինիս, սակայն որևէ պատասխան չի ստացել: Ինքը պառկած դիրքից ոտքի է կանգնել և, մտնելով սանհանգույց, լվացարանի մոտ տեսել է Մոնթե Բաղդասարյանին, որի աջ ձեռքի նախաբազկին առկա են եղել արյունոտ քերծվածքներ: Ինքն առաջարկել է վերջինիս լվանալ ձեռքը և անմիջապես կանչել է բուժքույր Արմինե Հովսեփյանին, ով մշակել է Մոնթե Բաղդասարյանի ձեռքի վերքերը և վիրակապել է այն: Բժիշկներից տեղեկացել է, որ Մոնթե Բաղդասարյանն ինքնավնասումը կատարել է ածելու սայրով: Մոնթե Բաղդասարյանից զինվորական ծառայության հետ կապված որևէ խնդրի մասին չի լսել, վերջինս զինվորական ծառայությունից խուսափելու մտքեր չի հայտնել, այլ նշել է, որ իր ընկճվածությունը պայմանավորված է անձնական և ընտանեկան խնդիրներով: Գ.թ. 71-73
Վկա, ՀՀ ՊՆ կենտրոնական կլինիկական զինվորական հոսպիտալի ակնաբուժական բաժանմունքի բուժքույր Արմինե Գագիկի Հովսեփյանը դատաքննության փումում ցուցմունք է տվել, որ 11.05.2015թ. ժամը 09:00-ին մինչև 12.05.2015թ. ժամը 09:00-ն, կատարել է բաժանմունքի հերթապահ բուժքույրի պարտականությունները: 12.05.2015թ. ժամը 00:30-ի սահմաններում, երբ գտնվել է բուժքույրերի սենյակում, ներս է մտել թիվ 11 հիվանդասենյակի վիրահատված զինծառայող Հմայակ Հակոբյանը և հայտնել, որ Մոնթե Բաղդասարյանն ինքնավնասում է կատարել: Անմիջապես գնացել է թիվ 11 հիվանդասենյակ և տեսել, որ Մոնթե Բաղդասարյանի աջ ձեռքի նախաբազկին առկա են եղել քերծվածքներ և արյան հետքեր:
Անմիջապես նրան ցույց է տվել բուժօգնություն՝ մշակելով և կապելով վերքերը: Կատարվածի մասին զեկուցել է հերթապահ բժիշկ Արմեն Զուրաբյանին: Մոնթե Բաղդասարյանն իրեն ասել է, որ ինքնավնասումը կատարել է ածելու սայրով՝ իր անձնական խնդիրների պատճառով: Մոնթե Բաղդասարյանին ՀՀ ՊՆ կենտրոնական կլինիկական զինվորական հոսպիտալում ոչ ոք չի ծեծել, նրա պատիվն ու արժանապատվություն չեն նվաստացրել: Մոնթե Բաղդասարյանը զինվորական ծառայությունից խուսափելու մտքեր չի արտահայտել: Վկան միաժամանակ նշել է, որ Մոնթե Բաղդասարյանն ունեցել է աչքի հետ կապված առողջական խնդիր, որի պատճառով զորամասի բժշկի ցուցումով տեղափոխվել է զինվորական հոսպիտալ: Ինքնավնասումը չի խանգարել, որպեսզի զինվորը հոսպտալից ժամանակին դուրս գրվի, վնասվածքը եղել է թեթև քերծվածների ձևով և չէր կարող ծանր հետևանքներ առաջացնել և երկարաձգեր հոսպիտալում գտնվելու ժամկետը:
Վկա, ՀՀ ՊՆ կենտրոնական կլինիկական զինվորական հոսպիտալի ակնաբուժական բաժանմունքի օրդինատոր Անուշավան Լևոնի Կարապետյանը դատաքննության փուլում ցուցմունք է տվել, որ 12.05.2015թ. բուժքույր Արմինե Հովսեփյանից տեղեկացել է, որ 12.05.2015թ. ժամը 00:30-ի սահմաններում ակնաբուժական բաժանմունքում առողջական խնդիրների պատճառով գտնվող Մոնթե Բաղդասարյանն ինքնավնասում է կատարել: Առանձնազրույց է ունեցել Մոնթե Բաղդասարյանի հետ, և վերջինս իրեն պատմել է, որ ինքնավնասումը կատարել է, քանի որ ունի անձնական խնդիրներª կապված ընկերուհու հետ, և նյարդայնացած վիճակում ածելու սայրով կատարել է ինքնավնասում: Մոնթե Բաղդասարյանին ՀՀ ՊՆ կենտրոնական կլինիկական զինվորական հոսպիտալում ոչ ոք չի ծեծել, նրա պատիվն ու արժանապատվություն չեն նվաստացրել: Վկան միաժամանակ նշել է, որ Մ.Բաղդասարյանին նախապես չեն հայտնել հոսպիտալից դուրսգրման մասին, նա չի իմացել, թե կոնկրետ որ օրն է դուրս գրվելու: Բացի այդ, Մ.Բաղդասարյանը եղել է իր հիվանդը և ինքը շատ է առնչվել նրա հետ, վերջինս մոտ մեկ ամիս գտնվելով զինհոսպիտալում իրեն դրսևորել է որպես կարգապահ, կոկիկ զինվոր, զինվորական ծառայությունից խուսափելու մտքեր երբևէ չի արտահայտել և կասկածի առիթ չի տվել՝ ծառայությունից խուսափելու համար, ընդհակառակը, ցանկացել է շուտ դուրս գալ հոսպիտալից և վերադառնալ զորամասª ծառայության: Ինքնավնասման հետևանքով առաջացած վնասվածքը չի խոչընդոտել հոսպիտալից նրա դուրսգրմանը և չի երկարացրել այնտեղ գտնվելը:
Վկա, ՀՀ ՊՆ կենտրոնական կլինիկական զինվորական հոսպիտալի ստոմոտոլոգիական բաժանմունքի պետ, մայոր Արմեն Հարությունի Զուրաբյանը դատաքննության փուլում ցուցմունք է տվել, որ 12.05.2015թ. ժամը 00:35-ի սահմաններում, ակնաբուժական բաժանմունքի հերթապահ բուժքույր Արմինե Հովսեփյանը հայտնել է, որ ակնաբուժական բաժանմունքում առողջական խնդիրների պատճառով գտնվող Մոնթե Բաղդասարյանն ինքնավնասում է կատարել: Անմիջապես գնացել է այնտեղ և տեսել Մոնթե Բաղդասարյանի աջ ձեռքի նախաբազկի քերծվածքները: Տեղեկացել է, որ Մ.Բաղդասարյանն ինքնավնասումը կատարել է անձնական խնդիրների պատճառով նյարդայնանալու արդյունքում: Մոնթե Բաղդասարյանը զինվորական ծառայությունից խուսափելու վերաբերյալ մտքեր չի արտահայտել:
Դատաբժշկական փորձագետի թիվ 152 եզրակացության համաձայն՝ Գրիգոր Դալվաթյանի մարմնական վնասվածքները՝ աջ աչքի վերին, ստորին կոպերի արյունազեղումների և քթարմատի շրջանի փափուկ հյուսվածքների տրավմատիկ այտուցվածության ձևով, հասցվել են բութ, կոշտ առարկայի(ների) ներգործության հետևանքով, հնարավոր է որոշման մեջ նշված ժամանակին և հանգամանքներում, որոնք առողջության թեթև վնասի հատկանիշներ չեն պարունակում: Գ.թ. 152
Դատաբժշկական փորձագետի թիվ 357 եզրակացության համաձայն՝ Մոնթե Բաղդասարյանի մարմնական վնավածքները (ըստ նաև բուժտեղեկանքի տվյալների)՝ աջ նախաբազկի միջին երրորդի առաջային մակերեսի մակերեսային կտրված վերքերի (այժմյան սպիների) ձևով, հասցվել են սուր կտրող կամ կտրող-ծակող առարկայի(ների) ներգործության հետևանքով, ինչպիսին կարող էր հանդիսանալ նաև ածելին, հնարավոր է որոշման մեջ նշված ժամանակում և հանգամանքներում, որոնք առողջության թեթև վնասի հատկանիշներ չեն պարունակում: Գ.թ. 47-48
Ռազմաբժշկական և ամբուլատոր դատահոգեբուժական համալիր փորձաքննության արդյունքում ստացված փորձագետի թիվ 125 եզրակացության համաձայն՝ Մոնթե Բաղդասարյանը որևէ հոգեկան հիվանդությամբ չի տառապել և ներկայումս էլ չի տառապում: Ներկայումս Մոնթե Բաղդասարյանը ՀՀ ՊՆ 410-13 հրամանի 47 Գ և 7 Դ առաջին սյունակի համաձայն պիտանի է զինվորական ծառայությանը սահմանափակումով: Մոնթե Բաղդասարյանին հարկ է կատարածի նկատմամբ ճանաչել մեղսունակ: Իր ներկա հոգեկան վիճակով նա կարող է մասնակցել դատաքննչական գործողություններին, կարող է ճիշտ հասկանալ քրեական գործի համար կարևոր նշանակություն ունեցող հանգամանքները և տալ ճշմարիտ ցուցմունքներ: Գ.թ. 281-283
Այլ ապացույց ճանաչված փաստաթղթերով` ՀՀ ՊՆ 14203 զորամասից տրված թիվ 180/2/ հեռախոսագրով, ՀՀ ՊՆ 14203 զորամասից տրված տեղեկանքով, ՀՀ ՊՆ 14203 զորամասից 12.05.2015թ. ստացված թիվ 289 գրությամբ, ԼՂՀ ՊԲ 49971 զորամասի հրամանատարի թիվ 45, 95 և 2 հրամաններից քաղվածքներով, ՀՀ ՊՆ Մարտակերտի ՌՈ բաժնին ուղղված թիվ 206 հեռախոսագրով և ԼՂՀ ՊԲ 49971 զորամասից տրված տեղեկանքով: Գ.թ. 5, 10, 14, 43, 44, 164, 136, 145 (…)»:
18. Սույն որոշման պատճառաբանական մասում շարադրված իրավադրույթների և ՀՀ Վճռաբեկ դատարանի կողմից Եղիշե Ալոյանի վերաբերյալ գործով որոշմամբ ձևավորած իրավական դիրքորոշման համատեքստում քննության առնելով սույն քրեական գործով ձեռք բերված ու վերը վկայակոչված ապացույցների համակցությունը, Վերաքննիչ դատարանը գտնում է, որ Առաջին ատյանի դատարանը, ex officio կատարելով ապացույցների բազմակողմանի, լրիվ և օբյեկտիվ հետազոտություն և ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 127-րդ հոդվածի կարգով, գործով ձեռք բերված յուրաքանչյուր ապացույց գնահատելով թույլատրելիության, վերաբերելիության, իսկ ամբողջ ապացույցներն իրենց համակցությամբ` գործի լուծման համար բավարարության տեսանկյունից, ղեկավարվելով օրենքով, ներքին համոզմամբ, հանգել է հիմնավոր հետևության այն մասին, որ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 363-րդ հոդվածի 1-ին մասով առաջադրված մեղադրանքում ամբաստանյալ Մոնթե Դմիտրիի Բաղդասարյանին առաջադրված մեղադրանքը ապացուցված չէ և վերջինս քրեական պատասխանատվության է ենթակա միայն ՀՀ քրեական օրենսգրքի 359-րդ հոդվածի 1-ին մասով: Արդյունքում Առաջին ատյանի դատարանը կայացրել է գործն ըստ էության ճիշտ լուծող վերջնական դատական ակտ, ամբաստանյալի արարքներին տվել է քրեաիրավական վերջնական ճիշտ գնահատական և այդպիսիք ճիշտ է որակել` արդյունքում ճիշտ կիրառելով քրեական օրենքը:
19. Վերոշարադրյալը Վերաքննիչ դատարանին հիմք է տալիս հետևության հանգելու այն մասին, որ մեղադրողի կողմից վերաքննիչ բողոքում ներկայացված պատճառաբանությունները բավարար չափով փաստարկված չեն, զուտ սուբյեկտիվ, գնահատողական դատողություններ են, արդյունք են գործող քրեական օրենքի առանձին նորմերի յուրովի սխալ մեկնաբանման, որը հակասում է քննարկվող հանցակազմի և դրա առանձին տարրերի՝ մասնավորապես արարքի սուբյեկտիվ կողմի վերլուծությանն առնչվող ու ՀՀ Վճռաբեկ դատարանի կողմից ձևավորված իրավական մոտեցումներին և դիրքորոշումներին:
ՀՀ Վճռաբեկ դատարանի՝ Եղիշե Ալոյանի վերաբերյալ գործով որոշմամբ ձևավորած իրավական դիրքորոշման համատեքստում վերլուծելով սույն գործի փաստական հանգամանքները, ինչպես նաև մեղադրողի վերաքննիչ բողոքի փաստարկները, Վերաքննիչ դատարանն արձանագրում է, որ քրեական գործի ինչպես նախաքննությամբ, այնպես էլ դատաքննությամբ ձեռք չեն բերվել բավարար փաստական տվյալներ, որոնք կարող էին անկողմնակալ դիտորդի մոտ համոզմունք ձևավորել առ այն, որ կոնկրետ դեպքում Մ.Բաղդասարյանի կողմից ինքնավնասում կատարելու գերակա նպատակը կապված է եղել զինվորական ծառայություն անցնելու կարգը խախտելու հետ, իսկ բողոքաբերի կողմից այդ կապակցությամբ ներկայացված պատճառաբանությունները զուտ ենթադրություններ են, որոնք չեն հաստատվել գործին վերաբերող փոխկապակցված հավաստի ապացույցների բավարար ամբողջությամբ, հիմնավոր կասկածից վեր ապացուցողական չափանիշով չեն հիմնավորվել, և անմեղության կանխավարկածի համատեքստում, ենթակա են մեկնաբանման հօգուտ ամբաստանյալի, ուստի և մեղադրողի վերաքննիչ բողոքը բավարարելու ու Առաջին ատյանի դատարանի վիճարկվող դատական ակտը բեկանելու և նոր քննության ուղարկելու բավարար հիմք հանդիսանալ չեն կարող: Բացի այդ, Վերաքննիչ դատարանը փաստում է, որ ներկայացված պատճառաբանություններն ու հիմնավորումները արդեն իսկ հանգամանորեն ստուգվել են ու հերքվել Առաջին ատյանի դատարանի կողմից և արտացոլվել վիճարկվող դատական ակտում:
20. Վերաքննիչ բողոքի հիմքերի և հիմնավորումների սահմաններում անդրադառնալով մեղադրողի վերաքննիչ բողոքի պնդմանն այն մասին, որ Առաջին ատյանի դատարանը ամբաստանյալ Մոնթե Բաղդասարյանին մեղավոր ճանաչելով ՀՀ քրեական օրենսգրքի 359-րդ հոդվածի 1-ին մասով, նրա նկատմամբ չպետք է կիրառեր ՀՀ քրեական օրենսգրքի 70-րդ հոդվածը, Վերաքննիչ դատարանն արձանագրում է, որ համաձայն վիճարկվող դատական ակտի, ամբաստանյալ Մ.Բաղդասարյանի նկատմամբ նշանակվող պատժի տեսակը և չափը որոշելիս, Առաջին ատյանի դատարանն արձանագրել է հետևյալը.
«(...) ՀՀ Վճռաբեկ դատարանը 2012թ. նոյեմբերի 1-ին Սերոբ Սարգսյանի վերաբերյալ թիվ ՍԴ/0109/01/12 գործով արտահայտել է հետևյալ իրավական դիրքորոշումը. «(…) պատիժ նշանակելու ընդհանուր սկզբունքները քրեական օրենքով նախատեսված այն հիմնադրույթներն են, որոնցով պետք է ղեկավարվի դատարանը պատիժ նշանակելիս: Այդ սկզբունքներն են`
ա) օրինականությունը,
բ) արդարությունը,
գ) պատժի անհատականացումը,
դ) մարդասիրությունը:
Պատիժ նշանակելու վերոնշյալ սկզբունքները սահմանում են այն հիմնական դրույթները, որոնցով ղեկավարվում է դատարանը յուրաքանչյուր քրեական գործով պատժի տեսակն ու չափն ընտրելիս:
(…) պատժի նշանակման իրավական շրջանակները սահմանված են ՀՀ քրեական օրենսգրքով: Դրա հետ մեկտեղ, սակայն, վերոնշյալ օրենքը դատարանին հնարավորություն է տվել որոշակի սկզբունքների (…) պահպանմամբ, իր ներքին համոզմանը և իրավագիտակցությանը համապատասխան, ՀՀ քրեական օրենսգրքի Ընդհանուր և Հատուկ մասերով նախատեսված սահմաններում որոշել պատժի տեսակն ու չափը: Այլ կերպ՝ ուրվագծելով կոնկրետ հանցանքի համար նշանակման ենթակա պատժի առավելագույն և նվազագույն սահմանները՝ ՀՀ քրեական օրենքը դատարանին տվել է այդ շրջանակում հայեցողություն դրսևորելու հնարավորություն:
Վճռաբեկ դատարանը գտել է, որ ՀՀ քրեական օրենսգրքի Հատուկ մասի գրեթե բոլոր հոդվածների սանկցիաներում ամրագրված վերոնշյալ մոտեցումը պայմանավորված է այն տրամաբանությամբ, որ քրեական օրենքը համընդհանուր բնույթ ունի, իսկ արարքը և հանցավորի անձը կոնկրետ են: Ուստի կոնկրետ արարքի և անձի նկատմամբ համընդհանուր քրեական օրենքով նախատեսված սանկցիան կիրառելիս դատարանը պետք է որոշակի հայեցողություն դրսևորի:
Այնսինքն` առանց դատարանի հայեցողության պատժի անհատականացումն անհնար է:
(…) Պատիժ նշանակելիս դատարանի ներքին համոզմունքը ձևավորվում է կատարված արարքի հանրային վտանգավորության աստիճանի ու բնույթի, հանցավորի անձի, պատիժը մեղմացնող և ծանրացնող հանգամանքների վերլուծության հիման վրա:
Նշված հանգամանքների հայեցողական և ոչ երբեք կամային գնահատման ժամանակ դատարանը պետք է ելնի ՀՀ քրեական օրենսգրքի 48-րդ հոդվածով նախատեսված՝ պատժի նպատակների իրացումն ապահովելու անհրաժեշտությունից (տե՛ս Նարեկ Գևորգի Սարգսյանի գործով Վճռաբեկ դատարանի 2011 թվականի դեկտեմբերի 22-ի թիվ ԵԿԴ/0042/01/11 որոշման 14-րդ, 22-23-րդ կետերը)»:
Պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող և ծանրացնող հանգամանքների վերաբերյալ Վճռաբեկ դատարանն իրավական դիրքորոշում է արտահայտել Ա.Ավետիսյանի գործով որոշման մեջ` արձանագրելով, որ «(...) պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող և ծանրացնող հանգամանքները հնարավորություն են տալիս պատկերացում կազմել հանցագործության` հանրության համար վտանգավորության աստիճանի և բնույթի, հանցավորի անձնավորության մասին և յուրաքանչյուր կոնկրետ գործով անհատականացնել պատիժը: Պատիժը մեղմացնող և ծանրացնող հանգամանքների ցանկի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ քննարկվող հանգամանքները վերաբերում են ինչպես հանցագործությանը, այնպես էլ հանցավորի անձնավորությանը կամ միաժամանակ բնութագրում են հանցագործությունն ու հանցավորի անձնավորությունը: Այդ պատճառով էլ պատիժը մեղմացնող և ծանրացնող հանգամանքները պետք է դիտարկել որպես հանցակազմի սահմաններից դուրս հանգամանքներ, որոնք ուղղակի կամ անուղղակի վերաբերում են հանցագործությանը կամ հանցավորի անձնավորությանը, բարձրացնում կամ իջեցնում են հասարակական վտանգավորության աստիճանը և ազդում պատժի վրա: Դրանց գնահատմամբ է հնարավոր յուրաքանչյուր կոնկրետ գործով անհատական մոտեցում ցուցաբերել` ինչպես պատժի տեսակը և չափը որոշելիս, այնպես էլ այն կրելու նպատակահարմարության հարցը լուծելիս (...)» (տե՛ս Անդրանիկ Մեսրոպի Ավետիսյանի գործով Վճռաբեկ դատարանի 2011 թվականի հուլիսի 13-ի թիվ ԵԱՆԴ/0091/01/09 որոշման 20-րդ կետը):
Վերոհիշյալ իրավադրույթների և ՀՀ վճռաբեկ դատարանի որոշումների համատեքստում ուսումնասիրելով ամբաստանյալի անձը բնութագրող տվյալները, պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող հանգամանքները, ամբաստանյալ Մոնթե Բաղդասարյանի նկատմամբ պատիժ նշանակելիս դատարանը հաշվի է առնում հանցագործության բնույթն ու հանրության համար վտանգավորության աստիճանը, դրա կատարման եղանակը և հանգամանքները, դեպքի կոնկրետ հանգամանքները, հանցանքը կատարելուն նպաստող պայմանները, հանցավորի անձը, հանցանքի կատարումից հետո ամբաստանյալի դրսևորած վարքագիծը, հանցագործության կատարման մեջ նրա մեղավորության աստիճանը:
Ամբաստանյալ Մոնթե Բաղդասարյանի անձը բնութագրող տվյալներ դատարանը հաշվի է առնում, որ նա զորամասի հրամանատարության կողմից բնութագրվում է դրական, նախկինում դատված չէ, ծառայել է մարտական հերթապահություն իրականացնող զորամասում:
Դատարանը, ամբաստանյալի պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող հանգամանք է դիտում մեղքն ընդունելը և անկեղծորեն զղջալը, ինչպես նաև այն, որ նա ընտանիքի միակ կերակրողն է, խնամքի տակ են գտնվում թոշակառու ծնողները: Բացի այդ, տուժող Գ.Դալվաթյանը որևէ բողոք կամ վնասի հատուցման պահանջ չի ներկայացրել և նշել է, որ հաշտվել է ամբաստանյալի հետ:
Դատարանն արձանագրում է, որ ամբաստանյալի պատասխանատվությունն ու պատիժը ծանրացնող հանգամանքներ առկա չեն:
ՀՀ վճռաբեկ դատարանը Կարեն Հարությունյանի վերաբերյալ գործով վերլուծելով ՀՀ քրեական օրենսգրքի Ընդհանուր մասի մի շարք դրույթներ, մասնավորապես` ՀՀ քրեական օրենսգրքի 10-րդ, 48-րդ և 61-րդ հոդվածներըª հանգել է այն հետևության, որ պատիժը համարվում է արդարացի, եթե դատարանը ճիշտ է գնահատում գործի բոլոր հանգամանքները, անձին բնութագրող բոլոր տվյալները և քրեական օրենքով նախատեսված պահանջներից ելնելով` հանցագործության մեջ մեղավոր անձի նկատմամբ նշանակում է այնպիսի պատիժ, որն անհրաժեշտ և բավարար է այդ անձին ուղղելու և նրա կողմից նոր հանցանքի կատարումը կանխելու համար (տե՛ս ՀՀ վճռաբեկ դատարանի` Կարեն Հարությունյանի վերաբերյալ գործով 2007 թվականի նոյեմբերի 30-ի ՎԲ-201/07 որոշումը):
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 360-րդ հոդվածի համաձայն` դատավճիռ կայացնելիս դատարանը մի շարք այլ հարցերի հետ միասին պետք է լուծի նաև այն հարցը, թե ամբաստանյալը արդյոք պետք է կրի իր նկատմամբ նշանակված պատիժը, թեª ոչ:
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 70-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայնª եթե դատարանն ազատազրկման ձևով պատիժ նշանակելով հանգում է հետևության, որ դատապարտյալի ուղղվելը հնարավոր է առանց պատիժը կրելու, ապա կարող է որոշում կայացնել այդ պատիժը պայմանականորեն չկիրառելու մասին: Նույն հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն՝ պատիժը պայմանականորեն չկիրառելիu դատարանը հաշվի է առնում հանցավորի անձը բնութագրող տվյալները, պատաuխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող և ծանրացնող հանգամանքները:
ՀՀ Վճռաբեկ դատարանն իր 12.06.2007թվականի ՎԲ-124/07 որոշմամբ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 70 հոդվածի կիրառման կապակցությամբ արտահայտել է այն իրավական դիրքորոշումը, որ «վկայակոչված հոդվածի կիրառումը հանցագործության տեսակի հետ կապված որևէ սահմանափակման չի ենթարկվում և դրա կիրառումը սահմանափակված չէ նաև հանցավոր արարքի վտանգավորության աստիճանով ու բնույթով, ինչպես նաև անձանց շրջանակով, որոնց նկատմամբ այն չի կարող կիրառվել»:
ՀՀ Վճռաբեկ դատարանը միաժամանակ նշել է, որ «ՀՀ քրեական օրենսգրքի 70 հոդվածի կիրառման հիմնական պայմանը պատճառաբանված լինելն է: Նշանակված պատիժը պայմանականորեն չկիրառելիս դատարանը պետք է հանգամանորեն քննության առնի ինչպես հանցագործության կատարման, այնպես էլ հանցավորի անձին վերաբերող բոլոր հանգամանքները: Կարևորն այն է, որ հանգի հիմնավոր եզրակացության, որ դատապարտյալի ուղղումը հնարավոր է առանց պատիժը կրելու»:
ՀՀ Վճռաբեկ դատարանը մեկ այլª 2008 թվականի փետրվարի 1-ի թիվ ՎԲ-01/08 որոշմամբ նշել է, որ «պատիժը պայմանականորեն չկիարառելու իրավական հիմքերը բացահայտելու համար ՀՀ քրեական օրենսգրքի 70 հոդվածում սահմանված իրադրություններն անհրաժեշտ է մեկնաբանել նաև ՀՀ քրեական օրենսգրքի 48 հոդվածի 2-րդ մասով ամրագրված պատժի նպատակների համատեքստում, այսինքն՝ պատիժը պայմանականորեն չկիրառելու մասին որոշում կայացնելիս իրավասու դատարանը յուրաքանչյուր դեպքում պետք է քննարկի նաև պատժիª սոցիալական արդարության վերականգնման և պատժի ենթարկված անձի ուղղվելու նպատակների իրացման հարցը»:
ՀՀ Վճռաբեկ դատարանը միաժամանակ նշել է, որ «սոցիալական արդարությունը վերականգնելու և պատժի ենթարկված անձի ուղղվելու մասին կարող է վկայել հանցագործությունից հետո հանցավորի դրսևորած վարքագիծը, մասնավորապես՝ տուժողին պատճառած վնասը հարթելը կամ այն հարթելուն ուղղված ողջամիտ միջոցներ ձեռնարկելը»:
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 70 հոդվածի կիրառման կապակցությամբ Վճռաբեկ դատարանը դիրքորոշում է հայտնել նաև մի շարք այլ որոշումներում: Մասնավորապես, Հ.Բաղդասարյանի վերաբերյալ գործով որոշմամբ արձանագրել է, որ «(...) պատիժը կարող է պայմանականորեն չկիրառվել, եթե առկա է դատարանի համոզվածությունը, վստահությունն առանց իրական պատիժ նշանակելու ամբաստանյալի ուղղվելու հնարավորության մասին: Դատարանը նման հետևության հանգում է միայն օբյեկտիվ գոյություն ունեցող տվյալների վերլուծության հիման վրա, որոնք բնութագրում են արարքը, հանցավորի անձը և վկայում են պատիժը պայմանականորեն չկիրառելու հիմքերի առկայության մասին (…): Մեկ այլ՝ Դ.Հովհաննիսյանի վերաբերյալ գործով որոշման մեջ Վճռաբեկ դատարանը դիրքորոշում է հայտնել այն մասին, որ «ՀՀ քրեական օրենսգրքի 70 հոդվածի 2-րդ մասը սահմանում է, որ պատիժը պայմանականորեն չկիրառելիս դատարանը հաշվի է առնում հանցավորի անձը բնութագրող տվյալները, պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող և ծանրացնող հանգամանքները:
Չնայած պատիժը պայմանականորեն չկիրառելու հետ կապված ՀՀ քրեական օրենսգիրքը ինչպես հանցագործությունների, այնպես էլ անձանց շրջանակի որևէ սահմանափակում չի նախատեսել, դատարանը պարտավոր է, ղեկավարվելով ՀՀ քրեական օրենսգրքի 61հոդվածով նախատեսված պատիժ նշանակելու ընդհանուր սկզբունքներով, հաշվի առնել նաև հանցագործությանª հանրության համար վտանգավորության աստիճանն ու բնույթը: Դատարանի կողմից նշանակվող պատժի արդարացիության հիմնական պահանջն այն է, որ պատիժը պետք է համապատասխանի հանցագործության վտանգավորության աստիճանին ու բնույթին: Պատիժը պայմանականորեն չկիրառելու համար կարևոր նշանակություն ունեն հանցագործության կատարման հանգամանքները, եղանակը, գործիքներն ու միջոցները, մեղքի ձևը, հանցավորի կողմից այդ հանցագործության հանրորեն վտանգավոր հետևանքները նախատեսելու բնույթն ու աստիճանը (…): Թ.Տեր-Գրիգորյանի վերաբերյալ որոշման մեջ Վճռաբեկ դատարանն իրավական դիրքորոշում է հայտնել այն մասին, որ եՊատիժ նշանակելիս և այն կրելու նպատակահարմարության հարցը քննարկելիս դատարանը հաշվի է առնում նաև ՀՀ քրեական օրենսգրքի 62-րդ և 63-րդ հոդվածներով նախատեսված պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող և ծանրացնող հանգամանքները: Հանցակազմի սահմաններից դուրս գտնվելով դրանք բնութագրում են ինչպես կատարված հանցագործությունը, այնպես էլ հանցավորի անձնավորությունը, հնարավորություն են տալիս պատկերացում կազմել հանցավորի անձնավորության և հանցագործության` հանրության համար վտանգավորության աստիճանի մասին` համապատասխանաբար բարձրացնելով կամ իջեցնելով այն:
Դրանց գնահատմամբ է հնարավոր յուրաքանչյուր կոնկրետ գործով անհատական մոտեցում ցուցաբերել ինչպես պատժի տեսակը և չափը որոշելիս, այնպես էլ այն կրելու նպատակահարմարության հարցը լուծելիս: Նշանակված պատիժը կրելու նպատակահարմարության վերաբերյալ դատարանի կողմից կայացված որոշումը պետք է հիմնված լինի կատարած հանցագործության, դրա առանձնահատկությունների, գործի կոնկրետ հանգամանքների, հանցավորի անձի, պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող կամ ծանրացնող հանգամանքների բազմակողմանի գնահատման վրա` նպատակ ունենալով ապահովել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 48 հոդվածի 2-րդ մասում նշված պատժի նպատակների իրագործման հնարավորությունը «(Վճռաբեկ դատարանի թիվ ԱՎԴ2/0059/01/08, թիվ ԵԱՔԴ/0078/01/09, թիվ ՎԲ-192/07, թիվ ՎԲ-50/07, թիվ ՎԲ-55/07 , թիվ ՎԲ-201/07, թիվ ՎԲ-124/07, թիվ ԵԱՔԴ/0078/01/09, թիվ ԵԱՔԴ/0120/01/09 և մի շարք այլ որոշումներ):
Վերը նշված օրենսդրական կարգավորումներից և Վճռաբեկ դատարանի նախադեպային որոշումներում արտահայտված իրավական դիրքորոշումներից հետևում է, որ պատիժը պայմանականորեն չկիրառելու համար անհրաժեշտ է դատարանի համոզվածությունը, որ դատապարտյալի ուղղվելը հնարավոր է առանց նշանակված պատժատեսակն իրական կրելու: Ընդ որում, այդ համոզվածությունը պետք է հիմնված լինի գործի օբյեկտիվ տվյալների վրա, և պատիժը պայմանականորեն չկիրառելիս դատարանը պետք է հանգամանորեն քննության առնի ինչպես հանցագործության կատարման, այնպես էլ հանցավորի անձին վերաբերող, պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող և ծանրացնող հանգամանքները: Հիմք ընդունելով վկայակոչված որոշումներում շարադրված իրավական դիրքորոշումները՝ դատարանն արձանագրում է, որ պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող և ծանրացնող հանգամանքները հնարավորություն են տալիս պատկերացում կազմել հանցագործության` հանրության համար վտանգավորության աստիճանի և բնույթի, հանցավորի անձնավորության մասին և յուրաքանչյուր կոնկրետ գործով անհատականացնել պատիժը: Պատիժը մեղմացնող և ծանրացնող հանգամանքների ցանկի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ քննարկվող հանգամանքները վերաբերում են ինչպես հանցագործությանը, այնպես էլ հանցավորի անձնավորությանը կամ միաժամանակ բնութագրում են հանցագործությունն ու հանցավորի անձնավորությունը:
Այդ պատճառով էլ պատիժը մեղմացնող և ծանրացնող հանգամանքները պետք է դիտարկել որպես հանցակազմի սահմաններից դուրս հանգամանքներ, որոնք ուղղակի կամ անուղղակի վերաբերում են հանցագործությանը կամ հանցավորի անձնավորությանը, բարձրացնում կամ իջեցնում են հասարակական վտանգավորության աստիճանը և ազդում պատժի վրա: Դրանց գնահատմամբ է հնարավոր յուրաքանչյուր կոնկրետ գործով անհատական մոտեցում ցուցաբերել` ինչպես պատժի տեսակը և չափը որոշելիս, այնպես էլ այն կրելու նպատակահարմարության հարցը լուծելիս:
Այսպիսով, դատարանը, քննության առնելով ՀՀ քրեական օրենսգրքի 70-րդ հոդվածի կիրառման հնարավորության և ՀՀ քրեական օրենսգրքի 48-րդ հոդվածով ամրագրված պատժի նպատակների իրացվելիության հարցը, վերուծելով և գնահատելով գործի վերոհիշյալ փաստական հանգամանքները, հաշվի առնելով Մոնթե Բաղդասարյանին ՀՀ քրեական օրենսգրքի 359-րդ հոդվածի 1-ին մասով վերագրվող արարքի հանրության համար վտանգավորության աստիճանը և բնույթը, նրա անձը բնութագրող տվյալները, այդ թվում` պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող հանգամանքների համակցությունը, ինչպես նև` պատասխանատվությունը և պատիժը ծանրացնող հանգամանքների բացակայությունը, որոնք էականորեն ազդում են հանցանքի հանրության համար վտանգավորության աստիճանի նվազեցման վրա, հանգում է հետևության, որ Մոնթե Բաղդասարյանի ուղղվելը հնարավոր է առանց նշանակված պատիժը կրելու և նրա նկատմամբ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 359-րդ հոդվածի 1-ին մասով կատարած հանցանքի համար ազատազրկման ձևով նշանակված պատիժը ՀՀ քրեական օրենսգրքի 70-րդ հոդվածի կիրառմամբ պայմանակաորեն չկիրառելու միջոցով սույն գործով հնարավոր է ապահովել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 48-րդ հոդվածով նախատեսված պատժի նպատակներն իրագործելու հնարավորությունը:
Տվյալ դեպքում` դրանով կապահովվեն նաև ՀՀ քրեական օրենսգրքի 10-րդ և 61-րդ հոդվածներով սահմանված` արդարության, պատասխանատվության անհատականացման և պատիժ նշանակելու ընդհանուր սկզբունքները: (...)»:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 360-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն.
«Դատավճիռ կայացնելիս դատարանը ներկայացված հաջորդականությամբ լուծում է հետևյալ հարցերը`
(…)
5) ապացուցված է արդյոք ամբաստանյալի պատասխանատվությունը մեղմացնող կամ ծանրացնող հանգամանքների առկայությունը.
6) ենթակա է արդյոք պատժի ամբաստանյալն իր կատարած հանցանքի համար.
7) ինչ պատիժ պետք է նշանակվի ամբաստանյալի նկատմամբ.
8) ամբաստանյալն արդյոք պետք է կրի իր նկատմամբ նշանակված պատիժը. (…)»:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 395-րդ հոդվածի համաձայն.
«Բողոքարկված դատական ակտը բեկանվում կամ փոխվում է, եթե թույլ է տրվել դատական սխալ, այն է`
(...)
2) ճիշտ չի կիրառվել քրեական օրենքը կամ Հայաստանի Հանրապետության միջազգային պայմանագիրը.
(...)
4) դատավճռով նշանակված պատիժը չի համապատասխանում կատարված հանցանքի ծանրությանը և ամբաստանյալի անձին (…)»:
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 10-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն.
«Հանցանք կատարած անձի նկատմամբ կիրառվող պատիժը և քրեաիրավական ներգործության այլ միջոցները պետք է լինեն արդարացի՝ համապատասխանեն հանցանքի ծանրությանը, դա կատարելու հանգամանքներին, հանցավորի անձնավորությանը, անհրաժեշտ և բավարար լինեն նրան ուղղելու և նոր հանցագործությունները կանխելու համար»:
Համաձայն ՀՀ քրեական օրենսգրքի 48-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն.
«Պատիժը պետական հարկադրանքի միջոց է, որը դատարանի դատավճռով պետության անունից նշանակվում է հանցագործության համար մեղավոր ճանաչված անձի նկատմամբ և արտահայտվում է այդ անձին իրավունքներից ու ազատություններից օրենքով նախատեսված զրկմամբ կամ դրանց սահմանափակմամբ»:
Նույն հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն. «Պատժի նպատակն է վերականգնել սոցիալական արդարությունը, ուղղել պատժի ենթարկված անձին, ինչպես նաև կանխել հանցագործությունները»:
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 61-րդ հոդվածով սահմանված են պատիժ նշանակելու ընդհանուր սկզբունքները, համաձայն որի,
«1.Հանցագործության համար մեղավոր ճանաչված անձի նկատմամբ նշանակվում է արդարացի պատիժ, որը որոշվում է սույն օրենսգրքի Հատուկ մասի համապատասխան հոդվածի սահմաններում՝ հաշվի առնելով սույն օրենսգրքի Ընդհանուր մասի դրույթները:
2. Պատժի տեսակը և չափը որոշվում են հանցագործության՝ հանրության համար վտանգավորության աստիճանով և բնույթով, հանցավորի անձը բնութագրող տվյալներով, այդ թվում՝ պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող կամ ծանրացնող հանգամանքներով:
3. Հանցագործության համար նախատեսված պատիժներից առավել խիստը նշանակվում է, եթե նվազ խիստ տեսակը չի կարող ապահովել պատժի նպատակները»:
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 70-րդ հոդվածի համաձայն.
«1. Եթե դատարանը, կալանքի, ազատազրկման կամ կարգապահական գումարտակում պահելու ձևով պատիժ նշանակելով, հանգում է հետևության, որ դատապարտյալի ուղղվելը հնարավոր է առանց պատիժը կրելու, ապա կարող է որոշում կայացնել այդ պատիժը պայմանականորեն չկիրառելու մասին:
2. Պատիժը պայմանականորեն չկիրառելիս դատարանը հաշվի է առնում հանցավորի անձը բնութագրող տվյալները, պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող և ծանրացնող հանգամանքները (…)»:
Քննարկվող իրավանորմի կիրառման առնչությամբ ՀՀ Վճռաբեկ դատարանը, Սարգիս Մարգարյանի վերաբերյալ գործով 2008թ. հոկտեմբերի 31-ի որոշմամբ, ձևավորել է հետևյալ իրավական դիրքորոշումը.
«(...) [Պ]ատիժը կարող է պայմանականորեն չկիրառվել, եթե առկա է դատարանի համոզվածությունը, վստահությունն առանց ռեալ (իրական) պատիժ նշանակելու դատապարտյալի ուղղվելու հնարավորության մասին: Դատարանը նման հետևության հանգում է միայն օբյեկտիվ գոյություն ունեցող տվյալների վերլուծության հիման վրա, որոնք բնութագրում են արարքը, հանցավորի անձը և վկայում են պատիժը պայմանականորեն չկիրառելու հիմքերի առկայության մասին»:
ՀՀ Վճռաբեկ դատարանն իր իրավական դիրքորոշումը վերահաստատել է Հասմիկ Պետրոսյանի վերաբերյալ գործով 2009թ. հունիսի 29-ի ԱՐԱԴ/0050/01/08 որոշմամբ, համաձայն որի, օրենսդիրը պատիժը պայմանականորեն չկիրառելու հիմք է համարում դատարանի համոզվածությունը, որ դատապարտյալի ուղղվելը հնարավոր է առանց որոշակի պատժատեսակները ռեալ կրելու:
«Հանցագործության համար մեղավոր ճանաչված անձի նկատմամբ ինչպես պատժատեսակի և պատժաչափի, այնպես էլ նշանակված պատիժը կրելու նպատակահարմարության վերաբերյալ դատարանի որոշումը պետք է հիմնված լինի կատարած հանցագործության, դրա առանձնահատկությունների, գործի կոնկրետ հանգամանքների, հանցավորի անձի, պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող կամ ծանրացնող հանգամանքների բազմակողմանի գնահատման վրա՝ օրինականության, արդարության, պատասխանատվության անհատականացման և մարդասիրության սկզբունքներին համապատասխան, նպատակ ունենալով ապահովել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 48-րդ հոդվածի 2-րդ մասում նշված պատժի նպատակների իրագործման հնարավորությունը (տե´ս Արթուր Անտոնյանի վերաբերյալ գործով ՀՀ Վճռաբեկ դատարանի՝ 2010թ. մարտի 26-ի ՍԴ/0226/01/09 որոշումը):
«(…) ՀՀ քրեական օրենսգրքի 70-րդ հոդվածով ամրագրված` պատիժը պայմանականորեն չկիրառելու չափանիշները սպառիչ չեն: Պատիժը պայմանականորեն չկիրառելու իրավական հիմքերը բացահայտելու համար ՀՀ քրեական օրենսգրքի 70-րդ հոդվածում սահմանված իրավադրույթներն անհրաժեշտ է մեկնաբանել նաև ՀՀ քրեական օրենսգրքի 48-րդ հոդվածի 2-րդ մասով ամրագրված պատժի նպատակների համատեքստում, համաձայն որի` պատժի նպատակն է վերականգնել սոցիալական արդարությունը, ուղղել պատժի ենթարկված անձին, ինչպես նաև կանխել հանցագործությունները:
Այլ կերպ՝ պատիժը պայմանականորեն չկիրառելու մասին որոշում կայացնելիս դատարանը պատժի չկիրառման յուրաքանչյուր դեպքում պետք է քննարկի նաև պատժի՝ սոցիալական արդարության վերականգնման ենթարկված անձի ուղղվելու նպատակների իրացման հարցը» (տե´ս ՀՀ Վճռաբեկ դատարանի 2009թ. հունիսի 2-ի` Հովհաննես Սահակյանի վերաբերյալ գործով ԵՔՐԴ/0571/01/08 որոշման 17-րդ կետը, ինչպես նաև Գուրգեն Մարտիրոսյանի վերաբերյալ գործով 2008թ. փետրվարի 1-ի ՎԲ-01/08 և Սարգիս Մարգարյանի վերաբերյալ գործով 2008թ. հոկտեմբերի 31-ի ԵԿԴ/0034/01/08 որոշումները):
«(…) [Պ]ատիժ նշանակելիս և այն կրելու նպատակահարմարության հարցը քննարկելիս դատարանը հաշվի է առնում նաև ՀՀ քրեական օրենսգրքի 62-րդ և 63-րդ հոդվածներով նախատեսված պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող և ծանրացնող հանգամանքները: Հանցակազմի սահմաններից դուրս գտնվելով, դրանք բնութագրում են ինչպես կատարված հանցագործությունը, այնպես էլ հանցավորի անձնավորությունը, հնարավորություն են տալիս պատկերացում կազմել հանցավորի անձնավորության և հանցագործության` հանրության համար վտանգավորության աստիճանի մասին` համապատասխանաբար բարձրացնելով կամ իջեցնելով այն:
Դրանց գնահատմամբ է հնարավոր յուրաքանչյուր կոնկրետ գործով անհատական մոտեցում ցուցաբերել` ինչպես պատժի տեսակը և չափը որոշելիս, այնպես էլ այն կրելու նպատակահարմարության հարցը լուծելիս» (տե´ս ՀՀ Վճռաբեկ դատարանի 2007թ. հոկտեմբերի 26-ի` Թամարա Տեր-Գրիգորյանի վերաբերյալ գործով ՎԲ-192/07 և 2009թ. հունիսի 2-ի` Հովհաննես Սահակյանի վերաբերյալ գործով 2009թ. հունիսի 2-ի ԵՔՐԴ/0571/01/08 որոշումները):
«Պատիժը պայմանականորեն չկիրառելիս դատարանը հաշվի է առնում հանցավորի անձը բնութագրող տվյալները, պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող և ծանրացնող հանգամանքները:
Օրենքի նշված դրույթից հետևում է, որ պատիժը պայմանականորեն չկիրառելը օրենսդիրը կախման մեջ չի դնում ոչ կատարված հանցանքի բնույթից և հասարակական վտանգավորության աստիճանից, ոչ այն կատարող անձից, կարևորը այն է, որ իրավասու դատարանը յուրաքանչյուր կոնկրետ դեպքում, բազմակողմանի գնահատելով հանցանքի կատարման հանգամանքները, վերլուծելով այն կատարող անձին բնութագրող տվյալները, հանգի այն հետևության, որ դատապարտյալի ուղղվելը հնարավոր է առանց պատիժը կրելու:
Ընդ որում, պատիժը պայմանականորեն չկիրառելու հետ կապված ՀՀ քրեական օրենսգիրքը ինչպես հանցագործությունների տեսակների, հանցավոր արարքի վտանգավորության աստիճանի ու բնույթի, այնպես էլ անձանց շրջանակի հետ կապված որևէ հատուկ սահմանափակում չի նախատեսել:
Այսինքն` օրենսդիրը պատիժը պայմանականորեն չկիրառելու հիմք է համարում դատարանի համոզվածությունը, որ դատապարտյալի ուղղվելը հնարավոր է առանց որոշակի պատժատեսակները ռեալ կրելու:
Նշանակված պատիժը պայմանականորեն չկիրառելիս դատարանը պետք է հանգամանորեն քննության առնի ինչպես հանցագործության կատարման, այնպես էլ հանցավորի անձին վերաբերող բոլոր հանգամանքները: Կարևորն այն է, որ դատարանը հանգի հիմնավոր եզրակացության, որ դատապարտյալի ուղղումը հնարավոր է առանց նշանակված պատիժը կրելու:
Զարգացնելով ՀՀ քր. օր.-ի 70-րդ հոդվածի վերը նշված դրույթները, ՀՀ վճռաբեկ դատարանն իր՝ 2007թ. հունիսի 12-ի թիվ ՎԲ-12407 որոշմամբ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 70 հոդվածի կիրառման կապակցությամբ արտահայտել է այն իրավական դիրքորոշումը, որ վկայակոչված հոդվածի կիրառումը հանցագործության տեսակի հետ կապված որևէ սահմանափակման չի ենթարկվում և դրա կիրառումը սահմանափակված չէ նաև հանցավոր արարքի վտանգավորության աստիճանով ու բնույթով, ինչպես նաև անձանց շրջանակով, որոնց նկատմամբ այն չի կարող կիրառվել։ ՀՀ վճռաբեկ դատարանը միաժամանակ նշել է. «ՀՀ քրեական օրենսգրքի 70 հոդվածի կիրառման հիմնական պայմանը պատճառաբանված լինելն է։ Նշանակված պատիժը պայմանականորեն չկիրառելիս դատարանը պետք է հանգամանորեն քննության առնի ինչպես հանցագործության կատարման, այնպես էլ հանցավորի անձին վերաբերող բոլոր հանգամանքները։ Կարևորն այն է, որ հանգի հիմնավոր եզրակացության, որ դատապարտյալի ուղղումը հնարավոր է առանց նշանակված պատիժը կրելու» (տե´ս Դավիթ Հովհաննիսյանի վերաբերյալ գործով ՀՀ Վճռաբեկ դատարանի 2009թ. դեկտեմբերի 18-ի ԵԱՔԴ/0078/01/09 որոշումը):
«Արարքի հանրային վտանգավորության բնույթը հանցագործության որակական կողմն է, այն որոշվում է մեղքի ձևի և տեսակի, հանցագործության նպատակի և շարժառիթի, ինչպես նաև քրեական օրենսդրությամբ պահպանվող հասարակական հարաբերության` հանցանքի կատարման պահին ունեցած սոցիալական նշանակության վերաբերյալ փաստական տվյալների ամբողջությամբ:
Արարքի հանրային վտանգավորության աստիճանի որոշման ժամանակ դատարանը պետք է բացահայտի կատարված կոնկրետ հանցանքի առանձնահատուկ հատկանիշները, որոնք կարող են ազդել հանրության վտանգավորության վրա` հանցագործությամբ պատճառված վնասի չափը, հանցագործության կատարման եղանակը, հանցավոր մտադրության իրականացման աստիճանը, հանցակցության դեպքում` հանցավորի կատարած արարքը և հանցագործությանը նրա մասնակցության աստիճանը» (տե´ս Գարուշ Մադաթյանի վերաբերյալ գործով ՀՀ Վճռաբեկ դատարանի 2009 թվականի փետրվարի 17-ի ԵՇԴ/0029/01/08 որոշման 14-րդ կետը):
«Պատժի անհատականացման սկզբունքի բովանդակության հիմնական մասն է կազմում հանցավորի անձը բնութագրող տվյալների գնահատումը, որոնք իրենց ամբողջության մեջ հնարավորություն են տալիս անձին դիտել ոչ միայն որպես հանցանք կատարող, որը պետք է պատասխանատվություն կրի, այլ նաև որպես կոնկրետ անձ`իր անհատական հատկանիշներով: Ընդ որում` անձի այն հատկանիշները, որոնք գտնվում են հանցակազմից դուրս, նշանակություն են ունենում դատարանի կողմից պատժի տեսակը և չափը որոշելիս: Որպես հանցավորի անձը բնութագրող հատկանիշներ` գնահատվում են նրա սոցիալ-հոգեբանական, սոցիալ-ժողովրդագրական հատկությունները` վարքագիծն ընտանիքում և կենցաղում, աշխատանքի նկատմամբ ունեցած վերաբերմունքը, կրթությունը, առողջական վիճակը, տարիքը, ծառայությունը պետության և հասարակության առջև և այլն» (տե´ս Սերյոժա Թոմոյանի վերաբերյալ գործով ՀՀ Վճռաբեկ դատարանի 2010 թվականի փետրվարի 12-ի ԼԴ2/0019/01/09 որոշման 15-րդ կետը):
«Պատիժ նշանակելը քրեական գործերով արդարադատության իրականացման կարևոր տարրերից մեկն է, որի շրջանակներում կարևորվում է պատիժ նշանակելու ընդհանուր սկզբունքների պահպանումը։ Ն.Սարգսյանի գործով կայացված որոշման մեջ Վճռաբեկ դատարանն իրավական դիրքորոշում է ձևավորել այն մասին, որ «(…) պատիժ նշանակելու ընդհանուր սկզբունքները քրեական օրենքով նախատեսված այն հիմնադրույթներն են, որոնցով պետք է ղեկավարվի դատարանը պատիժ նշանակելիս։ Այդ սկզբունքներն են`
ա) օրինականությունը,
բ) արդարությունը,
գ) պատժի անհատականացումը,
դ) մարդասիրությունը։
Պատիժ նշանակելու վերոնշյալ սկզբունքները սահմանում են այն հիմնական դրույթները, որոնցով ղեկավարվում է դատարանը յուրաքանչյուր քրեական գործով պատժի տեսակն ու չափն ընտրելիս։ Նշված սկզբունքներից յուրաքանչյուրը՝ որպես առանձին բաղադրամաս, ունի ինքնուրույն նշանակություն և պարտադիր հաշվի է առնվում քրեական պատիժ նշանակելիս: Սկզբունքների ինքնուրույնությունը, սակայն, չի նշանակում, որ դրանք մեկուսացված են մեկը մյուսից, քանի որ միայն համակցության մեջ այդ սկզբունքները կարող են ապահովել օրինական, արդար, անհատականացված և մարդասիրական պատժի նշանակումը։
(…)
Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է նաև, որ արդարության՝ որպես պատիժ նշանակելու սկզբունքի բովանդակությունն ընդգրկում է դատապարտյալի, տուժողի և հասարակության վերաբերմունքը նշանակված պատժի նկատմամբ։ Ուստի, պատիժ նշանակելիս արդարության սկզբունքը դատարանից պահանջում է ողջամտորեն հաշվի առնել արդարության մասին վերոնշյալ սուբյեկտների կարծիքը, առավել ևս, որ դրանք ձևավորվում են այն նույն հանգամանքների հիման վրա, որոնք դատարանը հաշվի է առնում պատիժ նշանակելիս (հանցագործության հանրորեն վտանգավորությունը, հանցավորի անձը և այլն)։ Այս կապակցությամբ Վճռաբեկ դատարանն ընդգծում է, որ պատժի նշանակման արդարության սկզբունքը դատարանը պետք է կիրառի պատժի նշանակման մյուս սկզբունքների, ինչպես նաև պատժի նպատակների համատեքստում:
(…) Պատժի նշանակման մարդասիրության սկզբունքն ունի երկու կողմ, այն է՝
1) մարդասիրություն հասարակության նկատմամբ, որի էությունը տուժողի, հասարակության և պետության շահերի պաշտպանությունն է։
2) մարդասիրություն հանցանք կատարած անձի նկատմամբ. դա նշանակում է մարդկային վերաբերմունք նրա անձի նկատմամբ, պատվի և արժանապատվության հարգում, ֆիզիկական և բարոյական տանջանքների բացառում։
Պատիժ նշանակելիս դատարանը պետք է հաշվի առնի մարդասիրության սկզբունքի վերոնշյալ երկու կողմերը» (տե՛ս Նարեկ Սարգսյանի վերաբերյալ գործով ՀՀ Վճռաբեկ դատարանի 2011 թվականի դեկտեմբերի 22-ի թիվ ԵԿԴ/0042/01/11 որոշումը)։
Հազարապետ Հարությունյանի վերաբերյալ գործով որոշման մեջ ՀՀ Վճռաբեկ դատարանն իրավական դիրքորոշում է ձևավորել այն մասին, որ «Պատասխանատվության և պատժի անհատականացման հիմք են ոչ միայն կատարված արարքի հասարակական վտանգավորության աստիճանի, այլև հանցավորի անձը բնութագրող հատկանիշներ հանդիսացող նրա սոցիալ-հոգեբանական, սոցիալ-ժողովրդագրական, քրեաբանական և քրեա-իրավական, ֆիզիկական հատկությունների համակցության ճիշտ գնահատումը (ընտանեկան դրությունը, վարքագիծը աշխատանքում և կենցաղում, աշխատունակությունը, առողջական վիճակը, տարիքը, դատվածությունը և այլն)» (տե՛ս Հազարապետ Հարությունյանի վերաբերյալ գործով ՀՀ Վճռաբեկ դատարանի 2007 թվականի մարտի 30-ի թիվ ՎԲ-50/07 որոշումը)։
21. Վերը շարադրված իրավադրույթների բովանդակային վերլուծությունից, ՀՀ Վճռաբեկ դատարանի իրավական դիրքորոշումներից և սույն գործի կոնկրետ հանգամանքներից ելնելով, Վերաքննիչ դատարանը հանգում է հետևության այն մասին, որ ամբաստանյալ Մ.Բաղդասարյանի նկատմամբ պատիժ նշանակելիս` պատժի տեսակը և չափը որոշելիս, Առաջին ատյանի դատարանը ղեկավարվել է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 61-րդ հոդվածով ամրագրված պատիժ նշանակելու ընդհանուր սկզբունքներով, ամբաստանյալի նկատմամբ նշանակել է արդարացի ու համաչափ պատիժ, որը բխում է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 10-րդ հոդվածով ամրագրված արդարության և պատասխանատվության անհատականացման սկզբունքից` համապատասխանում է կատարված հանցանքի ծանրությանը, այն կատարելու հանգամանքներին, հանցավորի անձնավորությանը, անհրաժեշտ ու բավարար է նրան ուղղելու և նոր հանցագործությունները կանխելու համար և կարող է ապահովել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 48-րդ հոդվածով նախատեսված պատժի նպատակների իրագործումը, այն է` վերականգնել սոցիալական արդարությունը, ուղղել պատժի ենթարկված անձին, ինչպես նաև կանխել հանցագործությունները:
Վերաքննիչ դատարանն արձանագրում է, որ համաձայն վիճարկվող դատական ակտի, ամբաստանյալ Մ.Բաղդասարյանի նկատմամբ պատիժ նշանակելիս և այն կրելու նպատակահարմարության հարցը քննարկելիս, Առաջին ատյանի դատարանը հաշվի է առել ամբաստանյալ Մ.Բաղդասարյանի անձը բնութագրող տվյալները` այն, որ վերջինս զորամասի հրամանատարության կողմից բնութագրվում է դրական, նախկինում դատված չէ, ծառայել է մարտական հերթապահություն իրականացնող զորամասում, որպես պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող հանգամանքներ՝ մեղքն ընդունելը և անկեղծորեն զղջալը, ինչպես նաև այն, որ նա ընտանիքի միակ կերակրողն է, խնամքի տակ են գտնվում թոշակառու ծնողները, բացի այդ, տուժող Գ.Դալվաթյանը որևէ բողոք կամ վնասի հատուցման պահանջ չի ներկայացրել և նշել է, որ հաշտվել է ամբաստանյալի հետ, և պատասխանատվությունն ու պատիժը ծանրացնող հանգամանքների բացակայության պայմաններում, Վերաքննիչ դատարանի գնահատմամբ, վերջնական իրավաչափ հետևության է հանգել այն մասին, որ ամբաստանյալի ուղղվելը հնարավոր է առանց պատիժը կրելու` պատիժը պայմանականորեն չկիրառելու պայմաններում` ՀՀ քրեական օրենսգրքի 70-րդ հոդվածի կիրառման հարցում ըստ էության հանգելով ճիշտ եզրակացության:
22. ՀՀ Վճռաբեկ դատարանի իրավական դիրքորոշման լույսի ներքո անդրադառնալով դատախազի վերաքննիչ բողոքի պատճառաբանությանն այն մասին, որ քննարկվող պարագայում Առաջին ատյանի դատարանը հաշվի չի առել ամբաստանյալին վերագրվող արարքի հանրային վտանգավորության աստիճանը, Վերաքննիչ դատարանը, հարկ է համարում ընդգծել, որ պատիժը պայմանականորեն չկիրառելու հետ կապված ՀՀ քրեական օրենսգիրքը ինչպես հանցագործությունների տեսակների, հանցավոր արարքի վտանգավորության աստիճանի ու բնույթի, այնպես էլ անձանց շրջանակի հետ կապված որևէ հատուկ սահմանափակում չի նախատեսել, հետևաբար այս կապակցությամբ ևս մեղադրողի վերաքննիչ բողոքի հիմնավորումները` այն բավարարելու առումով իրավական որևէ հետևանք առաջացնել չեն կարող:
23. Ելնելով վերոգրյալից Վերաքննիչ դատարանը գտնում է, որ սույն գործով դատական ակտ կայացնելիս, Առաջին ատյանի դատարանի կողմից թույլ չեն տրվել նյութական և դատավարական նորմերի խախտումներ, որոնք ազդել կամ կարող էին ազդել սույն գործով վերջնական ճիշտ դատական ակտ կայացնելու վրա, հետևաբար Առաջին ատյանի դատարանի դատավճիռը պետք է թողնել օրինական ուժի մեջ, իսկ մեղադրողի վերաքննիչ բողոքը` մերժել, ուստի ղեկավարվելով ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 393-րդ և 394-րդ հոդվածներով, Վերաքննիչ դատարանը

Ո Ր Ո Շ Ե Ց

1. Երևան քաղաքի Արաբկիր և Քանաքեռ-Զեյթուն վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի դատարանի 2016 թվականի հունվարի 27-ի դատավճիռը` քրեական գործով ըստ մեղադրանքի Մոնթե Դմիտրիի Բաղդասարյանի` ՀՀ քրեական օրենսգրքի 359-րդ հոդվածի 1-ին մասով և 363-րդ հոդվածի 1-ին մասով, թողնել օրինական ուժի մեջ, իսկ Երևանի կայազորի զինվորական դատախազության դատախազ՝ գործով մեղադրող Ս.Յուզբաշյանի վերաքննիչ բողոքը` մերժել:
2. Ամբաստանյալ Մոնթե Դմիտրիի Բաղդասարյանի նկատմամբ որպես խափանման միջոց ընտրված հրամանատարության հսկողությանը հանձնելը թողնել անփոփոխ` մինչև սույն որոշման օրինական ուժի մեջ մտնելը:
3. Որոշումը կարող է բողոքարկվել ՀՀ Վճռաբեկ դատարան` հրապարակման պահից մեկամսյա ժամկետում:


ՆԱԽԱԳԱՀՈՂ ԴԱՏԱՎՈՐ` Լ. ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ

ԴԱՏԱՎՈՐՆԵՐ` Ա.ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

Ա.ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ