ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
ՎԵՐԱՔՆՆԻՉ ՔՐԵԱԿԱՆ ԴԱՏԱՐԱՆ

Երևան քաղաքի Կենտրոն և Նորք-Մարաշ №ԵԿԴ/0180/01/17
վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության
առաջին ատյանի դատարանի դատավճիռը
կայացրած դատարանի կազմը նախագահող
դատավոր` Մ.Մակյան

Ո Ր Ո Շ ՈՒ Մ
ՀԱՆՈՒՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ք. Երևանում


ՀՀ վերաքննիչ քրեական դատարանը (այսուհետ նաև`
Վերաքննիչ դատարան) հետևյալ կազմով`



ՆԱԽԱԳԱՀՈՂ ԴԱՏԱՎՈՐ` Տ.ՍԱՀԱԿՅԱՆԻ
ԴԱՏԱՎՈՐՆԵՐ` Ա.ԱԶԱՐՅԱՆԻ
Մ.ՊԱՊՈՅԱՆԻ
ՔԱՐՏՈՒՂԱՐՈՒԹՅԱՄԲ` Ռ.ԴԱՎՈՅԱՆԻ
ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅԱՄԲ`
ԴԱՏԱԽԱԶ` Ռ.ՄԱՆՈՒԿՅԱՆԻ
ՊԱՇՏՊԱՆ` Կ.ՄԵԺԼՈՒՄՅԱՆԻ
ԱՄԲԱՍՏԱՆՅԱԼ` Ա.ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆԻ



2017 թվականի դեկտեմբերի 15-ին դռնբաց դատական նիստում Երևան քաղաքի Կենտրոն և Նորք-Մարաշ վարչական շրջանների դատախազության դատախազ Ռ.Մանուկյանի վերաքննիչ բողոքի հիման վրա, վճռաբեկության կարգով քննության առնելով քրեական գործն ըստ մեղադրանքի Արման Սամվելի Մարտիրոսյանի` ՀՀ քրեական օրենսգրքի 235-րդ հոդվածի 1-ին մասով,


Պ Ա Ր Զ Ե Ց

1.Գործի դատավարական նախապատմությունը և փաստական հանգամանքները.
07.06.2017թ.-ին ՀՀ ոստիկանության Կենտրոնական բաժնի կողմից հարուցվել է թիվ 15184117 քրեական գործը։
Նույն օրը Արման մարտիրոսյանի նկատմամբ որպես խափանման միջոց է ընտրվել չհեռանալու մասին ստորագրությունը։
13.06.2017թ.-ին Երևան քաղաքի Կենտրոն և Նորք-Մարաշ վարչական շրջանների դատախազության կողմից Արման Մարտիրոսյանին մեղադրանք է առաջադրվել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 235-րդ հոդվածի 1-ին մասով, այն բանի համար, որ «նա քննությամբ չպարզված հանգամանքներում, ապօրինի կերպով ձեռք է բերել և «Toyota Corolla» մակնիշի, 34 AM 306 համարանիշի ավտոմեքենայի բեռնախցիկում պահել ակոսափող հրազեն հանդիսացող «WALTER G22» 22L.R 5.6 մմ տրամաչափի կարաբին, ինչպես նաև ռազմամթերք հանդիսացող ընդհանուր 20 հատ 5.6 մմ տրամաչափի օղակաձև բոցավառվող որսորդական-սպորտային փամփուշտներ, որոնք 2017 թվականի հունիսի 07-ին ՀՀ ոստիկանության Երևան քաղաքի վարչության տուգանային հրապարակում ոստիկանության աշխատակիցների կողմից կատարված ավտոմեքենայի զննությամբ հայտնաբերվել և վերցվել են»։
15.07.2017թ.-ին Երևան քաղաքի Կենտրոն և Նորք-Մարաշ վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության դատարանի (այսուհետ նաև` Առաջին ատյանի դատարան) կողմից որոշում է կայացվել Արման Մարտիրոսյանի նկատմամբ որպես խափանման միջոց կալանավորումը ընտրելու վերաբերյալ։
07.07.2017թ.-ին քրեական գործը հաստատված մեղադրական եզրակացությամբ ուղարկվել է Առաջին ատյանի դատարան` ըստ էության քննության առնելու համար:
Առաջին ատյանի դատարանի 2017 թվականի սեպտեմբերի 01-ի դատավճռով ճանաչվել և հռչակվել է ամբաստանյալ Արման Մարտիրոսյանի անմեղությունը` ՀՀ քրեական օրենսգրքի 235-րդ հոդվածի 1-ին մասով նախատեսված հանցանքի կատարման մեջ` արարքում հանցակազմի բացակայության պատճառաբանությամբ:
Արդարացման դատավճռի դեմ վերաքննիչ բողոք է բերել Երևան քաղաքի Կենտրոն և Նորք-Մարաշ վարչական շրջանների դատախազության դատախազ Ռ.Մանուկյանը:
Ներկայացված բողոքի կապակցությամբ գրավոր պատասխան չի ստացվել:
Թիվ ԵԿԴ/0180/01/17 քրեական գործը Վերաքննիչ դատարանի դատավոր Տ.Սահակյանին և կոլեգիալ կազմում ընդգրկված դատավորներին է հանձնվել 26.09.17թ.-ին և Վերաքննիչ դատարանի 10.10.17թ.-ի որոշմամբ` վերաքննիչ բողոքն ընդունվել է վարույթ, նշանակվել քննության`ՀՀ վճռաբեկ դատարանում գործերի քննության համար սահմանված կանոններով:

2.Վերաքննիչ բողոքի հիմքերը, հիմնավորումները և պահանջը.
Ըստ մեղադրողի վերաքննիչ բողոքի` Առաջին ատյանի դատարանի դատավճիռն օրինական և հիմնավոր չէ և ենթակա է բեկանման ու փոփոխման:
Որպես նշված դատողության հիմնավորում մեղադրողը վկայակոչելով սույն գործով կայացված դատական ակտի հիմքում դրված ապացույցները և դրանց վերաբերյալ Առաջին ատյանի դատարանի հետևությունները փաստել է, որ Առաջին ատյանի դատարանը իր դիրքորոշումը հիմնավորել է նրանով, որ ավտոմեքենայի զննությունը, որի արդյունքում հայտնաբերվել է գործով իրեղեն ապացույց ճանաչված հրազենը, իրականացվել է քրեադատավարական օրենքի էական խախտմամբ, այն է` իրականացվել է ոչ պատշաճ սուբյեկտի կողմից ուստի այդ ապացույցը և դրա հետ պատճառական կապի մեջ գտնվող մյուս ապացույցները ևս պետք է պետք ճանաչվեն անթույլատրելի:
Մեղադրողը` հակառակ Առաջին ատյանի դատարանի վերը նշված հետևությունների, ներկայացված բողոքում անդրադարձ է կատարել «Ավտոմեքենայի զննություն կատարելու մասին» արձանագրության, որպես ապացույց օգտագործելու թույլատրելիության իրավաչափությանը և հղում ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 12-րդ հոդվածի բովանդակությանը նշել է, որ սույն դեպքում բնակարան-ավտոմեքենայում կատարված զննության վերաբերյալ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 12-րդ հոդվածի հիման վրա որևէ որոշում չի կայացվել, այլ կազմվել է տրանսպորտային միջոցի զննության կատարելու վերաբերյալ արձանագրություն, ինչը քննարկվող դեպքում հանդիսացել է դեպքի վայրի զննության արձանագրություն հետևյալ հիմնավորումներով. թեև հիշյալ արձանագրությունը կազմելիս չի նշվել դեպքի վայր մեկնելու կամ դեպքի վայրի զննություն կատարելու մասին և առհասարակ չի նշվել դեպքի վայր տերմինը, սակայն կազմված արձանագրությունն իր բովանդակությամբ վերաբերում է բացառապես դեպքի վայրի զննությանը, քանզի հետաքննական մարմինը տվյալներ ձեռք բերելով, որ ամբաստանյալը, իր կողմից շահագործվող ավտոմեքենայի բեռնախցիկում ապօրինի պահում է հրազեն հանդիսացող կարաբին և ստանալով ավտոմեքենան զննության ենթարկելու վերաբերյալ Արման Մարտիրոսյանի համաձայնությունը, ինչպես նաև կանխատեսելով իրեղեն ապացույցի հնարավոր կորուստը՝ անմիջապես ձեռնամուխ է եղել հանցագործության առարկա հանդիսացող հրազենը վերցնելուն, ինչի վերաբերյալ կազմել է տրանսպորտային միջոցի զննություն կատարելու մասին արձանագրություն, որին մասնակից են դարձվել նաև ընթերակաները։
Անդրադառնալով առաջին ատյանի դատարանի այն դիրքորոշմանը, որ ոստիկանների գործողությունները վկայում են առնվազն ավտոմեքենան որպես առարկա զննելու մասին, ապա այս կապակցությամբ մեղադրողը փաստել է, որ առարկաների զննությունը կարող է իրականացվել այս կամ այն քննչական գործողության (դեպքի վայրի զննություն, խուզարկություն, առգրավում) կատարման վայրում և որպես դրանց բաղկացուցիչ մաս։ Տվյալ դեպքում առարկայի առանձնահատկություններն արտացոլվում են քննչական գործողության արձանագրությունում, ինչը սույն դեպքում կատարվել է։
Մեղադրողն անդրադարձել է նաև Առաջին ատյանի դատարանի այն հետևությանը, որ կատարված զննությունն իր մեջ կարող է պարանակալել խուզարկության տարրեր և նշել, զննության նպատակն է քրեական գործի համար նշանակություն ունեցող հանցագործության հետքերի, այլ առարկաների և փաստաթղթերի հայտնաբերումը։ Թեև խուզարկությունն իր նպատակով մասամբ համընկնում է զննության նպատակի հետ, սակայն բոլոր դեպքերում դրանք տարբեր են։ Զննության նպատակն է հանցագործության հետքեր, այլ նյութական օբյեկտներ հայտնաբերելը, ինչպես նաև հանցագործության դեպքը և գործի համար նշանակություն ունեցող մյուս հանգամանքները պարզելը, իսկ խուզարկության նպատակն է հանցագործության գործիքներ, հանցավոր ճանապարհով ձեռք բերված առարկաներ և արժեքներ, ինչպես նաև գործի համար նշանակություն ունեցող այլ առարկաներ գտնելը և վերցնելը։ Բացի նշվածից, խուզարկությունը զննությունից ամենից առաջ տարբերվում է իր հարկադրական բնույթով, անձի անձնական իրավունքների, անձնական կյանքի ե բնակարանի անձեռնմխելիությամբ։ Բացի այդ, զննությունը, մասնավորապես, դեպքի վայրի զննությունը կատարվում է հանցագործության հատկանիշներ հայտնաբերելու յուրաքանչյուր դեպքում, իսկ խուզարկությունը՝ քննիչի հայեցողությամբ։
Մեղադրողը նշել է, որ քննարկվող դեպքում Արման Մարտիրոսյանն իր կամահայտնությանն է հայտնել ավտոմեքենայի բեռնախցիկը բացելու և այնտեղ պահվող հրազենը վերցնելու վերաբերյալ, ինչի համար անձամբ բացել է բեռնախցիկը և ցուցադրել հրազենի գտնվելու վայրը, որից հետո ոստիկանության աշխատակիցները հայտնաբերելով հանցագործության հատկանիշներ, ձեռնամուխ են եղել անմիջապես հանցագործության առարկան վերցնելուն և այդ գործընթացը չի ուղեկցվել ակտիվ որոնողական գործողություններով, ինչը բնորոշ է խուզարկությանը և ոչ էլ կրել է հարկադրական բնույթ։
Մեղադրողը, հղում կատարելով ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 105-րդ հոդվածի 2-րդ մասի դրույթներին, նշել է, որ սույն դեպքում հետաքննական մարմնի կողմից կազմած արձանագրությանը վերնագրելով որպես տրանսպորտային միջոցի զննության արձանագրություն, չի կարող համարվել էական խախտում, քանի որ այն իր բնույթով և բովանդակությամբ ամբողջությամբ համապատասխանում է դեպքի վայրի զննության նպատակներին և տրամաբանությանը և իր հերթին չի հանգեցրել դատավարության մասնակիցների օրենքով երաշխավորված իրավունքների սահմանափակման կամ այդ իրավունքներից զրկելուն կամ որևէ այլ կերպ չի ազդել ստացված փաստական տվյալների հավաստիության վրա նկատի ունենալով, որ դրան մասնակցել են նաև ընթերակաները, իսկ ամբաստանյալն, իր հերթին, չի հերքել հրազենն իր կողմից շահագործված ավտոմեքենայի բեռնախցիկում հայտնաբերելու փաստը, ինչպես նաև հաստատել է իր նկատմամբ որևէ բռնություն, սպառնալիք գործադրված չլինելու հանգամանքը։ Այսինքն՝ տվյալ պարագայում ամբողջությամբ ապահովվել է ամբաստանյալի իրավունքների և օրինական շահերի պաշտպանությունը։
Ամփոփելով վերոնշյալը մեղադրողը գտել է, որ գործի նյութերով հերքվում են Առաջին ատյանի դատարանի դատավճռում նշված՝ Արման Սամվելի Մարտիրոսյանի նկատմամբ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 235-րդ հոդվածի 1-ին մասով առաջադրված մեղադրանքն անհիմն լինելու մասին բոլոր փաստարկները և հաստատվում նրա նկատմամբ առաջադրված մեղադրանքի օրինական, հիմնավորված ու պատճառաբանված լինելը, ուստի անհրաժեշտ է բեկանել Առաջին ատյանի դատարանի դատավճիռը։
Ելնելով վերոգրյալից և ղեկավարվելով ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 52-րդ հոդվածի 1-ին մասով, 54-րդ հոդված 1-ին մասի 11-րդ կետով, 376-376.1-րդ, 378-379-րդ, 380.1-րդ, 381-րդ, 395-րդ հոդվածներով` Վերաքննիչ դատարանին խնդրել է.
«1.Սույն վերաքննիչ բողոքն ընդունել վարույթ։
2.Երևան քաղաքի Կենտրոն և Նորք-Մարաշ վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի դատարանի՝ թիվ ԵԿԴ/0180/01/17 գործով 2017 թվականի սեպտեմբերի 1-ին կայացրած դատավճիռը բեկանել և Արման Սամվելի Մարտիրոսյանին մեղավոր ճանաչել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 235-րդ հոդվածի 1-ին մասով և նշված հոդվածի սանկցիայի շրջանակներում վերջինիս նկատմամբ նշանակել կատարված հանցագործության բնույթին և վտանգավորությանը համաչափ պատիժ»։

3.Վերաքննիչ դատարանի պատճառաբանությունները և եզրահանգումը.
Սույն գործով Վերաքննիչ դատարանի առջև բարձրացված հարցերը հետևյալն են`
1)Արդյո՞ք Արման Մարտիրոսյանի վարած ավտոմեքենայի զննությունը կատարվել է դատավարական կարգի էական խախտմամբ, եթե այո,
2)Ապա նման պայմաններում հնարավո՞ր է հաստատված համարել Արման Մարտիրոսյանի կողմից ՀՀ քրեական օրենսգրքի 235-րդ հոդվածի 1-ին մասով հանցանք կատարելու փաստը:
Վերաքննիչ դատարանը մինչ բարձրացված հարցերից յուրաքանչյուրին անդրադառնալը, նախ` անհրաժեշտ է համարում շարադրել սույն գործով ձեռք բերված ապացույցները:
Այսպես`
Ամբաստանյալ Արման Մարտիրոսյանը, ՀՀ քրեական օրենսգրքի 235-րդ հոդվածի 1-ին մասով առաջադրված մեղադրանքում, դատարանում իրեն մեղավոր չի ճանաչել և ցուցմունք է տվել այն մասին, որ ոստիկանների կողմից բերման ենթարկվելուց մեկ օր առաջ երեկոյան ժամին, երբ իր անձնական ավտոմեքենայով վերադառնում էր պապիկի գերեզմանից, տեսել է, որ «3-րդ գյուղ» տանող ճանապարհի մայթեզրին դրված է մոխրագույն պատյան։ Բացելով պատյանի շղթան, տեսել է, որ դրանում առկա է հրազեն, որից հետո փակել է շղթան։ Մտածելով, որ այն կարող է ընկնել երեխաների ձեռքը, վերցրել է` իրավապահ մարմիններին հանձնելու նպատակով։ Քանի որ ժամը եղել է բավականին ուշ, իսկ ինքն ունեցել է առողջական խնդիրներ, որոշել է այն թողնել մեքենայի բեռնախցիկում և հաջորդ օրն առավոտյան ներկայացնել իրավապահ մարմիններին։ Հաջորդ օրը, հաշվի առնելով, որ «Ավան» նարկոլոգիական կենտրոնն աշխատում է մինչ ժամը 15։00-ն, իսկ դեղորայք ընդունելն իր համար եղել է առաջնային, ուստի նախ գնացել է նարկոլոգիական կենտրոն, որից հետո նոր միայն պատրաստվել է գնալ ոստիկանություն։ Այսպես. դեպքի օրը գնացել է Ավանի նարկոլոգիական կենտրոն, սակայն, երբ դուրս է եկել այնտեղից 4-5 հոգի ոստիկան իրեն և ընկերոջը բերման են ենթարկել։ Նրանցից մեկը նստել է մեքենայի ղեկին, իսկ մյուսները վարորդի կողքն ու ետևում։ Ընդհանուր առմամբ մեքենայում եղել են 5-6 հոգի։ Արդեն ոստիկանությունում հայտնել է, որ ինքը պատրաստվում էր կամովին ներկայանալ և հանձնել գտած հրազենը։ Բերման ենթարկվելուց հետո ոստիկանների կողմից կատարվել է մեքենայի խուզարկություն։ Մասնավորապես, քննչական գործողության ժամանակ ինքը բացել է բեռնախցիկը, որտեղ էլ փակ պատյանով դրված է եղել հրազենը։ Ոստիկանները պատյանից հանել են հրազենը, զննել այն, ավելին, փամփշտատուփից հանել են փամփուշտները, հաշվել դրանք, ապա նորից դրել փամփշտատուփի մեջ, իսկ այնուհետև զենքը կրկին դնելով պատյանի մեջ, փաթեթավորել են այն։ Բեռնախցիկից բացի, խուզարկել են նաև մեքենայի սրահը՝ դռների մեջ գտնվող գրպանիկները, մեքենայի սրահի պահախցիկը (бордочок)։ Ընդ, որում մեքենայի դռների մեջ գտնվող գրպանիկներից մեկից էլ հայտնաբերվել է ծալովի դանակ։
Բացի այդ, ամբաստանյալը Առաջին ատյանի դատարանում հայտնել է, որ բացառում է, որ բեռնախցիկը բացելիս զենքի պատյանի շղթան կիսով չափ բացված է եղել։ Հաստատապես պնդել է, որ այն բացել են ոստիկանները՝ խզակոթի կողմից դեպի զենքի փողը, զննել զենքը, հաշվել փամփուշտները, իսկ այնուհետև, այն դնելով նորից պատյանի մեջ, փաթեթավորել են՝ կազմելով համապատասխան արձանագրություն։ Ընդունել է, որ ինքնակամ բացել է միայն մեքենայի բեռնախցիկը, սակայն դռները չի բացել, այլ դրանք բացել ու մեքենայի սրահը զննել են ոստիկանները։ Զննությանը ներկա են գտնվել նաև ընթերականեր, իսկ արձանագրության կազմման վերաբերյալ անհամաձայնություն այդ պահին չի ունեցել, քանի որ տեղյակ չի եղել, որ ոստիկանները իրավունք չունեն անելու այդ գործողությունը։
Ինչ վերաբերում է գտած զենքն անմիջապես չհանձնելուն, ապա այդ մասով ամբաստանյալը նշել է, որ մտածել է, որ այն գտնելու օրը համապատասխան մարմիններին ներկայացնելու դեպքում, դրա ձևակերպման ժամանակահատվածը կարող էր լինել բավականին երկար և քանի որ ժամը եղել է ուշ, հետևաբար, որոշել է գտածը ոստիկանություն ներկայացնել հաջորդ օրը, բայց չի հասցրել, քանի որ արթնանալով ժամը 12:00-ի կողմերը, որոշել է գնալ «Ավան» նարկոլոգիական կենտրոն՝ հասանելիք դեղորայքը ստանալու, որից հետո էլ մտադրվել էր գնալ ոստիկանություն, սակայն այնտեղ գտնվելու ժամանակ էլ իրենց են մոտեցել ոստիկանության աշխատակիցներն ու բերման ենթարկել։
Վկա Էդվարդ Անդրիասյանը Առաջին ատյանի դատարանում ցուցմունք է տվել այն մասին, որ աշխատում է ՀՀ ոստիկանության Երևան քաղաքի վարչությունում՝ որպես ավագ օպերլիազոր։ Ամբաստանյալ Արման Մարտիրոսյանին ճանաչում է սույն գործի բերումով։ Դեպքի հետ կապված հայտնել է, որ տվյալ օրը Ա.Մարտիրոսյանին բերման են ենթարկել ՀՀ ոստիկանության Երևան քաղաքի վարչություն։ Նյութերի նախապատրաստման ընթացքում վերջինս հայտարարել է, որ մեքենայի մեջ ունի հրազեն։ Այնուհետև, Ա.Մարտիրոսյանի մեքենայի մեջ կատարվել է մեքենայի զննություն, որի ժամանակ նա բացել է բեռնախցիկը, որտեղ, իրենց համար տեսանելի վայրում, կիսաբաց վիճակում դրված է եղել պատյան՝ մեջը հրազեն։ Թեև այդ ժամանակ պատյանի միջից հրազենը չի հանվել, սակայն, քանի որ պատյանի ցեպը կիսով չափ եղել է բաց՝ տեսանելի է եղել հրազենի խզակոթի հատվածը (մնացած մասերը տեսանելի չեն եղել)։ Շոշափելով այն, հասկացել են, որ այնտեղ գտնվում է լազերային նշանառության սարք՝ ցուցիչ։ Ինչ վերաբերում է փամփուշտներին, հայտնել է, որ դրանք գտնվել են խզակոթի մեջ, որտեղ տեղադրվում են պահունակները։ Պահունակների հատվածը կիսով չափ ետ է քաշել, հասկանալու համար, արդյոք այն լիցքավորված է, թե ոչ, այնուհետև, խզակոթի ստորին հատվածից կիսով չափ դուրս բերելով պահունակները հաշվել են դրանցում տեղադրված փամփուշտների քանակը ու նորից ետ տեղադրել խզակոթի մեջ։ Զննության ընթացքում հայտնաբերված հրազենը ընթերակաների ներկայությամբ փաթեթավորվել է և ուղարկվել փորձաքննության։
Ինչ վերաբերում է ավտոմեքենայի զննության վերաբերյալ կազմված արձանագրության մեջ նշված՝ «(…) Ավտոմեքենայի զննությամբ բեռնախցիկից կտորե պատյանի մեջ բեռնախցիկում տեղադրված գազի բալոնի դիմացից ակնհայտ տեսանելի վայրից հայտնաբերվեց սև գույնի «WALTER G22» մոդելի հրացան, որի սկզբնամասի տակ ամրացված է լազերային ցուցիչ, հրացանն ունի 2 փամփշտատուփ (...)» գրառմանը, ապա նշել է, որ հրացանի մոդելի վերաբերյալ գրառումը տեսանելի է եղել դեպքի վայրի զննությամբ, սակայն չի կարող հիշել, թե կոնկրետ, որ մասում է այն գրված եղել։ Չի բացառում, որ որոշակի հանգամանքներ ներկայումս չի կարող մտաբերել։
Վկան հավելել է նաև, որ բացի մեքենայի բեռնախցիկից, զննություն է կատարվել նաև մեքենայի ներսում։ Մասնավորապես, երբ Ա.Մարտիրոսյանը բացել է դուռը, մեքենայի վարորդի նստատեղի դռան վրայից հայտնաբերվել է դանակ։
Նյութերի նախապատրաստման ընթացքում, բացի մեքենայի զննությունից, կատարվել են նաև որոշակի այլ դատավարական գործողություններ, որոնց վերաբերյալ ինքը կազմել է համապատասխան արձանագրություններ։
Վկա Նարեկ Խաչատրյանը Առաջին ատյանի դատարանում ցուցմունք է տվել այն մասին, որ աշխատում է ՀՀ ոստիկանության Երևան քաղաքի վարչության քրեական հետախուզության բաժնում՝ որպես ավագ օպերլիազոր։ Սույն գործի բերումով ճանաչում է ամբաստանյալ Արման Մարտիրոսյանին։ Հայտնել է, որ դեպքի օրն իրացնելով ստացված օպերատիվ տեղեկությունները, Երևան քաղաքի Ավանի նարկոլոգիական կլինիկայի մոտից ՀՀ ոստիկանության Երևան քաղաքի վարչություն բերման են ենթարկել Արման Մարտիրոսյանին և նրա ընկերոջը՝ Ա.Մարտիրոսյանի կողմից շահագործվող «Toyota Corolla» մակնիշի ավտոմեքենայով։ Նյութերի նախապատրաստման ընթացքում Ա.Մարտիրոսյանը հայտնել է, որ ավտոմեքենայի մեջ առկա է հրազեն։ Նյութերը նախապատրաստելուց հետո գնացել են ՀՀ ոստիկանության Երևան քաղաքի վարչության դիմացի մայթում գտնվող տուգանային հրապարակ, որտեղ Ա.Մարտիրոսյանը կամավոր բացել է մեքենայի բեռնախցիկը, որի միջնամասում՝ գազի բալոնի դիմացի հատվածում, տեղադրված է եղել կտորե պատյան՝ ցեպը ծայրից՝ հրազենի փողի հատվածից մինչև մեջտեղի հատվածը՝ աջից դեպի ձախ բաց վիճակում։ Նշել է, որ արտաքինից ակնհայտ տեսանելի է եղել պատյանի մեջ գտնվող հրազենը, որը եղել է՝ մոտ 70-80 սմ երկարությամբ, և դրա փողին ամրացված լազերային նշանառության սարքը։ Այսինքն, իրենց համար տեսանելի է եղել զենքի փողից մինչև միջնամասն ընկած հատվածը։ Ընթերակաների ներկայությամբ կատարվել է զննություն, որի արդյունքում կազմվել է արձանագրություն։ Ավտոմեքենայի զննություն կատարելու ժամանակ ինքը բացել է պատյանը, զննել են այն և, արձանագրել, որ հրազենի մեջ գտնվել են 2 փամփշտատուփեր՝ մեջը փամփուշտներ՝ ընդհանուր 20 հատ՝ 5.6 մլ տրամաչափի։ Այսինքն, հանելով փամփշտատուփերը, հաշվել են փամփուշտների քանակը, իսկ հետո դրանք կրկին տեղադրել իրենց տեղերում։ Հայտնաբերված հրազենը փաթեթավորել, կնքել են, իսկ նախապատրաստված նյութերն ուղարկել են ոստիկանության Կնետրոնականի բաժին։
Ինչ վերաբերում է հրազենի մոդելին, նշել է, որ արձանագրության մեջ այն նշվել է, քանի որ դրա վերաբերյալ գրառումն իրենց համար եղել է տեսանելի։
Նյութերի նախապատրաստման ընթացքում, բացի մեքենայի զննությունից, կատարվել են նաև որոշակի դատավարական այլ գործողություններ, որոնց վերաբերյալ ինքը կազմել է համապատասխան արձանագրություններ։
Ի պատասխան Առաջին ատյանի դատարանում իրեն առաջադրված հարցերին՝ վկան նշել է, որ օպերատիվ տեղեկություն ստանալուց հետո քրեական գործ չի հարուցվել, քանի որ չեն բացառել, որ մինչ այդ զենքը կարող էր չհայտնաբերվել, ուստի ձեռնարկվել են անհապաղ օպերատիվ-հետախուզական միջոցառումներ։ Ա.Մարտիրոսյանին բերման ենթարկելուց հետո վերջինս հայտարարել է, որ ունի զենք և համաձայնվել է մատնացույց անել այն, ուստի որոշել են կատարել մեքենայի զննություն։ Այդուամենայնիվ, վկան չի կարողացել բացատրել, թե այն բանից հետո, երբ Ա.Մարտիրոսյանը հայտարարել է, որ մեքենայի բեռնախցիկում ունի զենք, ինչու արդեն քրեական գործ չի հարուցվել, այլ իրականացվել է քննչական գործողություն՝ մասնավորապես, զննության է ենթարկվել ավտոմեքենան։
Առաջին ատյանի դատանում հրապարակվել և հետազոտվել են նաև ներքոհիշյալ ապացույցներն ու գործին վերաբերելի այլ փաստաթղթերը.
Դատաձգաբանական փորձաքննության թիվ 1347-17 եզրակացությունը, համաձայն որի՝ «փորձաքննությանը ներկայացված՝ գործարանային արտադրության «WALTER G22» մոդելի 22L.R 5.6 մմ տրամաչափի ակոսափող կարաբինը հանդիսանում է ակոսափոդ հրազեն։
Փորձաքննության ներկայացված կարաբինի երկու պահունակներում առկա ընդհանուր 20 հատ փամփուշտները հանդիսանում են գործարանային արտադրության 5.6 մմ տրամաչափի օղակաձև բոցավառվող որսորդական-սպորտային փամփուշտներ, պիտանի են կրակվելու համար և հանդիսանում են ռազմամթերք»։
Մեղադրյալ Արման Սամվելի Մարտիրոսյանի կողմից վարած «Toyota Corollaե մակնիշի, 34 AM 306 հաշվառման համարանիշի ավտոմեքենայի զննության մասին կազմված արձանագրությունը, համաձայն որի՝ «մեքենայի բեռնախցիկի մեջ առկա գազի բալոնի դիմացի հատվածից, ակնհայտ տեսանելի վայրից կտորե պատյանի մեջ հայտնաբերվել է «WALTER G22» մոդելի հրացան և երկու փամփշտատուփ, որոնցից յուրաքանչյուրի մեջ առկա է 10 փամփուշտներ»։
20.06.2017թ-ին ՀՀ ՔԿ Երևան քաղաքի ՔՎ Կենտրոն և Նորք-Մարաշ վարչական շրջանների քննչական բաժնի քննիչի կողմից կայացված՝ իրեղեն ապացույց ճանաչելու մասին որոշումը, համաձայն որի՝ «վարույթիս թիվ 15184117 քրեական գործով մեղադրյալ Արման Սամվելի Մարտիրոսյանի կողմից վարած «Տոյոտա կոռոլա» մակնիշի 34 AM 306 հաշվառման համարանիշի ավտոմեքենայից հայտնաբերված՝ հրազեն հանդիսացող «WALTER G22» մոդելի 22 L.R. 5.6 մմ տրամաչափի ակոսափող կարաբինը և ռազմամթերք հանդիսացող 20 հատ գործարանային արտադրության 5.6 մմ տրամաչափի օղակաձև բոցավառվող որսորդական-սպորտային փամփուշտները ճանաչել իրեղեն ապացույց»։
Անձին բերման ենթարկելու մասին արձանագրությունը (գ.թ. 4), անձին խուզարկության ենթարկելու մասին արձանագրությունը (գ.թ. 5), մարդու իրավունքների և ազատությունների սահմանափակումներից բխող իրավունքների բանավոր ծանուցման մասին արձանագրությունը (գ.թ. 6), բացատրություն վերցնելու վերաբերյալ արձանագրությունը (գ.թ. 7), անձին բերման ենթարկելու մասին արձանագրությունը (գ.թ. 8), 07.06.2017թ-ին կայացված՝ քրեական գործ հարուցելու և վարույթ ընդունելու մասին որոշումը (գ.թ. 18)։
Բացի այդ, դատարանում հրապարակվել և հետազոտվել է նաև՝ Արման Մարտիրոսյանի վերաբերյալ ՀՀ ոստիկանության ինֆորմացիոն կենտրոնի կողմից տրված պահանջագիրը, նրա ամուսնության և երեխայի ծննդյան վկայականները։

Հարց (1).
Վերը ներկայացված փաստական հանգամանքների ներքո Վերաքննիչ դատարանը բարձրացված հարցերից առաջին անդրադառնալուց առաջ անհարժեշտ է համարում քննարկել այդ մասով Առաջին ատյանի դատարանի պատճառաբանությունները:
Այսպես` Առաջին ատյանի դատարանը վերլուծելով գործով ձեռք բերված և վերը նշված ապացույցները հանգել է այն հետևության, որ սույն գործով հետաքննության մարմինը իրավասություն չուներ զննություն իրականացնելու Արման Մարտիրոսյանի կողմից վարվող «Toyota corolla» մակնիշի 34 AM 306 մակնիշի ավտոմեքենայում, հետևաբար նշված ավտոմեքենան զննելու մասին արձանագրությունը (այսուհետ նաև` զննության արձանագրություն) չի կարող որպես ապացույց օգտագործվել որպես թույլատրելի ապացույց, իսկ դրա հետ պատճառական կապի մեջ գտնվող մյուս բոլոր ապացույցները (զննության արձանագրության հիման վրա ստացված ապացույցները) ևս պետք է ճանաչվեն անթույլատրելի:
Վերաքննիչ դատարանն անդրադառնալով բարձրացված հարցին նախ անհարժեշտ է համարում բացահայտել քրեական գործի հարուցման հարցի լուծման փուլում հետաքննության մարմնի լիազորությունները, այդ թվում կատարվող քննչական և դատավարական գործողությունների բնույթը:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 180-րդ հոդվածի համաձայն` «Հանցագործությունների մասին հաղորդումները պետք է քննարկվեն և լուծվեն անհապաղ, իսկ գործ հարուցելու առիթի օրինականությունը և հիմքերի բավարար լինելը ստուգելու անհրաժեշտության դեպքում` դրանց ստացման պահից 10 օրվա ընթացքում:
2. Նշված ժամկետում կարող են պահանջվել լրացուցիչ փաստաթղթեր, բացատրություններ, այլ նյութեր, ինչպես նաև կարող է կատարվել դեպքի վայրի զննություն, հանցագործություն կատարելու կասկածանքի բավարար հիմքերի առկայության դեպքում կարող են բերման և անձնական խուզարկության ենթարկվել անձինք, հետազոտման համար վերցվել նմուշներ, նշանակվել փորձաքննություն։ (…)»:
Ինչպես երևում է «քրեական գործի հարուցման հարցի լուծման» փուլն ունի որոշ առանձնահատկություններ մասնավորապես`
Առաջին` այս փուլի հիմանական խնդիրն է հանցագործության հետքերի ամրագրումը, քրեական գործ հարուցելու հիմքերի առկայության և առիթի օրինականության պարզելն է, այլ կերպ այս փուլի հիմնարար նպատակը կոնկրետ դեպքի պարզելն է, այսինքն, այն թե կատարվել է արդյոք այս կամ այն արարքը, թե ոչ:
Երկրորդ` այս փուլում հանրային մասնակիցներն են համարվում հետաքննության մարմինն ու քննիչը:
Նշված սուբյեկտները իրավասու են ոչ միայն որոշում կայացնել քրեական գործ հարուցելու կամ այն մերժելու մասին, այլև կատարել օրենքով սահմանված քննչական և այլ դատավարական գործողություններ, որոնց արդյունքները հետագայում կարող են օգտագործվել որպես ապացույցներ։
Այս փուլին մասնակցում են նաև վարույթի մասնավոր մասնակիցներ՝ հաղորդում տված անձ, բացատրություն տված անձ, փորձաքննություններին մասնակցող անձինք և այլն, որոնց դատավարական կարգավիճակը օրենքով որոշակիացված չէ։
Երրորդ՝ քրեական գործի հարուցման հարցի լուծման փուլն ունի հատուկ դատավարական ժամկետներ։ Հանցագործությունների մասին հաղորդումները պետք է քննարկվեն և լուծվեն անհապաղ, իսկ գործ հարուցելու առիթի օրինականությունը և հիմքերի բավարար լինելը ստուգելու անհրաժեշտության դեպքում՝ դրանց ստացման պահից 10 օրվա ընթացքում նշված ժամկետը հետագայում կարող է երկարացվել ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 180-րդ հոդվածի 3-5-րդ մասերով սահմանված կարգով։
Չորրորդ՝ քրեական գործի հարուցման հարցի լուծման փուլն ունի առանձնահատուկ դատավարական ձև, այս փուլում թույլատրվում,է կատարել սահմանափակ թվով քննչական գործողություններ՝ դեպքի վայրի զննություն, հանցագործություն կատարելու կասկածանքի բավարար հիմքերի առկայության դեպքում բերման ենթարկվածի անձնական խուզարկություն, հետազոտման համար վերցնել նմուշներ, նշանակել փորձաքննություն։
Հինգերորդ՝ քրեական գործի հարուցման հարցի լուծման փուլն ավարտվում է քրեական գործ հարուցելու կամ քրեական գործ հարուցելը մերժելու մասին որոշում կայացնելով։
Քրեական գործի հարուցման հարցի լուծման փուլն ունի նաև իր կառուցվածքը։ Քրեական գործի հարուցման հարցի լուծման փուլը բաղկացած է հետևյալ մասերից՝ հանցագործության մասին հաղորդումների ընդունում և գրանցում, քրեական գործ հարուցելու առիթների և հիմքերի ստուգում, ավարտական որոշման կայացում և ավարտական որոշումների նկատմամբ դատախազական հսկողություն ու դատական վերահսկողություն։
Անդրադառնալով նշված փուլում իրականացվող քննչական ու դատավարական գործողություններին Վերաքննիչ դատարանը կրկին արձանագրում է, որ դրանք կատարելու իրավասությամբ օրենսդիրը օժտել է հետաքննության մարմնին և քննիչին:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 57-րդ հոդվածում սպառիչ կերպով իրենց ամրագրումն են ստացել հետաքննության մարմնի լիազորությունները:
Այսպես` համաձայն նշված հոդվածի` «1. Հետաքննության մարմնի պետն ապահովում է հետաքննության մարմնի լիազորությունների կատարումն անձամբ և հետաքննության մարմնի աշխատակիցների միջոցով:
2. Հետաքննության մարմինը`
1) հանցագործությունները և դրանք կատարող անձանց բացահայտելու, հանցագործությունը կանխելու և խափանելու նպատակով ձեռնարկում է համապատասխան օպերատիվ-հետախուզական և քրեադատավարական միջոցառումներ.
2) մինչև քրեական գործ հարուցելը նախապատրաստվող նյութերով կատարում է դեպքի վայրի զննություն, հետազոտման համար վերցնում է նմուշներ և նշանակում փորձաքննություն.
(…)»:
Քննարկվող հոդվածի տառացի մեկնաբանությունից պարզ է դառնում, որ Օրենսդիրը հետաքննության մարմնին մինչև քրեական գործը հարուցելը վերապահել է հետևյալ քննչական գործողությունները կատարելու իրավասությամբ`
1)դեպքի վայրի զննություն,
2)հետազոտման համար նմուշներ վերցնել
3)փորձաքննության նշանակում:
Այս համատեքստում Վերաքննիչ դատարանը նաև անհրաժեշտ է համարում բացահայտել «դեպքի վայր» հասկացությունը:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 6-րդ հոդվածի 1-ին կետի համաձայն`դեպք է համարվում հանցագործության հատկանիշներ պարունակող իրադարձությունը, որի կապակցությամբ իրականացվում է քրեական դատավարություն:
Իսկ ինչ վերաբերում է «դեպքի վայր» հասկացությանն, ապա այդպիսին պետք է համարել այն սահմանափակ տարածքը, որտեղ հանցագործության մասին հաղորդմամբ կամ բավարար ապացույցներով համոզիչ հիմնավորվում է, որ կատարվել է հանցանքը և միաժամանակ առկա են հանցագործության հետքեր ու հետևանքներ:
Ինչպես արդեն նշվել է ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգիրքը հնարավորությունն է տալիս հետաքննական և նախաքննական մարմիններին մինչև քրեական գործի հարուցումը կատարելու դեպքի վայրի զննություն և այլ քննչական գործողություններ:
Զննման դատավարական կարգն ամրագրած ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 217-րդ հոդվածի համաձայն` «Հանցագործության հետքերը, այլ նյութական օբյեկտները հայտնաբերելու, հանցագործության դեպքը, ինչպես նաև գործի համար նշանակություն ունեցող մյուս հանգամանքները պարզելու նպատակով քննիչը կատարում է տեղանքի, շինությունների, առարկաների, փաստաթղթերի, կենդանիների, մարդու կամ կենդանու դիակի զննում»:
Նշված հոդվածի բովանդակությունից հետևում է, որ զննության նպատակներն են. 1) այնպիսի առարկաների, փաստաթղթերի հայտնաբերումը, որոնք քրեական գործով կարող են օգտագործվել որպես իրեղեն ապացույցներ կամ այլ փաստաթղթեր, 2) դեպքի հանգամանքների պարզումը, 3) գործի համար նշանակություն ունեցող այլ հանգամանքների պարզումը։ (Օրինակ՝ դեպքի վայրի զննություն կարող է կատարվել՝ նպատակ ունենալով պարզելու անչափահասի կյանքի և դաստիարակության պայմանները (ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 440-րդ հոդված), հանցանքի կատարմանը նպաստող հանգամանքները (ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 200-րդ հոդված)։
Զննության կատարման փաստական հիմքերն այն տվյալներն են, որոնք հիմք են տալիս ենթադրելու, որ վերոնշյալ քննչական գործողության արդյունքում կարող են ստացվել գործի համար նշանակություն ունեցող տվյալներ:
Ընդհանուր կարգի համաձայն՝ զննության կատարման համար որոշում չի պահանջվում, բացառությամբ՝ բնակարանի զննության։ Այսպես՝ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 12-րդ հոդվածի 2-ր մասի համաձայն` «(…) Բնակարանի զննումը, այնտեղ դատավարական այլ գործողություններ կատարելը, ինչպես նաև տեխնիկական միջոցների գործադրմամբ մուտք գործելը այն զբաղեցնող անձանց կամքին հակառակ` քրեական դատավարության ընթացքում կարող են կատարվել հետաքննության մարմնի, քննիչի, դատախազի որոշմամբ»:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 12-րդ և 180-րդ հոդվածի բովանդակային վերլուծությունից պարզ է դառնում, որ բնակարանի զննությունը մինչև քրեական գործի հարուցումը թույլատրվում է բացառապես հետևյալ դեպքերում`
1)եթե բնակարանը հանդիսանում է դեպքի վայր և,
2)եթե հետաքննության մարմինը, քննիչը կամ դատախազը ղեկավարվելով ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 12-րդ հոդվածի 2-րդ մասի, 180-րդ հոդվածի 2-րդ մասի պահանջներով, որոշում են կայացրել բնակարան-դեպքի վայրում զննություն կատարելու մասին:
Ինչ վերաբերում է զննության կատարման դատավարական կարգին, ապա այն ամրագրված է ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 218-րդ հոդվածում, որի համաձայն՝ «Զննումը, որպես կանոն, կատարվում է ցերեկային ժամերին, ընթերակաների մասնակցությամբ։ Քննիչն իրավունք ունի զննությանը մասնակից դարձնել մեղադրյալին, կասկածյալին, պաշտպանին, տուժողին, վկային, ինչպես նաև մասնագետի։ Մինչև զննումը սկսելը քննիչը, ընթերականերին, ինչպես նաև զննության մյուս մասնակիցներին պարզաբանում է նրանց իրավունքներն ու պարտականությունները, այդ թվում՝ զննության կատարման կարգը։
Ինչպես վերը նշվեց՝ զննումը կատարվում է ցերեկը։ Միաժամանակ, հաշվի առնելով նշված քննչական գործողության անհետաձգելի բնույթը, զննումը կարող է կատարվել նաև գիշերային ժամերին։
Քննիչը զննում է տեսանելի օբյեկտները, իսկ անհրաժեշտության դեպքում դրանց զննումը դարձնում է իրեն մատչելի, եթե դրանով չեն խախտվում քաղաքացիների իրավունքները։ Անհրաժեշտության դեպքում քննիչը կատարում է զննվող վայրի և առանձին առարկաների չափումներ, կազմում է հատակագծեր, գծագրեր, սխեմաներ, իսկ հնարավորության դեպքում կատարում լուսանկարում, տեսանկարահանում, կինոնկարահանում և այլ տեսակի ամրագրում, որի մասին նշվում է արձանագրության մեջ։ Նշված փաստաթղթերը կցվում են արձանագրությանը (…)»։
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 217-րդ հոդվածի վերլուծությունը թույլ է տալիս առանձնացնելու զննության հետևյալ տեսակները.
1) դեպքի վայրի զննություն (այդ թվում՝ տեղանքի, բնակարանի, այլ շինության),
2) դեպքի վայր չհանդիսացող տեղանքի զննություն,
3) դեպքի վայր չհանդիսացող շինության զննություն (այդ թվում՝ բնակարանի),
4) առարկաների և փաստաթղթերի զննություն,
5) դիակի զննություն,
6) կենդանիների զննություն,
7) նամակագրության զննություն։
Անդրադառնալով դեպքի վայրի զննությանը պետք է նշել, որ վերջինս այն քննչական գործողություններից է, որը կարող է իրականացվել մինչև քրեական գործ հարուցելը։ Դեպքի վայր է հանդիսանում տեղանքը, շինությունը (այդ թվում՝ բնակարանը), որտեղ տեղի է ունեցել քրեական գործի համար նշանակություն ունեցող ինչ-որ դեպք։ Դեպքի վայրը պարտադիր չէ, որ լինի հանցագործության կատարման վայրը։ Դեպքի վայր կարող է լինել հանցագործության նախապատրաստման, հանցագործության հետքերը թաքցնելու, հափշտակված առարկաների գտնվելու վայրերը և այլն։
Դեպքի վայրի զննությունն, անկախ դեպքի հանգամանքներից և քննվող հանցագործության տեսակից, պետք է կատարել՝ ելակետ ընդունելով հետևյալ պահանջները՝ անհետաձգելիությունը, օբյեկտիվությունը, լրիվությունը և բազմակողմանիությունը, նպատակասլացությունը և այլն։
Անհետաձգելիությունը ենթադրում է, որ այն պետք է կատարվի անմիջապես դրա անհրաժեշտությունն առաջանալուց հետո։ Մեծամասամբ դեպքի վայրի զննությունն անհետաձգելի և սկզբնական քննչական գործողություն է։ Դեպքի վայրի զննությունը ժամանակին կատարելու դեպքում ապահովվում է դեպքի իրադրության և զննման ենթակա օբյեկտների պահպանությունը՝ հետքեր, իրեղեն ապացույցներ, իսկ դրա հապաղումը կարող է հանգեցնել հետքերի ոչնչացման և իրեղեն ապացույցների կորստի։
Զննության օբյեկտիվությունը, լրիվությունը և բազմակողմանիությունը ենթադրում է տեղի ունեցած դեպքի վերաբերյալ հնարավորինս շատ փաստական տվյալների հայտնաբերում և ամրագրում։ Օբյեկտիվությունը ենթադրում է, որ զննության արձանագրության մեջ քննիչը (հետաքննության մարմնի աշխատակիցը) չպետք է արտացոլի իր սուբյեկտիվ հետևությունները և գնահատականները։ Զննության լրիվությունը և բազմակողմանիությունը նշանակում է, որ այն պետք է կատարվի հիմք ընդունելով հանցագործության կատարման հնարավոր բոլոր վարկածները, և ոչ թե հանցագործության կատարման որևէ վարկած, եթե նույնիսկ այն առավել հիմնավոր է և հավանական։
Նպատակասլացության էությունն այն է, որ զննության ընթացքում պետք է որոնել, հայտնաբերել, հետազոտել միայն այնպիսի փաստական տվյալներ, որոնք առնչվում են քննվող դեպքին։
Վերոնշյալ իրավական դիրքորոշումների ներքո անդրադառնալով սույն գործի նյութերին, պետք է արձանագրել հետևյալը.
ՀՀ ոստիկանության ԵՔՎ աշխատակիցները, ստանալով օպերատիվ տեղեկություն, որ գործով ամբաստանյալ Արման Սամվելի Մարտիրոսյանն իր մեքենայում ապօրինաբար պահում է հրազեն, 2017թ-ի հունիսի 07-ին մեկնել են Երևան քաղաքի Ավան թաղամաս, որտեղից՝ մասնավորապես՝ «Ավան» նարկոլոգիական կլինիկայի մոտից, ՀՀ ոստիկանության Երևան քաղաքի վարչություն բերման են ենթարկել Արման Մարտիրոսյանին և նրա ընկերոջը՝ Ա.Մարտիրոսյանի կողմից շահագործվող «Toyota Corolla» մակնիշի ավտոմեքենայով։ Դրանից հետո, Ա.Մարտիրոսյանից վերցվել է բացատրություն, որտեղ վերջինս հայտնել է, որ՝ «(…) Իմ ավտոմեքենայի մեջ այո հրազեն կա և ես համաձայն եմ կբացեմ ավտոմեքենայի դռները և բեռնախցիկը, որպեսզի զննություն կատարեք (…)»։
Հիշյալ բացատրությունը վերցնելուց հետո, ոստիկաններն իրականացրել են «Toyota Corolla» մակնիշի, 34 AM 306 Հ/Հ ավտոմեքենայի զննություն, դրա մասին կազմելով «ավտոմեքենայի զննության վերաբերյալ» արձանագրություն և այնտեղից հայտնաբերելով գործով իրեղեն ապացույց ճանաչված հրազենն ու փամփուշտները, դրանք ուղարկել են փորձաքննության։ Ավելին, փորձաքննության եզրակացությունը ստանալուց հետո միայն հետաքննության մարմինը կայացրել է որոշում՝ քրեական գործ հարուցելու մասին և գործի հետագա ընթացքը լուծելու համար այն ուղարկվել է նախաքննական մարմին։ Հիշյալ արձանագրությունում նշված է, որ՝«(...)Ավտոմեքենայի զննության ընթացքում արտաքինից վնասվածքներ առկա չեն, զննության ընթացքում ավտոմեքենայի վարորդի դռան ձախ կողմի պահունակի միջից հայտնաբերվեց «Բոկեռ» գրառմամբ ծալովի դանակ, որն ունի մոտ 20 սմ երկարություն, շեղբի երկարությունը մոտ 9 սմ է։ Ավտոմեքենայի զննությամբ բեռնախցիկից կտորե պատյանի մեջ բեռնախցիկում տեղադրված գազի բալոնի դիմացից ակնհայտ տեսանելի վայրից հայտնաբերվեց սև գույնի «G 22 WALTHER» մոդելի հրացան, որի սկզբնամասի տակը ամրացված է լազերային ցուցիչ, հրացանն ունի երկու փամփշտատուփ, որոնցից յուրաքանչյուրը լիցքավորված է 10 (տասը) հատ «Տոզ» տեսակի փամփուշտներով (...)»։
Վերաքննիչ դատարանը նախ առաջնային է համարում պարզել արդյո՞ք հետաքննության մարմնի աշխատակիցները քննության նշված փուլում իրավասություն են ունեցել Արման Մարտիրոսյանի ավտոմեքենայում զննություն իրականացնելու, թե ոչ:
Վերաքննիչ դատարանի գնահատմամբ սույն գործով հետաքննության մարմնի աշխատակիցների գործողությունները կապված ավտոմեքենան զննելու պետք է դիտարկվի ոչ իրավաչափ, ինչն էլ պայմանավորվում է հետևյալում`
1)զննությունը իրականացվել է մինչև քրեական գործի հարուցումը, ինչն էլ ենթադրում է, որ նշված գործողության ոչ իրավաչափ լինելը, քանի որ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 180-րդ հոդվածը թույլ է տալիս հետաքննության մարմնի կատարելու միայն դեպքի վայրի զննություն,
2)սույն պարագայում ավտոմեքենայում կատարված զննությունը չի համարվել դեպքի վայրում կատարված, քանի որ գործողությունները, որոնք կատարվել են նշված ապացուցողական գործողության շրջանակներում դուրս են դեպքի վայրի զննության որպես ապացուցողական գործողության նպատակների ծավալից: Վերաքննիչ դատարանի նման հետևությունը պայմանավորված է նրանով, որ ավտոմեքենայի զննությունը կատարվել է ոչ անհապաղ, մասնավորապես Արման Մարտիրոսյանին բերման ենթարկելուց, նրա նկատմամբ որոշակի դատավարական գործողություններ կատարելուց հետո, երբ վերջինս իր կողմից տրված բացատրության մեջ նշել է, որ իր ավտոմեքենայում պահվում է հրազեն, որն ինքը պատրաստվում էր հանձնել ՀՀ ոստիկանության մարմիններին: Այսինքն` այս պարագայում խախտվել է դեպքի վայրի, որպես անհետաձգելի քննչական գործողության, անհապաղությունը: Մյուս կողմից Վերաքննիչ դատարանն իր համաձայնությունն է արտահայտում Առաջին ատյանի դատարանի այն դիրքորոշման հետ, որ զննության արձանագրությունը կազմելիս դրանում մանրամասն չեն նշվել այդ քննչական գործողության արդյունքում կատարված գործողությունները, մասնավորապես դրանում նշում չկա այն մասին, որ ավտոմեքենայի դռները և բեռնախցիկը իր կամքով բացել է Արման Մարտիրոսյանը, բացի այդ արձանագրության շրջանակներից դուրս է մնացել նաև այն, որ բեռնախցիկում զենքի պատյանը եղել է կիսաբաց, թե՞ փակ վիճակում և այդ գործողություն կատարողների համար տեսանելի՞ է եղել դրա մի մասը, թե՞ ոչ, բացի այդ, հստակ նշում չկա, թե ինչ եղանակով են արձանագրվել հրազենի ու փամփուշտների մակնիշը, դրանց քանակը։ Ինչ վերաբերում է նշված գործողության արդյունքում կազմված արձանագրության վերտառությանը, որը ձևակերպվել է հետևյալ կերպ` «Արձանագրություն ավտոմեքենայի զննության վերաբերյալ», ապա Վերաքննիչ դատարանն արձանագրում է, որ չնայած ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 29-րդ հոդվածը և 217-րդ հոդվածի 5-րդ մասով ամրագրված նորմերը միայն պարտադիր պայման են համարում արձանագրության մեջ նշում կատարել ապացուցողական գործողության ընթացքի, արդյունքի, դրան մասնակցող անձանց և այլ հանգամանքների վերաբերյալ և իմպերատիվ պահանջ չեն սահմանում կատարվող ապացուցողական գործողության անվանման ամրագրման մասին, այնուամենայնիվ Վերաքննիչ դատարանի համար անհասկանալի է այն հանգամանքը թե ինչո՞ւ է արձանագրությունը կազմվել հենց այդ վերտառությամբ: Ավելին` Վերաքննիչ դատարանն ուշագրավ է համարում Առաջին ատյանի դատարանի պնդումն այն մասին, որ, եթե կատարվել դեպքի վարի զննություն, ապա ինչո՞ւ դրանում չեն արվել ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 180-րդ հոդվածի և 57-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 2-րդ կետի վերաբերյալ որևէ նշում, որոնց հիման վրա իրականացվում է քննչական գործողությունը և կազմվում արձանագրությունը:
Այս տեսանկյունից պետք է քննարկել նաև մեղադրողի վերաքննիչ բողոքում բերված փաստարկն այն մասին, որ կատարված գործողությունը պետք է համարել դեպքի վայրի զննություն:
Անդրադառնալով վերը նշվածին պետք է փաստել, որ ինչպես արդեն նշվեց բնակարանում դեպքի վարի զննությունը կարող է իրականացվել միայն համապատասխան որոշման հիման վրա: Սույն գործի նյութերում այդպիսի որոշումը բացակայում է, ավելին` նույնիսկ Առաջին ատյանի դատարանն իր հետևություններում անդրադարձել է այն հանգամանքին, որ գործում չկա որևէ փաստաթուղթ, որը կհավաստեր, առ այն, որ հետաքննական մարմնի աշխատակիցները ստանալով հետաքննության մարմնի ղեկավարի հանձնարարությունը մեկնել են դեպքի վայր և կատարել դեպքի վայրի զննում։ Գործի նյութերից երևում է, որ հետաքննության մարմնի կողմից ապացուցողական գործողությունների մեկնարկը սկսվել է Արման Մարտիրոսյանին և նրա ընկերոջը՝ Աբրահամ Մեսրոպյանին, բերման ենթարկելու, նրանց անձնական խուզարկության ենթարկելու, նրանց իրավունքները բանավոր ծանուցելու, Արման Մարտիրոսյանից բացատրություն վերցնելու հետո:
Նշվածի կապակցությամբ մեղադրողն իր բողոքում հավելել է, որ նույնիսկ, եթե որոշում չի կայացվել ավտոմեքենան (ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 6-րդ հոդվածի 46-րդ կետի ուժով հավասարեցված է բնակարանին) զննելու մասին, ապա միևնույն է այստեղ որևէ իրավունքներ չեն խախտվել, քանի որ գործողության ավարտին կազմվել է արձանագրություն, իսկ այդ գործողությանը մասնակից են եղել ընթերակաները:
Վերաքննիչ դատարանի գնահատմամբ մեղադրողի պնդումները չեն բխում առկա օրենսդրական կարգավորումներից, որոնք եթե ստանան նման մեկնաբանություն, ապա անխուսափելիորեն կհանգեցնեն անձանց իրավունքների և ազատությունների անհամաչափ սահմանափակմանը, որի արգելքն ամրագրված է հետևյալ նորմերով.
«Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին» միջազգային դաշնագրի (այսուհետ նաև՝ Դաշնագիր) 17-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն. «Ոչ ոք չի կարող ենթարկվել (...) քմահաճ կամ անօրինական ոտնձգության իր բնակարանի անձեռնմխելիության (...) նկատմամբ»։
«Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին» եվրոպական կոնվենցիայի (այսուհետ նաև՝ Կոնվենցիա) 8-րդ հոդվածի համաձայն.
«1. Յուրաքանչյուր ոք ունի իր (...) բնակարանի (...) նկատմամբ հարգանքի իրավունք։
2. Չի թույլատրվում պետական մարմինների միջամտությունն այդ իրավունքի իրականացմանը, բացառությամբ այն դեպքերի, երբ դա նախատեսված է օրենքով և անհրաժեշտ է ժողովրդավարական հասարակությունում` ի շահ պետական անվտանգության, հասարակական կարգի կամ երկրի տնտեսական բարեկեցության, ինչպես նաև անկարգությունների կամ հանցագործությունների կանխման, առողջության կամ բարոյականության պաշտպանության կամ այլ անձանց իրավունքների և ազատությունների պաշտպանության նպատակով»։
Մեջբերված միջազգային-իրավական նորմերով նախատեսված է անձի` բնակարանի անձեռնմխելիության իրավունքը։ Վերջինս անձի անձնական կյանքի անձեռնմխելիության իրավունքի բաղադրատարր է և, որպես այդպիսին, հանդիսանում է անձի և հասարակության բնականոն գործունեության ու զարգացման կարևոր նախապայման։ Նշվածի հաշվառմամբ միջազգային իրավական մի շարք փաստաթղթերով նախատեսված են բնակարանի անձեռնմխելիության իրավունքի նվազագույն երաշխիքները։
Այսպես, Դաշնագրով նախատեսված է բնակարանի անձեռնմխելիության նկատմամբ «քմահաճ կամ անօրինական ոտնձգության» արգելք։ Ընդ որում` Դաշնագրի 17-րդ հոդվածի կապակցությամբ Միացյալ ազգերի կազմակերպության Մարդու իրավունքների կոմիտեի (HRC)` 1988 թվականի ապրիլի 8-ի «Անձնական, ընտանեկան կյանքի, բնակարանի և հաղորդակցության հարգման ու պատվի և համբավի պաշտպանության իրավունքի մասին» թիվ 16 ընդհանուր նկատառման (General Comment No. 16, Article 17։ The right to respect of privacy, family, home and correspondence, and protection of honour and reputation) 3-րդ պարագրաֆի համաձայն` «անօրինական» եզրույթը նշանակում է, որ միջամտություն ընդհանրապես չի կարող տեղի ունենալ, բացառությամբ օրենքով նախատեսված դեպքերի։ Պետությունների կողմից թույլատրվող միջամտությունը կարող է իրականացվել միայն օրենքի հիման վրա, որն էլ իր հերթին պետք է համապատասխանի Դաշնագրի դրույթներին, նպատակներին և խնդիրներին։
Նույն փաստաթղթի 4-րդ պարագրաֆի համաձայն` «քմահաճ ոտնձգություն» արտահայտությունը կարող է տարածվել նաև օրենքով թույլատրելի միջամտության դեպքերի վրա։ Քմահաճության հասկացության ներդնումը կոչված է ապահովել, որպեսզի օրենքով թույլատրելի միջամտությունը համապատասխանի Դաշնագրի դրույթներին, նպատակներին, խնդիրներին և բոլոր դեպքերում լինի կոնկրետ հանգամանքներում հիմնավորված։
Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը (այսուհետ՝ Եվրոպական դատարան) իր հերթին, անդրադառնալով Կոնվենցիայի 8-րդ հոդվածի մեկնաբանությանը, կայուն նախադեպային պրակտիկա է ձևավորել առ այն, որ անձի՝ բնակարանի անձեռնմխելիության իրավունքին միջամտությունը Կոնվենցիայի 8-րդ հոդվածի 2-րդ մասի տեսանկյունից պետք է լինի արդարացված, այսինքն՝
- պետք է կատարվի «օրենքին համապատասխան»,
- հետապնդի Կոնվենցիայի 8-րդ հոդվածի 2-րդ մասում ամրագրված մեկ կամ մի քանի օրինական նպատակ,
-այդ նպատակներին հասնելը պետք է լինի «անհրաժեշտ ժողովրդավարական հասարակությունում» (տե'ս, ի թիվս այլնի, Սմիրնովն ընդդեմ Ռուսաստանի (Smirnov v. Russia) գործով 2007 թվականի հունիսի 7-ի վճիռ, գանգատ թիվ 71362/01, կետ 37, Կոլեսնիչենկոն ընդդեմ Ռուսաստանի (Kolesnichenko v. Russia) գործով 2009 թվականի ապրիլի 9-ի վճիռ, գանգատ թիվ 19856/04, կետ 30)։
ՀՀ Սահմանադրության 32-րդ հոդվածի համաձայն`
«1. Յուրաքանչյուր ոք ունի բնակարանի անձեռնմխելիության իրավունք:
2. Բնակարանի անձեռնմխելիության իրավունքը կարող է սահմանափակվել միայն օրենքով` պետական անվտանգության, երկրի տնտեսական բարեկեցության, հանցագործությունների կանխման կամ բացահայտման, հասարակական կարգի, առողջության և բարոյականության կամ այլոց հիմնական իրավունքների և ազատությունների պաշտպանության նպատակով:
3. Բնակարանը կարող է խուզարկվել միայն դատարանի որոշմամբ` օրենքով սահմանված դեպքերում և կարգով: Օրենքով կարող են սահմանվել դատարանի որոշմամբ բնակարանի անձեռնմխելիության իրավունքի սահմանափակման այլ դեպքեր»:
Այսպիսով` Վերաքննիչ դատարանն արձանագրում է, որ անկախ արձանագրության կազմման և նշված ապացուցողական գործողության կատարմանը ընթերակաների ներգրավվածության, յուրաքանչյուր դեպքում բնակարանը (այդ թվում դեպքի վայր հանդիսացող) կարող է զննվել բացառապես հետաքննության մարմնի, քննիչի, դատախազի որոշման հիման վրա, հակառակ պարագայում թույլ կտրվի բնակարանի անձեռնմխելիության հիմնարար սկզբունքից նահանջ:
3)Վերաքննիչ դատարանն անհրաժեշտ է համարում պարզել նաև կատարված գործողության բնույթը, այսինքն, եթե դեպքի վայրի զննություն չի իրականացվել, ապա այս պարագայում ինչ քննչական գործողություն է իրականցել:
Ինչպես արդեն նշվեց կատարված գործողությունների մանրամասնները ամբողջությամբ չեն արձանագրվել, այս տեսանկյունից Վերաքննիչ դատարանը, հատկապես կարևոր է համարում անդրադառնալ պատյանի վիճակին, որի մեջից հայտնաբերվել է հրազենն ու ռազմամթերք հանդիսացող փամփուշտները (արդյո՞ք ճարմանդը եղել է բացված վիճակում, թե՞ ոչ) և Արման Մարտիրոսյանի կողմից կամավոր ավտոմեքենայի բեռնախցիկը բացելու հանգամանքներին:
Վերոնշյալ հանգամանքներից առաջինի վերաբերյալ միմյանց հակասող ցուցմունքներ են տվել Արման Մարտիրոսյանն ու գործով վկաները:
Այսպես` Առաջին ատյանի դատարանում դատական քննության ընթացքում, գործով Արման Մարտիրոսյանը ցուցմունք է տվել, որ նախ՝ ինքը չի առարկել, որպեսզի ոստիկանները զննեն միայն մեքենայի բեռնախցիկը, որը և բացվել է իր կողմից։ Ինչ վերաբերում է մեքենային սրահին, ապա ինքը չի բացել մեքենայի դռները, սակայն ոստիկանները, իրենց նախաձեռնությամբ բացելով նաև դրանք, ամբողջությամբ զննության են ենթարկել նաև մեքենայի սրահը, այնտեղ առկա բոլոր գրպանիկներն ու պահախուցը՝ բացելով այն։ Այդ գործողությունների արդյունքում է, որ մեքենայի դռներից մեկի գրպանիկում հայտնաբերվել է նաև դանակ, որը ևս ուղարկվել է փորձաքննության։
Իսկ հայտնաբերված հրազենի մասով Արման Մարտիրոսյանը նշել է, որ բացառում է, որ բեռնախցիկը բացելիս զենքի պատյանի շղթան կիսով չափ բացված է եղել։ Հաստատապես պնդել է, որ այն բացել են ոստիկանները՝ խզակոթի կողմից դեպի զենքի փողը, զննել զենքը, հաշվել փամփուշտները, իսկ այնուհետև, այն դնելով նորից պատյանի մեջ, փաթեթավորել են՝ կազմելով համապատասխան արձանագրություն։ Ընդունել է, որ ինքնակամ բացել է միայն մեքենայի բեռնախցիկը, սակայն դռները չի բացել, այլ դրանք բացել ու մեքենայի սրահը զննել են ոստիկանները։ Զննությանը ներկա են գտնվել նաև ընթերականեր, իսկ արձանագրության կազմման վերաբերյալ անհամաձայնություն այդ պահին չի ունեցել, քանի որ տեղյակ չի եղել, որ ոստիկանները իրավունք չունեն անելու այդ գործողությունը։
Արման Մարտիրոսյանի տված ցուցմունքներին հակասող ցուցմունքներ են տվել գործով վկաները, որոնց ցուցմունքները հակասում են նաև միմյանց, մասնավորապես վկա Էդվարդ Անդրիասյանը հայտնել է, որ Ա.Մարտիրոսյանի մեքենայի մեջ կատարվել է մեքենայի զննություն, որի ժամանակ նա բացել է բեռնախցիկը, որտեղ, իրենց համար տեսանելի վայրում, կիսաբաց վիճակում դրված է եղել պատյան՝ մեջը հրազեն։ Թեև այդ ժամանակ պատյանի միջից հրազենը չի հանվել, սակայն, քանի որ պատյանի ցեպը կիսով չափ եղել է բաց՝ տեսանելի է եղել հրազենի խզակոթի հատվածը (մնացած մասերը տեսանելի չեն եղել)։ Շոշափելով այն, հասկացել են, որ այնտեղ գտնվում է լազերային նշանառության սարք՝ ցուցիչ։ Գործով մյուս վկա Նարեկ Խաչատրյանը, պնդել է, ավտոմեքենայի գազի բալոնի դիմացի հատվածում, տեղադրված է եղել կտորե պատյանի՝ ցեպը ծայրից՝ հրազենի փողի հատվածից մինչև մեջտեղի հատվածը /աջից դեպի ձախ/ բաց վիճակում։ Նշել է, որ արտաքինից ակնհայտ տեսանելի է եղել պատյանի մեջ գտնվող հրազենը, որը եղել է՝ մոտ 70-80 սմ երկարությամբ, և դրա փողին ամրացված լազերային նշանառության սարքը։ Այսինքն, իրենց համար տեսանելի է եղել զենքի փողից մինչև միջնամասն ընկած հատվածը, իսկ խզակոթը՝ ոչ։
Նշված անձանց ցուցմունքները հակասում են միմյանց այնքանով որքանով Արման Մարտիրոսյանը պնդել է, որ պատյանի ճարմանդը եղել է փակ վիճակում և հնարավոր չէր տեսնել հրազենը, իսկ վկաները պնդել են, որ այն եղել կիսով չափ բաց: Ինչ վերաբերում է վկաների ցուցմունքների միջև եղած էական հակասությանն, ապա այն արտահայտվել է հետևյալ կերպ` վկա Էդվարդ Անդրիասյանը նշել է, որ պատյանի ճարմանդը կիսով չափ եղել է բաց՝ տեսանելի է եղել հրազենի խզակոթի հատվածը, իսկ մնացած մասերը տեսանելի չեն եղել, իսկ հակառակ նշվածի վկա Նարեկ Խաչատրյանը պնդել է, որ պատյանի՝ ճարմանդը ծայրից՝ հրազենի փողի հատվածից մինչև մեջտեղի հատվածը (աջից դեպի ձախ) եղել է բաց վիճակում, բացի այդ ի հակառակ նախորդ վկայի նշել է, որ արտաքինից ակնհայտ տեսանելի է եղել պատյանի մեջ գտնվող հրազենը: Այսինքն` վկաները հակեսել են միմյանց, քանի որ նրանցից մեկը նշել է, որ տեսանելի է եղել հրազենի խզակոթը և հնարավոր չէր եղել տեսնել հրազենի մյուս մասերը, իսկ վկաներից մյուսը նշել է, որ տեսանելի է եղել հրազենի փողի հատվածից մինչև մեջտեղի հատվածը, իսկ խզակոթը ոչ: Վերաքննիչ դատարանը արձանագրում է, որ նման եղելությունը օբյեկտիվորեն հնարավոր չէ և այն կարող է արդյունք լինել վկաների կողմից դեպքի հանգամանքները ոչ ամբողջական և ոչ հավաստի մտաբերելու:
Այնուամենայնիվ, Վերաքննիչ դատարանն արձանագրում է, որ վերոնշյալ հակասող ցուցմունքների պարագայում, երբ դրանց աղբյուրը հանդիսացել են գործի ելքով շահագրգռված վկաներն ու ամբաստանյալը հնարավոր չէ «հիմնավոր կասկածից վեր» չափանիշով դատողություններ անել եղելության վերաբերյալ, ուստի ղեկավարվելով ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 18-րդ հոդվածի 4-րդ մասով (Մեղադրանքն ապացուցված լինելու վերաբերյալ բոլոր կասկածները, որոնք չեն կարող փարատվել սույն օրենսգրքի դրույթներին համապատասխան պատշաճ իրավական ընթացակարգի շրջանակներում, մեկնաբանվում են հօգուտ մեղադրյալի կամ կասկածյալի) գտնում է, որ այդ հանգամանքի վերաբերյալ առկա է չփարատված կասկած, որը մեկնաբանելով հօգուտ ամբաստանյալի ստացվում է, որ հրազենի պատյանը եղել փակ վիճակում և այն բացել են հետաքննության մարմինների աշխատակիցների կողմից:
Հաջորդ հանգամանքը, որին Վերաքննիչ դատարանն անհրաժեշտ է համարում անդրադառնալ վերաբերում է իր կամքով Արման Մարտիրոսյանի կողմից ավտոմեքենայի բեռնախցիկը բացելուն: Այս կապակցությամբ Վերաքննիչ դատարանն ուշագրավ է համարում, մեղադրողի վերաքննիչ բողոքի փաստարկն այն մասին, որ որևէ անձի իրավունքների կատարված գործողությամբ չեն խախտվել, քանի որ հետաքննության մարմնի աշխատակիցները ստանալով Արման Մարտիրոսյանի համաձայնությունը ավտոմեքենան զննելու վերաբերյալ, իսկ վերջինս էլ բացելով բեռնախցիկը իրականացրել են զննություն:
Վերաքննիչ դատարանի գնահատմամբ այդ գործողությունները անխուսափելիորեն հանգեցրել են Արման Մարտիրոսյանի բնակարանի անձեռնմխելիության իրավունքի խախտմանը: Բանն այն է, որ այդ իրավունքը բացարձակ է (առանց որևէ վերապահումների) և թե´ ներպետական և թե´ միջազգային իրավական ակտերով այդ իրավունքին ցանկացած քմահաճ միջամտությունը, որը դուրս է օրենքով նախատեսված դեպքերից արդեն իսկ հանգեցնում է կամայականությունների: Այսինքն` անկախ նրանից Արման Մարտիրոսյանն իր համաձայնությունը տվել էր կամ ինքն էր բացել ավտոմեքենայի բեռնախցիկը թե ոչ ապացուցողական գործողությունը պետք է կատարվեր օրենքով սահմանված կարգով, քանի որ օրենքի շրջանակներից դուրս կատարված ապացուցողական գործողության արդյունքում ստացված փաստական տվյալները, որպես ապացույց օգտագործելը առանց վերապահման անթույլատրելի է և ուղղակիորեն հանգեցնում է նաև արդար դատական քննության հիմնարար սկզբունքից նահանջի:
Վերաքննիչ դատարանի գնահատմամբ վերոնշյալ գործողության վերաբերյալ գործի նյութերի ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս հետևություն անել այն մասին, որ կատարվածը զննությունից վերաճել է խուզարկության: Սակայն մինչ այդ հարցին անդրադառնալը Վերաքննիչ դատարանը նպատակահարմար է համարում համեմատականներ անցկացնել զննության և խուզարկության, որպես ապացուցողական գործողությունների, տարբերությունների վերաբերյալ:
Զննության նպատակն է քրեական գործի համար նշանակություն ունեցող հանցագործության հետքերի, այլ առարկաների և փաստաթղթերի հայտնաբերումը։ Թեև խուզարկությունը իր նպատակով մասամբ համընկնում է զննության նպատակի հետ, սակայն բոլոր դեպքերում դրանք տարբեր են։ Այսպես՝ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 217-րդ հոդվածի համաձայն՝ զննության նպատակ է հանցագործության հետքեր, այլ նյութական օբյեկտներ հայտնաբերելը, ինչպես նաև հանցագործության դեպքը և գործի համար նշանակություն ունեցող մյուս հանգամանքները պարզելը։ Իսկ խուզարկության նպատակը, ըստ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 225-րդ հոդվածի 1-ին և 2-րդ մասերի, հանցագործության գործիքներ, հանցավոր ճանապարհով ձեռք բերված առարկաներ և արժեքներ, ինչպես նաև գործի համար նշանակություն ունեցող այլ առարկաներ փաստաթղթեր գտնելը և վերցնելն է։ Խուզարկության նպատակն է նաև հետախուզվող անձանց, հանցագործության կատարման մեջ կասկածվող անձանց, ինչպես նաև դիակները հայտնաբերելը։ Այսպիսով, եթե զննության հիմնական նպատակը օբյեկտի հետազոտումը, այն բնութագրող հանգամանքների պարզումն ու ամրագրումն է, այլ դեպքերում նաև՝ իրեղեն ապացույցների հայտնաբերումը, ամրագրումն ու վերցնելն է, ապա խուզարկության հիմնական նպատակը՝ կոնկրետ պայմանավորված առարկայի որոնումն է։
Բացի նշվածից, խուզարկության և զննության միջև կան նաև այլ էական տարբերություններ։ Ամենից առաջ խուզարկությունը քննչական զննությունից տարբերվում է իր հարկադրական բնույթով (իհարկե չեն բացառվում այն դեպքերը, երբ հակադրանք չի կիրառվում և անձը կապավոր հանձնում է որոնվող առարկաները, իրերը և այլն), օրենքով սահմանված անհրաժեշտ սահմանների սահմանափակմամբ, անձի անձնական իրավունքների, անձնական կյանքի և բնակարանի անձեռնմխելիությամբ։ Հենց դրանով է հատկապես պայմանավորված, որ բնակարանի խուզարկությունը կատարվում է դատարանի որոշմամբ։ Քննչական զննությունը, մասնավորապես՝ դեպքի վայրի զննությունը, կատարվում է հանցագործության հատկանիշներ հայտնաբերելու յուրաքանչյուր դեպքում, իսկ խուզարկությունը՝ քննիչի հայեցողությամբ, երբ գործով ձեռք բերված անհրաժեշտ տեղեկությունները վկայում են, որ ինչ-որ տեղ կամ ինչ-որ անձի մոտ կարող է լինել քննությանը հետաքրքրող օբյեկտներ։
Անդրադառնալով սույն գործի հանգամանքներին Վերաքննիչ դատարանն արձանագրում է հետևյալը`
1)ՀՀ Ոստիկանության աշխատակիցները ստանալով օպերատիվ տվյալն այն մասին, որ Արման Մարտիրոսյանն իր ավտոմեքենայում ապօրինաբար հրազեն է պահում, նրան բերման են ենթարկել ՀՀ Ո ԵՔՎ բաժին,
2)այնուհետև` Արման Մարտիրոսյանից բացատրություն վերցնելուց, նրան անձնական խուզարկության ենթարկելուց հետո իրականացրել է նրա կողմից վարվող ավտոմեքենայի զննություն,
3)զննության ընթացքը` մինչ նշված գործողությունը սկսելը հետաքննական մարմնի աշխատակիցները լսելով վերջինիս բացատրության ժամանակ արված հայտարարությունն այն մասին, որ իր ավտոմեքենայում հրազեն է պահվում վերջինիս համաձայնությամբ ձեռնամուխ են եղել դրա զննմանը,
4)զննությունը սկսելուց առաջ Արման Մարտիրոսյանը կամավոր բացել է ավտոմեքենայի բեռնախցիկը և այնտեղ անզեն աչքով տեսանելի է եղել տեղակայված զենքի պատյանը, որի ճարմանդի բաց կամ փակ լինելու վերաբերյալ ինչպես արդեն նշվեց առկա է չփարատված կասկած, որը մեկնաբանելով հօգուտ ամբաստանյալի ստացվում է, որ այն եղել է փակ վիճակում ,
5)հետաքննության մարմնի աշխատակիցները բացելով պատյանը դրա միջից հայտնաբերել են հրազենն ու ռազմամթերք հանդիսացող փամփուշտները, այս կապակցությամբ պետք է նշել, որ երբ պատյանի միջից հանվել է հրազենը ու դրա մյուս բաղկացուցիչ մասերը, արդեն այդ պահից սկսած զննությունը վերաճել է խուզարկության և կատարվող գործողությունը ակնհայտորեն դուրս է ելել իր որպես ապացուցողական գործողության տվյալ տեսակին բնորոշ նպատակների և բնույթի շրջանակներից, քանի որ զննումը իրականցվում է ոչ թե առարկաներ հայտնաբերելու համար, այլ հաստատապես հայտնի առարկաների հատկություններն ուսումնասիրելու համար, իսկ ի հակառակ այս դեպքերի խուզարկության ժամանակ որոնվող առարկայի մասին վարույթն իրականացնող մարմինը ընդամենը ունենում է հիմնավոր ենթադրություններ դրանց գտնվելու վերաբերյալ (ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 225-րդ հոդված): Ավելին` սույն պարագայում, բացի նրանից, որ զննումը վերածվել է խուզարկության, այն շարունակվել քրեական դատավարության այնպիսի սուբյեկտի կողմից, որպիսին հանդիսանում հետաքննության մարմնի աշխատակիցը, ում օրենսդիրը այդպիսի գործողություն կատարելու իրավասություն չի վերապահել, քանի որ խուզարկություն կատարելու իրավասությամբ օժտված է միայն քննիչը (ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 225-րդ հոդված):
Այսպիսով` ամփոփելով վերը նշված կետերի բովանդակությունը, Վերաքննիչ դատարանը հանգում է այն հետևության, որ քրեական գործի հարուցման հարցի լուծման փուլում իրականցվել է մի այնպիսի ապացուցողական գործողություն, որն ունենալով այլ բնույթ և նշանակություն դուրս է այս փուլում կատարվող գործողությունների շրջանակներից, իսկ դրա կատարումն անխուսափելիորեն հանգեցրել է անձանց իրավունքների ոչ արդարացված սահմանափակմանը:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 18-րդ հոդվածի համաձայն`
«(...)
3. Հանցանք գործելու մեջ անձի մեղավորության մասին հետևությունը չի կարող հիմնվել ենթադրությունների վրա, այն պետք է հաստատվի գործին վերաբերող փոխկապակցված հավաստի ապացույցների բավարար ամբողջությամբ:
4. Մեղադրանքն ապացուցված լինելու վերաբերյալ բոլոր կասկածները, որոնք չեն կարող փարատվել սույն օրենսգրքի դրույթներին համապատասխան պատշաճ իրավական ընթացակարգի շրջանակներում, մեկնաբանվում են հօգուտ մեղադրյալի կամ կասկածյալի:
(...)»:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 25-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն`
«Դատավորը, ինչպես նաև հետաքննության մարմինը, քննիչը, դատախազը ապացույցները գնահատում են իրենց ներքին համոզմամբ»։
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 107-րդ հոդվածի համաձայն` «Միայն ապացույցների հիման վրա են հաստատվում`
1) դեպքը և հանգամանքները (կատարման ժամանակը, տեղը, եղանակը և այլն).
2) կասկածյալի և մեղադրյալի առնչությունը դեպքին.
3) հանցագործության` քրեական օրենքով նախատեսված հատկանիշները.
4) անձի մեղավորությունը քրեական օրենքով չթույլատրված արարքը կատարելու մեջ.
5) քրեական օրենքով նախատեսված պատասխանատվությունը մեղմացնող կամ խստացնող հանգամանքները.
6) այն հանգամանքները, որոնցով դատավարության մասնակիցը կամ քրեական դատավարությանը մասնակցող այլ անձը հիմնավորում է իր պահանջները, եթե այլ բան նախատեսված չէ օրենքով»։
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 127-րդ հոդվածի համաձայն`
«1. Յուրաքանչյուր ապացույց ենթակա է գնահատման` վերաբերելիության, թույլատրելիության, իսկ ամբողջ ապացույցներն իրենց համակցությամբ` գործի լուծման համար բավարարության տեսանկյունից։
2. Հետաքննության մարմնի աշխատակիցը, քննիչը, դատախազը, դատավորը, ղեկավարվելով օրենքով, ապացույցները գնահատում են ապացույցների համակցության մեջ` դրանց բազմակողմանի, լրիվ և օբյեկտիվ քննության վրա հիմնված իրենց ներքին համոզմամբ»։
«Ապացույցների բավարարություն» հասկացության էությունը, ապացույցների բավարարությունը որոշելու ընդհանուր չափանիշները, դրանցից յուրաքանչյուրի բնութագիրը Վճռաբեկ դատարանը քննարկել և վերլուծել է Ս.Սաքանյանի վերաբերյալ գործով կայացրած որոշման շրջանակներում։
Մասնավորապես, վկայակոչված որոշման մեջ Վճռաբեկ դատարանը, համեմատական վերլուծության ենթարկելով «ապացուցման առարկա» և «ապացույցների բավարարություն» հասկացությունները, նշել է. «(…) եթե ապացուցման առարկան ցույց է տալիս, թե ինչ է անհրաժեշտ պարզել յուրաքանչյուր քրեական գործով, ապա ապացույցների բավարարությունը կապված է այն ապացուցողական նյութի հետ, որը վերաբերում է ապացուցման առարկային և թույլ է տալիս այդ հանգամանքների մասին գալ արժանահավատ հետևության։ Որոշելով ապացույցների բավարարությունը` վարույթն իրականացնող մարմինները լուծում են քրեական գործի համար էական նշանակություն ունեցող հանգամանքների հետազոտման խորության աստիճանի հետ կապված հարցերը, մասնավորապես այն, թե ի՞նչ աստիճանի պետք է մանրացվի յուրաքանչյուր հանգամանքը, և ի՞նչ ծավալի ապացույցներ են անհրաժեշտ այդ հանգամանքները հավաստի պարզելու և դրա հիման վրա այս կամ այն դատավարական որոշումը կայացնելու համար։
Այսպիսով, ապացույցների բավարարությունը ենթադրում է կոնկրետ գործով ապացուցման շրջանակների այնպիսի որոշումը, որպեսզի հավաքված ապացույցները որակական կողմից ապահովեն ապացուցման առարկայի յուրաքանչյուր տարրի պարզումը, իսկ քանակական կողմից` այդ հանգամանքների բացահայտման արժանահավատությունը և դատավարական որոշումների հիմնավորվածությունն ու պատճառաբանվածությունը։
Ի տարբերություն ապացուցման առարկայի, ապացույցների բավարարություն հասկացության բովանդակությունը քրեական դատավարության օրենսդրությամբ բացահայտված չէ, այսինքն` օրենքում հստակ նշում չկա այն մասին, թե մինչև ե՞րբ պետք է հավաքվեն և հետազոտվեն ապացույցները, որպեսզի յուրաքանչյուր գործով պարզվի ապացուցման առարկան ամբողջությամբ կամ նրա տարրերն առանձին վերցրած։ Բացի այդ, օրենքում սահմանված չէ միասնական չափանիշ առ այն, թե ե՞րբ են ի հայտ գալիս յուրաքանչյուր քրեական գործով ապացուցման առարկան բացահայտված համարելու հիմքերը։
Վճռաբեկ դատարանը ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի համակարգային վերլուծության հիման վրա արձանագրել է, որ ապացույցների բավարարությունը որոշելու հետևյալ ընդհանուր չափանիշները՝
1) վարույթն իրականացնող մարմինների ներքին համոզմունք,
2) դատավարական որոշումների հիմնավորվածություն և պատճառաբանվածություն,
3) անմեղության կանխավարկած» (տե՛ս Սիրակ Սաքանյանի վերաբերյալ գործով Վճռաբեկ դատարանի 2011 թվականի դեկտեմբերի 22-ի թիվ ԵԷԴ/0058/01/10 որոշման 14-15-րդ կետերը, իսկ վարույթն իրականացնող մարմինների ներքին համոզմունքի, դատավարական որոշումների հիմնավորվածության և պատճառաբանվածության, անմեղության կանխավարկածի մասին մանրամասն տե՛ս նույն որոշման 16-19-րդ կետերը)։
Վերահաստատելով և զարգացնելով նախորդ կետում մեջբերված գործով արտահայտած իրավական դիրքորոշումները` Վճռաբեկ դատարանն արձանագրել է, որ «ապացույցների բավարարությունը» որոշելու չափանիշներն են.
1) վարույթն իրականացնող մարմինների ներքին համոզմունքը,
2) դատավարական որոշումների հիմնավորվածությունը և պատճառաբանվածությունը։
3) անմեղության կանխավարկածը,
Ներքին համոզմունքին Վճռաբեկ դատարանն անդրադարձել է Մ.Հովհաննիսյանի և Ա.Մարտիրոսյանի վերաբերյալ որոշման մեջ և դիրքորոշում ձևավորել այն մասին, որ «(…) Ներքին համոզմունքը, որպես ապացույցների գնահատման արդյունք, բնութագրվում է օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ գործոնների անխզելի կապով. այն, մի կողմից, պետք է բխի հետազոտվող ապացույցների բավարար համակցությունից և հիմնվի դրանց վրա, իսկ մյուս կողմից, անկողմնակալ դիտորդի մոտ պետք է առաջացնի այն վստահությունը, որ ապացույցները հետազոտվել են արդարության բոլոր պահանջների պահպանմամբ։
Ապացույցները, որոնք հավաքվել և ստուգվել են օրենքին համապատասխան, կազմում են ներքին համոզմունքի այն օբյեկտիվ հիմքը, որն իր դրսևորումն է գտնում ընդունվող որոշումներում։ Թեպետ ապացույցների գնահատումը կատարվում է ներքին համոզման հիման վրա, այն չի կարող լինել կամայական։ Դրա հիմքում պետք է դրված լինի գործի բոլոր հանգամանքների լրիվ, օբյեկտիվ և բազմակողմանի քննությունը։ (…)» (տե՛ս Մակար Հովհաննիսյանի և Աշոտ Մարտիրոսյանի վերաբերյալ Վճռաբեկ դատարանի 2010 թվականի փետրվարի 12-ի թիվ ԵՔՐԴ/0632/01/08 որոշման 14-րդ կետը)։
Այսպիսով, «ներքին համոզմունքը» սուբյեկտիվ-օբյեկտիվ կատեգորիա է։ Այն ապացույցների գնահատումն իրականացնող սուբյեկտի գիտակցված և ողջամիտ համոզվածությունն է իր իսկ կողմից կայացված որոշման հիմնավորվածության մեջ (սուբյեկտիվ բնույթ)։ Այդպիսի համոզվածությունը պետք է ձևավորված լինի գործի բոլոր հանգամանքների լրիվ, օբյեկտիվ և բազմակողմանի քննության արդյունքում և հիմնվի թույլատրելի, վերաբերելի և արժանահավատ ապացույցների բավարար համակցությամբ հաստատված փաստերի վրա, որոնք անկողմնակալ դիտորդի մոտ ողջամտորեն կձևավորեն նույն համոզվածությունը (օբյեկտիվ բնույթ)։
Ելնելով այն հանգամանքից, որ ներքին համոզմունքն ունի օբյեկտիվ հիմքեր, անհրաժեշտ է այն տարբերակել ինտուիցիայից, ենթադրություններից և այլ անհաշվետու զգացմունքներից։ Ի տարբերություն դրանց, ներքին համոզմունքը չի կարող ձևավորվել առանց օբյեկտիվ հիմքի և հիմնվել անթույլատրելի, ոչ վերաբերելի, անարժանահավատ ապացույցների վրա։ Այլ խոսքով, ներքին համոզմունքը հիմնվում է ողջամիտ կարծիքի, գիտելիքի վրա, այլ ոչ թե ենթադրությունների, երևակայության, համակրանքի, հակակրանքի կամ կանխակալ կարծիքի վրա։
Ներքին համոզմունքի՝ որպես ապացույցների գնահատման արդյունքի օբյեկտիվ հիմքը քրեական գործով ձեռք բերված, բազմակողմանի և օբյեկտիվ հետազոտված ապացույցների բավարար համակցությունն է։ Այս առումով անհրաժեշտ է վերլուծել ապացույցների թույլատրելիության, վերաբերելիության և արժանահավատության հատկանիշները, որոնց տեսանկյունից ապացույցները ենթակա են գնահատման։
Ապացույցների թույլատրելիության հատկանիշը վերաբերում է դրանց ձևական կողմին։ Դրա էությունը կազմում է ապացույցները ձեռք բերելիս օրենքով նախատեսված դատավարական պահանջների պահպանվածությունը և ենթադրում է.
-աղբյուրի օրինականություն՝ ապացույցը պետք է ձեռք բերվի միայն օրենքով սահմանված աղբյուրներից (ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 104-րդ հոդվածի 2-րդ մաս),
-ձեռքբերման միջոցների օրինականություն՝ պետք է պահպանված լինեն ապացույցների ձեռքբերմանն ուղղված գործողություններ կատարելուն օրենքով առաջադրված պահանջները,
-դատավարական ձևակերպում՝ ապացույցը, դրա ձեռքբերման գործընթացը պետք է օրենքով սահմանված կարգով ենթարկվեն դատավարական ձևակերպման,
-լիազորված սուբյեկտ՝ այն պետք է ստացված լինի ապացույց ձեռք բերելու լիազորությամբ օժտված սուբյեկտի կողմից։
Ապացույցն անթույլատրելի ճանաչելու հիմքերը հստակ սահմանված են ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 105-րդ հոդվածով։
Վերաբերելիությունն ապացույցի կարողությունն է իր բովանդակությամբ ծառայելու ապացուցման առարկայի մեջ մտնող հանգամանքները, գործի քննության և լուծման համար նշանակություն ունեցող այլ տվյալները բացահայտելուն և հաստատելուն։ Այլ խոսքով՝ ապացույցի վերաբերելիության հատկանիշն արտացոլում է ապացույցի և գործի քննության ու լուծման համար նշանակություն ունեցող հանգամանքների միջև կապը։ Ապացույցը կհամարվի վերաբերելի, եթե տեղեկություններ պարունակի գործի համար որևէ նշանակություն ունեցող փաստի մասին։
Ապացույցի արժանահավատության հատկանիշը նույնպես վերաբերում է ապացույցի բովանդակային գնահատմանը։ Արժանահավատ է այն ապացույցը, որի ճշմարտացիությունը կասկած չի հարուցում։ Ապացույցն արժանահավատության տեսանկյունից գնահատելիս դատարանը պետք է հիմք ընդունի հետևյալ հանգամանքները.
ա) ապացույցի աղբյուրի հատկանիշները (օրինակ՝ փորձագետի ձեռնհասությունը, ցուցմունք տվող անձի շահագրգռվածությունը, որոշ դեպքերում հոգեբանական և ֆիզիոլոգիական հատկանիշները, վիճակը, ինչպես նաև անձին վերաբերող այլ հատկանիշներ, որոնք կարող են ազդեցություն ունենալ այդ անձի կողմից գործի համար նշանակություն ունեցող հանգամանքներն ընկալելու, մտապահելու, վերարտադրելու գործընթացի վրա),
բ) ապացույցի ձևավորման հանգամանքները (օրինակ՝ վկայի կողմից կոնկրետ հանգամանքն ընկալելու պայմանները, պաշտպանի, ներկայացուցչի ներկայությունը և այլն),
գ) ապացուցողական տեղեկությունը ձեռք բերելու միջոցը,
դ)ապացույցի բովանդակությունը կազմող տեղեկությունը հաստատող կամ հերքող հանգամանքների առկայությունը,
ե) նույն տեղեկության ստացումն այլ աղբյուրից։
Յուրաքանչյուր ապացույց արժանահավատության տեսանկյունից պետք է գնահատվի ապացույցների համակցության մեջ՝ բազմակողմանի և մանրամասն գնահատելով փաստական տվյալների ստացման աղբյուրները և ապացույցի ձևավորման ամբողջ ընթացքը։ Ապացույցի արժանահավատության վերաբերյալ վերջնական որոշում կարող է կայացվել դրա բովանդակությունն այլ աղբյուրներից ստացված տեղեկությունների հետ համադրելու արդյունքում։ Որոշակի փաստի վերաբերյալ այս կամ այն աղբյուրից ստացված տեղեկությունների արժանահավատությունը գնահատելու համար անհրաժեշտ է վերլուծել ստացված տեղեկությունների բովանդակությունը, համադրել դրանք այլ ապացույցների հետ, պարզել դրանց համապատասխանությունը կամ հակասությունը, հակասության դեպքում` դրա պատճառները։
Ապացույցի արժանահավատության վերաբերյալ դատարանի եզրահանգումները պետք է հիմնվեն գործում առկա փաստական տվյալների վրա։
Ապացույցների գնահատման արդյունքում ձևավորված ներքին համոզմունքն իրավական նշանակություն է ստանում և օբյեկտիվացվում ապացույցների բավարարությունը որոշելու մյուս՝ դատավարական որոշումների հիմնավորման և պատճառաբանման չափանիշի միջոցով (սույն չափանիշի վերաբերյալ Վճռաբեկ դատարանի արտահայտած իրավական դիրքորոշումների մասին տե՛ս նաև Սիրակ Սաքանյանի վերաբերյալ գործով Վճռաբեկ դատարանի 2011 թվականի դեկտեմբերի 22-ի թիվ ԵԷԴ/0058/01/10 որոշման 18-րդ կետը)։ Ապացույցների կամայական գնահատման արգելքը ենթադրում է ապացույցները բարեխիղճ վերլուծության ենթարկելու պարտականություն։
Վերջին դիրքորոշումը բխում է ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 358-րդ հոդվածի 4-րդ մասի պահանջից, որի համաձայն՝ «Դատարանի դատավճիռը պետք է լինի պատճառաբանված։ Պատճառաբանման ենթակա են դատարանի կողմից դատավճռում շարադրվող բոլոր հետևությունները և որոշումները»։
Դատական ակտի պատճառաբանվածության հարցին Վճռաբեկ դատարանն անդրադարձել է Ֆ.Գալստյանի գործով որոշման մեջ, որտեղ իրավական դիրքորոշում է ձևավորել այն մասին, որ «(…) Դատական ակտի պատճառաբանվածությունը կոչված է պարզաբանելու, թե ինչու է դատարանը եկել այս կամ այն հետևության, որ իրավանորմերով է ղեկավարվել նման որոշում կայացնելիս և միևնույն ժամանակ հնարավորություն է ստեղծում վերադաս դատարանի կողմից դատական ակտի օրինականության և հիմնավորվածության ստուգման համար։
(…) Պատճառաբանված որոշման բացակայությունն արդեն իսկ օբյեկտիվորեն սահմանափակում է վերադաս դատական ատյանի հնարավորությունը` լիարժեք դատական ստուգման ենթարկելու բողոքարկվող դատական ակտի օրինականությունն ու հիմնավորվածությունը և կայացնելու արդարացի որոշում, հետևաբար դատական ակտի չպատճառաբանված լինելը հանգեցնում է քրեական դատավարության կարևորագույն սկզբունքներից մեկի` ՀՀ Սահմանադրությամբ և քրեադատավարական օրենքով երաշխավորված արդար դատական քննության իրավունքի խախտման։
(…) Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանն իր մի շարք որոշումներում՝ ներպետական դատարանների կողմից կայացված որոշումների չպատճառաբանվածությունը կամ ոչ բավարար պատճառաբանվածությունը դիտել [է] «Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին» եվրոպական կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածի 1-ին մասով երաշխավորված` անձի արդար դատական քննության իրավունքի խախտում (տե՛ս Սալովն ընդդեմ Ուկրաինայի (Salov v. Ukraine) 06.09.2005 թվականի որոշումը, գանգատ թիվ 65518/01, Բոլդեան ընդդեմ Ռումինիայի (Boldea v. Romania) 15.02.2007 թվականի որոշումը, գանգատ թիվ 19997/02, Գրադինարն ընդդեմ Մոլդովայի (Gradinar v. Moldova) 08.04.2008 թվականի որոշումը, գանգատ թիվ 7170/02)» (տե՛ս Ֆրունզիկ Գալստյանի գործով Վճռաբեկ դատարանի 2010 թվականի մարտի 26-ի թիվ ԵԿԴ/0058/11/09 որոշման 18-20-րդ կետերը)։
Վերահաստատելով Ֆ.Գալստյանի գործով որոշմամբ ձևավորած իրավական դիրքորոշումը՝ Վճռաբեկ դատարանն արձանագրել է, որ դատարանը պարտավոր է իր դատական ակտում ամրագրել և թույլատրելիության, վերաբերելիության ու արժանահավատության տեսանկյունից գնահատման ենթարկել այն ապացույցները, որոնց վրա հիմնված են դատարանի հետևությունները, ինչպես նաև նշել այս կամ այն ապացույցն անարժանահավատ համարելու փաստարկները (ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 371-րդ հոդվածի 3-րդ կետ)։ Հակառակ դեպքում ապացույցների գնահատումը, դրա արդյունքում դատարանի համապատասխան ներքին համոզմունքի ձևավորումը կկրեն սուբյեկտիվ բնույթ, կհանգեցնեն կամայականության և անձի արդար դատաքննության իրավունքի խախտման՝ սահմանափակելով նաև դատական ակտի օրինականությունը և հիմնավորվածությունը ստուգելու վերադաս դատարանի հնարավորությունը։
Ներկայացված իրավական վերլուծության հիման վրա Վճռաբեկ դատարանն արձանագրել է, որ գործի լուծման համար ապացույցների բավարարությունը որոշելու չափանիշները սերտորեն փոխկապակցված են և փոխադարձաբար պայմանավորում են միմյանց։ Գործի լուծման համար բավարար ապացույցներ ասելով` պետք է հասկանալ թույլատրելի, վերաբերելի և արժանահավատ ապացույցների համակցություն, որը, հաղթահարելով անմեղության կանխավարկածը, անաչառ դիտորդի մոտ կձևավորի հիմնավոր կասկածից վեր համոզվածություն անձի մեղավորության վերաբերյալ, ինչպես նաև կհաստատի գործով ապացուցման առարկան կազմող մյուս հանգամանքները և հնարավորություն կտա կայացնել հիմնավորված և պատճառաբանված որոշում։
Անդրադառնալով անմեղության կանխավարկածի սկզբունքին` Վճռաբեկ դատարանը նշել է, որ քրեական դատավարությունում կանխավարկածը օրենքով կամ նախադեպային իրավունքով հաստատված այն կանոնն է, որի համաձայն՝ որոշակի հանգամանք համարվում է հաստատված, քանի դեռ օրենքով սահմանված կարգով չի ապացուցվել հակառակը։ Մարդու անմեղությունը քրեական դատավարության կարևորագույն կանխավարկածներից է, որն ամրագրված է ինչպես ՀՀ Սահմանադրությամբ, միջազգային պայմանագրերով և օրենքներով, այնպես էլ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի և Վճռաբեկ դատարանի նախադեպային իրավունքով։ Հանցանք կատարելու մեջ անձի մեղավորությունը հաստատված համարելը ոչ այլ ինչ է, քան անմեղության կանխավարկածի հաղթահարում։ Միևնույն ժամանակ, անձին դատապարտելու համար համարժեք ապացույցների բավարար համակցության բացակայությունը նշանակում է, որ անձի անմեղության կանխավարկածը հաղթահարված չէ։ Այլ խոսքով՝ քրեական դատավարության ընթացքում չապացուցված մեղավորությունը հավասարազոր է ապացուցված անմեղության։
Հարկ է նշել նաև, որ անմեղության կանխավարկածն ամրագրող նորմերը, ինչպես նաև նախադեպային իրավունքը սահմանում են ոչ միայն այդ սկզբունքի բուն էությունը, այլև՝ դրա հաղթահարման, նույնն է, թե անձի մեղավորության հաստատման համար անհրաժեշտ դատավարական չափորոշիչները։ Այս կապակցությամբ Վճռաբեկ դատարանը Մ.Հակոբյանի գործով որոշման մեջ շեշտել է. «(…) ապացույցների կամայական գնահատման արգելքը դատարաններին պարտավորեցնում է ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 107-րդ հոդվածում թվարկված՝ ապացուցման ենթակա հանգամանքների, այդ թվում՝ կոնկրետ հանցանքի հատկանիշների և այդ հանցանքի մեջ անձի մեղավորության վերաբերյալ իր հետևությունները հիմնավորել վերաբերելի, փոխկապակցված, հավաստի ապացույցներով և ոչ թե ենթադրություններով։ Այլ խոսքով՝ հանցանքի մեջ մեղադրվող յուրաքանչյուր անձի վերաբերյալ` ապացուցման ենթակա յուրաքանչյուր հանգամանքի կապակցությամբ դատարանի հետևությունը պետք է հիմնված լինի ոչ թե գնահատողական դատողությունների, կանխատեսումների կամ կարծիքների, այլ կոնկրետ գործով օրենքով սահմանված կարգով ձեռք բերված փաստական տվյալների վրա։ Այս կապակցությամբ Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է նաև, որ մեղսագրվող հանցագործության և դրա հատկանիշների ապացուցման բեռը կրում է մեղադրանքի կողմը, իսկ չփարատված կասկածները պետք է մեկնաբանվեն հօգուտ մեղադրյալի։ Դրանից հետևում է, որ մեղադրանքի կողմը կրում է անձի մեղքը հաստատելու համար բավարար ապացույցներ ներկայացնելու պարտականությունը (…)» (տե՛ս Մարգար Հակոբյանի վերաբերյալ 2013 թվականի մայիսի 8-ի թիվ ԵԿԴ/0168/01/12 որոշման 13-րդ կետը)։ Անմեղության կանխավարկածի սկզբունքին Վճռաբեկ դատարանն անդրադարձել և իրավական դիրքորոշում է արտահայտել նաև Արմեն Բաբայանի և Սուրեն Թումանյանի գործով որոշման մեջ (տե՛ս Արմեն Բաբայանի և Սուրեն Թումանյանի գործով Վճռաբեկ դատարանի 2011 թվականի դեկտեմբերի 22-ի թիվ ԵԷԴ/0044/01/11 որոշման 14-րդ կետը)։
Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի նախադեպային իրավունքի ուսումնասիրությունը ևս ցույց է տալիս, որ Եվրոպական կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածի 2-րդ կետով երաշխավորված անմեղության կանխավարկածի սկզբունքը, ի թիվս այլոց, ենթադրում է մեղադրանքի կողմի պարտականությունը ներկայացնելու անձին դատապարտելու համար բավարար ապացույցներ (տե՛ս, ի թիվս այլոց, Barbera Messegue and Jabardo v. Spain, գանգատ թիվ 10590/83, 1988 թվականի դեկտեմբերի 6-ի վճիռ, 77-րդ կետ, Janosevic v. Sweden, գանգատ թիվ 34619/97, 2002 թվականի հուլիսի 23-ի վճիռ, 97-րդ կետ)։
Այսպիսով, անմեղության կանխավարկածի սկզբունքը ենթադրում է ապացույցների այնպիսի ամբողջության առկայություն, որն անհրաժեշտ է անձի մեղավորությունը ողջամիտ (հիմնավոր) կասկածից վեր ապացուցված համարելու, այլ ոչ թե անձի մեղավորության մասին ենթադրություններ անելու համար։
Ս.Սաքանյանի վերաբերյալ գործով Վճռաբեկ դատարանը նաև արձանագրել է. «Ապացույցների բավարարությունը չի կարող որոշվել թվաբանական ցուցանիշով (…) ։ Ակնհայտ է, որ ապացույցները բավարար չեն, եթե`
1) գործում բացակայում է որևէ ապացույց գործի ճիշտ լուծման համար նշանակություն ունեցող որևէ հանգամանքի պարզման համար,
2) եղած ապացույցը թույլ չի տալիս պարզել այդ հանգամանքը անհրաժեշտ խորությամբ և լրիվությամբ,
3) այդ հանգամանքի ապացուցվածությունը կասկած է հարուցում» (տե՛ս Սիրակ Սաքանյանի վերաբերյալ գործով Վճռաբեկ դատարանի 2011 թվականի դեկտեմբերի 22-ի թիվ ԵԷԴ/0058/01/10 որոշման 17-րդ կետը)։
Այսպիսով, Վճռաբեկ դատարանն արձանագրել է, որ քրեական դատավարությունում մեղքի հարցը լուծելիս որպես ապացույցների բավարարության շեմ պետք է գործի «հիմնավոր կասկածից վեր» ապացուցողական չափանիշը։ Ընդ որում, «հիմնավոր կասկածից վեր» ապացուցողական չափանիշ ասելով, պետք է հասկանալ փաստական տվյալների (ապացույցների) այնպիսի համակցություն, որը բացառում է հակառակի ողջամիտ հավանականությունը։ Վերոգրյալը չի նշանակում, որ հանցանք գործելու մեջ անձի մեղավորությունն ընդհանրապես չի կարող առաջացնել որևէ կասկած, սակայն այդպիսի կասկածի հավանականության դեպքում դրա աստիճանը պետք է լինի աննշան (խիստ ցածր)։ Այլ խոսքով՝ մեղադրանքը կազմող յուրաքանչյուր փաստական հանգամանք պետք է հիմնավորվի ապացույցների այնպիսի ծավալով, որը կբացառի դրա ապացուցվածության վերաբերյալ ցանկացած ողջամիտ կասկած։
Մ.Հովհաննիսյանի և Ա.Մարտիրոսյանի վերաբերյալ գործով Վճռաբեկ դատարանն արձանագրել է. «(…) քրեադատավարական օրենքով ապացույցներին և ապացուցման գործընթացին ներկայացվող պահանջները հետևյալն են.
ա) ապացույցները պետք է պարունակեն ոչ թե գնահատողական դատողություններ, կարծիքներ, այլ կոնկրետ փաստական տվյալներ որոշակի գործողությունների, իրադարձությունների վերաբերյալ,
բ) այդ փաստական տվյալները պետք է ձեռք բերվեն օրենքով նշված աղբյուրներից և վերաբերվեն կոնկրետ տվյալ գործին և ապացուցման առարկային,
գ) ապացույցները պետք է ձեռք բերվեն, ամրագրվեն և օգտագործվեն քրեադատավարական օրենքով սահմանված կարգով (…)» (տե՛ս Մակար Հովհաննիսյանի և Աշոտ Մարտիրոսյանի վերաբերյալ Վճռաբեկ դատարանի 2010 թվականի փետրվարի 12-ի թիվ ԵՔՐԴ/0632/01/08 որոշումը, կետ 13)։
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 105-րդ հոդվածի 1-ին մասի 2-րդ և 5-րդ կետերի համաձայն՝
«1. Քրեական գործով վարույթում մեղադրանքի հիմքում չեն կարող դրվել և որպես ապացույց օգտագործվել այն նյութերը, որոնք ձեռք են բերվել`
(…)
2) կասկածյալի և մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի (….) էական խախտմամբ.
3) տվյալ քրեական գործով քրեական դատավարություն իրականացնելու, համապատասխան քննչական կամ այլ դատավարական գործողություն կատարելու իրավունք չունեցող անձի կողմից.
(…)
5) քննչական կամ այլ դատավարական գործողության կատարման կարգի էական խախտմամբ.
(…)»:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 105-րդ հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն՝
«Ապացույցներ ձեռք բերելիս էական են այն խախտումները, որոնք, դրսևորվելով մարդու և քաղաքացու սահմանադրական իրավունքների և ազատությունների կամ սույն օրենսգրքի որևէ պահանջի խախտմամբ, դատավարության մասնակիցներին` օրենքով երաշխավորված իրավունքների զրկմամբ կամ սահմանափակմամբ կամ որևէ այլ կերպ ազդել են կամ կարող էին ազդել ստացված փաստական տվյալների հավաստիության վրա»:
Նշված իրավադրույթներից հետևում է, որ որպես քրեական օրենսգրքով նախատեսված արարքի առկայությունը կամ բացակայությունը, այդ արարքը կասկածյալի կամ մեղադրյալի կողմից կատարելը կամ չկատարելը և մեղադրյալի մեղավորությունը կամ անմեղությունը, ինչպես նաև գործի ճիշտ լուծման համար նշանակություն ունեցող այլ հանգամանքները պարզելու միջոց կարող են օգտագործվել միայն այնպիսի ապացույցներ, որոնք ձեռք են բերվել, ամրագրվել և գործին կցվել են քրեադատավարական օրենքով սահմանված և թույլատրելի համարվող կարգով: Ապացույցների ձեռքբերման և ամրագրման թույլատրելիությունը կարգավորող նորմերից հետևում է, որ որպես ապացույց չեն կարող օգտագործվել քննչական կամ այլ դատավարական գործողության կատարման կարգի էական խախտմամբ ձեռք բերված փաստական տվյալները, հատկապես եթե դրանք իրենց հերթին հանգեցրել են դատավարության մասնակիցների իրավունքների էական խախտման, ազդել են կամ կարող էին ազդել ստացված փաստական տվյալների հավաստիության վրա:
Այսպիսով, ապացույցների հավաքմանը և ստուգմանն ուղղված դատավարական գործողությունների կատարման ընթացքում պետք է ապահովվի անձանց իրավունքների և օրինական շահերի պաշտպանությունը: Հակառակ դեպքում կատարված դատավարական գործողության արդյունքում ստացված փաստական տվյալը, անկախ գործի համար ունեցած նշանակությունից, կորցնում է իր իրավական ուժը, ապացուցողական նշանակությունը և չի կարող ընդգրկվել կոնկրետ քրեական գործով ապացույցների համակցության մեջ և դրվել մեղադրանքի հիմքում(տե՛ս Արմեն Սեյրանի Սարգսյանի վերաբերյալ 2009 թվականի սեպտեմբերի 16-ի՝ ԵՔՐԴ /0295/01/08 որոշման 15-րդ կետը):
Վերաքննիչ դատարանը հարկ է համարում ևս մեկ անգամ արձանագրել, որ խախտումը վերաբերվել է ապացույցի (զննության արձանագրության) սահմանված կարգի խախտմամբ ձեռք բերմանը, մասնավորապես իրականացվել է այնպիսի ապացուցողական գործողություն, որը քննության այն փուլում, որում կատարվել է չէր կարող կատարվել, բացի այդ ապացուցողական գործողությունը վերաճելով մեկ այլ ապացուցողական գործողության (զննությունից-խուզարկության) իրականացվել է այն կատարելու իրավասություն չունեցող անձի կողմից (հետաքննության մարմնի աշխատակիցների կողմից):
Վերաքննիչ դատարանը գտնում է, որ այս պարագայում «Ավտոմեքենայի զննության արձանագրություն» վերտառությամբ ապացույցը ձեռք է բերվել ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 105-րդ հոդվածի 1-ին մասին 2-րդ, 3-րդ և 5-րդ կետի պահանջների խախտմամբ, հետևաբար պետք է դուրս հանվի գործով առկա մյուս ապացույցների ծավալից, որոնք ուղղված են նույն օրենսգրքի 107-րդ հոդվածով նախատեսված հանգամանքներն հաստատելուն կամ հերքելուն:

(2)
Վերաքննիչ դատարանի առջև բարձրացված երկրորդ հարցը հետևյալն է արդյոք գործում եղած մյուս ապացույցներով հնարավոր է արդյո՞ք հաստատված համարել Արման Մարտիրոսյանի կողմից ՀՀ քրեական օրենսգրքի 235-րդ հոդվածի 1-ին մասով հանցանք կատարելու փաստը:
Քննարկվող հարցին անդրադառնալուց առաջ Վերաքննիչ դատարանը անհարժեշտ է համարում արձանագրել հետևյալը`
Եվրոպական դատարանը ապացույցների թույլատրելիության խնդրին անդրադարձել է Կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածի (Արդարացի դատաքննության իրավունք) շրջանակներում։ Միաժամանակ դատարանը բազմիցս նշել է, որ իր խնդիրը ոչ թե վկաների ցուցմունքների գնահատումն է, այլ պարզելը՝ արդյոք դատաքննությունը եղել է արդարացի՝ ներառելով նաև ապացույցների թույլատրելիության հարցը։ Ինչպես նշվում է Եվրոպական դատարանի՝ Մոնելն ու Մորիսն ընդդեմ Միացյալ Թագավորության գործով կայացրած վճռում, «արդար դատաքննության պահանջը տարածվում է ոչ միայն կողմերի մասնակցությամբ դատաքննության, այլև ամբողջ դատավարության վրա» (տեʹս Monnell and Morris v. United Kingdom., Judgement of 2 March 1987, Series A., No.115. p. 25, para. 55-70): Հետևաբար, արդարացի դատաքննության պահանջն իրագործելու համար դատարանը պետք է անդրադառնա նաև ապացույցների թույլատրելիության խնդրին և կողմերի պահանջով անթույլատրելի ճանաչի օրենքի խախտմամբ ձեռք բերված ապացույցները։ Ավելին, 6-րդ հոդվածի 2-րդ մասը սահմանում է. «Յուրաքանչյուր ոք, ով մեղադրվում է քրեական հանցագործության մեջ, անմեղ է համարվում, մինչև նրա մեղավորությունը չապացուցվի օրենքին համապատասխան»։ «Օրենքին համապատասխան» դրույթը ենթադրում է, որ մեղադրական դատավճռի հիմքում պետք է դրվեն միայն այն ապացույցները, որոնք ձեռք են բերվել օրենքով սահմանված կարգով։ Այս դրույթը կողմերին իրավունք է տալիս դատարանից պահանջելու իր վճիռները կայացնել բացառապես օրենքի պահանջների պահպանմամբ ձեռք բերված ապացույցների հիման վրա։
Շենկն ընդդեմ Շվեյցարիայի գործով կայացրած վճռում դատարանը նշում է. «Կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածը երաշխավորում է արդար դատաքննության իրավունքը, բայց չի սահմանում ապացույցների՝ որպես այդպիսին թույլատրելիության որևէ կանոն. դա ներպետական իրավունքի խնդիրն է։(տեʹս Schenk v. Switzerland, 12 July 1988, Series A no. 140):
ՀՀ Վճռաբեկ դատարանը Ա.Սարգսյանի վերաբերյալ գործով արտահայտել է հետևյալ իրավական դիրքորոշումը`
«(...)Սույն գործով Քրեական դատարանն անձի դատապարտման հիմքում դրել է այնպիսի ապացույցներ, որոնց բովանդակությունն ամբողջությամբ բխում է քրեադատավարական օրենքի էական խախտմամբ կատարված քննչական գործողությունից: (...)Այդ ապացույցները թույլատրելի չեն, քանի որ դրանց բովանդակությունն ամբողջությամբ հիմնված է եղել անթույլատրելի ճանաչված քննչական գործողության տվյալների վրա, իսկ օրենքի խախտմամբ ձեռք բերված ապացույցների օգտագործման սահմանադրական արգելքը վերաբերում է նաև դրանցից բխող ապացույցներին (տե´ս Վճռաբեկ դատարանի թիվ ԵՔՐԴ/0295/01/08 գործով կայացրած որոշման 17-րդ կետը):
Այս իրավական դիրքորոշման շրջանակներում Վճռաբեկ դատարանը պատասխանել է ապացուցողական իրավունքի հիմնարար հարցերից մեկին` ապացույցների թույլատրելիության կանոնների կազմում արդյո՞ք առկա է «թունավոր ծառի պտուղների» կանոնը, թե՝ ոչ։ Այլ կերպ՝ արդյոք անթույլատրելի ապացույցի հետ պատճառահետևանքային կապի մեջ գտնվող ապացույցը կարող է թույլատրելի լինել, թե՝ ոչ։
Նշված հարցին Վճռաբեկ դատարանը պատասխանել է երկու մակարդակում՝ ընդհանրական և կոնկրետ։ Ընդհանրական մակարդակում Վճռաբեկ դատարանն իրականացրել ՀՀ Սահմանադրության 63-րդ հոդվածի 3-րդ մասի մեկնաբանություն և սահմանել է, որ «օրենքի խախտմամբ ձեռք բերված ապացույցի» ներքո անհրաժեշտ է հասկանալ նաև այն ապացույցները, որոնք ձեռք են բերվել թեկուզ առանց օրենքի խախտման, սակայն այն ապացույցների հիման վրա, որոնք ձեռք էին բերվել օրենքի խախտմամբ։ Այսպիսով, Վճռաբեկ դատարանը հաստատել է ՀՀ ներպետական իրավունքում «թունավոր ծառի պտուղների» կանոնի առկայությունը։
«Թունավոր ծառի պտուղների» կանոնը բնութագրելիս «ծառի» և «պտղի» հարաբերությունը ցույց տալու համար օգտագործվել է «բխել» բայը։
Վերոնշյալի ներքո անդրադառնալով սույն գործի հանգամանքներին Վերաքննիչ դատարանը գտնում է, որ սույն գործով ապացուցված չէ Արման Մարտիրոսյանի կողմից ՀՀ քրեական օրենսգրքի 235-րդ հոդվածի 1-ին մասով արարք կատարելու փաստը:
Վերաքննիչ դատարանի նման հետևության հիմքում ընկած են հետևյալ հանգամանքները`
1)Ինչպես արդեն նշվեց զննության արձանագրությունն որպես ապացույց չի կարող օգտագործվել, քանի որ այն կատարելու ժամանակ թույլ են տրվել ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 105-րդ հոդվածի 1-ին մասով նախատեսված խախտումներ,
2)Նախորդ ապացույցից բխում է (վերջինիս հիման վրա ստացվել է) զննության արդյունքում հայտնաբերված «WALTER G22» մոդելի 22 L.R. 5.6 մմ տրամաչափի ակոսափող կարաբինը և ռազմամթերք հանդիսացող 20 հատ գործարանային արտադրության 5.6 մմ տրամաչափի օղակաձև բոցավառվող որսորդական-սպորտային փամփուշտները իրեղեն ապացույց ճանաչելու մասին որոշումը, որով այդ առարկաները ճանաչվել են իրեղեն ապացույց և կցվել գործին, հետևաբար նշված առարկաները նույնպես իրավաչափ չէ իրեղեն ապացույց դիտելը և որպես թույլատրելի ապացույց օգտագործելը,
3)Առաջին կետում նշված ապացույցի հիման վրա ստացվել է դատաձգաբանական փորձաքննության թիվ 1347-17 եզրակացությունը, որով հաստատվել է, որ «WALTER G22» մոդելի 22 L.R. 5.6 մմ տրամաչափի ակոսափող կարաբինը հանդիսանում է հրազեն, իսկ 20 հատ գործարանային արտադրության 5.6 մմ տրամաչափի օղակաձև բոցավառվող որսորդական-սպորտային փամփուշտները` ռազմամթերք: Վերաքննիչ դատարանն արձանագրում է, որ այդ նույն տրամաբանությամբ անթույլատրելի ապացույց պետք է ճանաչվի նաև դատաձգաբանական փորձաքննության թիվ 1347-17 եզրակացությունը:
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 235-րդ հոդվածի 1-ին մասը պա¬տաս¬խա¬նատ¬վութ¬յուն է սահ¬մա¬նում ապօրինի կերպով հրազեն, բացի ողորկափող հրազենից և դրա փամփուշտներից, ռազմամթերք, ակոսափող հրազենի փամփուշտներ, պայթուցիկ նյութեր կամ պայթուցիկ սարքեր ձեռք բերելու, իրացնելու, պահելու, փոխադրելու կամ կրելու համար:
Հան¬ցա¬գոր¬ծութ¬յան ան¬մի¬ջա¬կան օբ¬յեկտ են հան¬դի¬սա¬նում հոդ¬վա¬ծում նշված ա¬ռար¬կա¬նե¬րի և սար¬քա¬վո¬րում¬նե¬րի ա¬նօ¬րի¬նա¬կան շրջա¬նա¬ռութ¬յու¬նից մար¬դու և հա¬սա¬րա¬կութ¬յան անվ¬տան¬գութ¬յան պաշտ¬պա¬նութ¬յանն ուղղ¬ված հա¬սա¬րա¬կա¬կան հա¬րա¬բե¬րութ¬յուն¬նե¬րը:
Նշված հան¬ցա¬գոր¬ծութ¬յան ա¬ռար¬կա են հան¬դի¬սա¬նում հրա¬զե¬նը (բա¬ցի ո¬ղոր¬կա¬փող հրա¬զե¬նից), ռազ¬մամ¬թեր¬քը (բա¬ցի ո¬ղոր¬կա¬փող հրա¬զե¬նի փամ¬փուշտ¬նե¬րից), ա¬կո¬սա¬փող հրա¬զե¬նի փամ¬փուշտ¬նե¬րը, պայ¬թու¬ցիկ նյու¬թե¬րը, պայ¬թու¬ցիկ սար¬քե¬րը: «Զեն¬քի մա¬սին» ՀՀ օ¬րեն¬քի 1-ին հոդ¬վածի ա) կետի համաձայն` զենք են հանդիսանում իրենց կառուցվածքով կենդանի կամ այլ նշանակետ խոցելու կամ ազդանշան արձակելու համար նախատեսված սարքերը և առարկաները: Նույն հոդ¬վա¬ծի բ) կե¬տի հա¬մա¬ձայն՝ հրա¬զե¬նը վա¬ռո¬դի կամ այլ լից¬քի է¬ներ¬գիա¬յի հաշ¬վին՝ նպա¬տա¬կաուղղ¬ված շար¬ժում ստա¬ցած գնդա¬կի մի¬ջո¬ցով տա¬րա¬ծութ¬յան վրա գտնվող նշա¬նա¬կե¬տի մե¬խա¬նի¬կա¬կան խոց¬ման հա¬մար նա¬խա¬տես¬ված զենքն է, ո¬րի հիմ¬նա¬կան բաղ¬կա¬ցու¬ցիչ մա¬սերն են՝ փո¬ղը, փա¬կա¬ղա¬կը, թմբու¬կը, ի¬րա¬նը, փո¬ղի պահպանակը: Հարկ է նշել, որ տվյալ ա¬ռար¬կան զենք (հրա¬զեն) ճա¬նա¬չե¬լու հա¬մար նշա¬նա¬կութ¬յուն չու¬նի դրա պատ¬րաստ¬ման ե¬ղա¬նա¬կը. հրա¬զեն է հա¬մար¬վում ինչ¬պես գոր¬ծա¬րա¬նա¬յին, այն¬պես էլ տնայ¬նա¬գոր¬ծա¬կան ե¬ղա¬նա¬կով պատ¬րաստ¬ված զեն¬քը: Պետք է նկա¬տի ու¬նե¬նալ նաև, որ ա¬ռար¬կան զենք (հրա¬զեն) ճա¬նա¬չե¬լու հա¬մար անհ¬րա¬ժեշտ է նշա¬նա¬կել փոր¬ձաքն¬նութ¬յուն (այդ մասին ստորև):
Ռազ¬մամ¬թեր¬քի հաս¬կա¬ցութ¬յու¬նը նույն¬պես տրված է «Զեն¬քի մա¬սին» ՀՀ օ¬րեն¬քի , ո¬րի 1-ին հոդ¬վածի ը) կե¬տում, հա¬մա¬ձայն որի՝ ռազ¬մամ¬թեր¬քը նշա¬նա¬կե¬տը խո¬ցե¬լու հա¬մար նա¬խա¬տես¬ված զին¬ման ա¬ռար¬կա¬ներն են, սար¬քե¬րը և նետ¬վող հար¬մա¬րանք¬նե¬րը, ո¬րոնք պա¬րու¬նա¬կում են պայ¬թու¬ցիկ, նե¬տո¬ղա¬կան, հրա¬տեխ¬նի¬կա¬կան, ար¬տամ¬ղիչ լից¬քեր կամ դրանց հա¬մակ¬ցութ¬յուն: Ռազ¬մամ¬թերք են հա¬մար¬վում հրա¬նո¬թա¬յին ար¬կե¬րը, ա¬կան¬նե¬րը, ռում¬բե¬րը, փամ¬փուշտ¬նե¬րը:
Քննարկ¬վող հոդ¬վա¬ծով նա¬խա¬տես¬ված հան¬ցա¬գոր¬ծութ¬յան օբ¬յեկ¬տիվ կող¬մը դրս¬ևոր¬վում է ա¬պօ¬րի¬նի կեր¬պով հրա¬զեն, ռազ¬մամ¬թերք, պայ¬թու¬ցիկ նյու¬թեր կամ պայ¬թու¬ցիկ սար¬քեր ձեռք բե¬րե¬լու, ի¬րաց¬նե¬լու, պա¬հե¬լու, փո¬խադ¬րե¬լու կամ կրե¬լու մեջ: Ինչ¬պես տես¬նում ենք, հան¬ցա¬կազ¬մի օբ¬յեկ¬տիվ կող¬մը նկա¬րագր¬ված է եր¬կընտ¬րե¬լի գոր¬ծո¬ղութ¬յուն¬նե¬րի մի¬ջո¬ցով, ո¬րոն¬ցից թե¬կուզ մե¬կի կա¬տա¬րու¬մը բա¬վա¬կան է ա¬րարքն ա¬վարտ¬ված հան¬ցա¬գոր¬ծութ¬յուն ճա¬նա¬չե¬լու հա¬մար: Հան¬ցա¬կազ¬մը ձ¬ևա¬կան է. ա¬րարքն ա¬վարտ¬ված հան¬ցա¬գոր¬ծութ¬յուն ճա¬նա¬չե¬լու հա¬մար բա¬վա¬կան է հոդ¬վա¬ծում նկա¬րագր¬ված գոր¬ծո¬ղութ¬յուն¬նե¬րից որևէ մե¬կի կա¬տա¬րու¬մը՝ ան¬կախ հետևանք¬նե¬րից:
Որ¬պես¬զի առ¬կա լի¬նի նշված հան¬ցա¬կազ¬մը, անհ¬րա¬ժեշտ է, որ նկա¬րագր¬ված գոր¬ծո¬ղութ¬յուն¬նե¬րը կա¬տար¬վեն ա¬պօ¬րի¬նի կեր¬պով: Ա¬պօ¬րի¬նի՝ նշա¬նա¬կում է դրանց կա¬տա¬րու¬մը «Զեն¬քի մա¬սին» ՀՀ օ¬րեն¬քի պա¬հանջ¬նե¬րի խախտ¬մամբ: Նշված օ¬րեն¬քով կար¬գա¬վոր¬վում են զենք ձեռք բե¬րե¬լու, ինչ¬պես նաև զեն¬քի այլ շրջա¬նա¬ռութ¬յան հետ կապ¬ված հար¬ցե¬րը:
Հան¬ցա¬գոր¬ծութ¬յու¬նը կա¬տար¬վում է միայն գոր¬ծո¬ղութ¬յամբ: Ինչ¬պես ար¬դեն նշել ենք, հան¬ցա¬կազ¬մի օբ¬յեկ¬տիվ կող¬մը դրս¬ևոր¬վում է հոդ¬վա¬ծում նկա¬րագր¬ված գոր¬ծո¬ղութ¬յուն¬նե¬րից որևէ մե¬կի կա¬տար¬մամբ: Այդ գոր¬ծո¬ղութ¬յուն¬ներն են՝ ձեռք բե¬րե¬լը, ի¬րաց¬նե¬լը, փո¬խադ¬րե¬լը, պա¬հե¬լը, կրե¬լը:
Ձեռք բե¬րել ա¬սե¬լով՝ հաս¬կա¬նում ենք նշված ա¬ռար¬կա¬նե¬րի գնու¬մը, նվեր ստա¬նա¬լը, փո¬խա¬նա¬կե¬լը, պարտ¬քի դի¬մաց ստա¬նա¬լը, գտնե¬լը: Ի¬րաց¬նել նշված ա¬ռար¬կա¬նե¬րը նշա¬նա¬կում է դրանք վա¬ճա¬ռել, նվի¬րել, փո¬խա¬նա¬կել, պարտ¬քի դի¬մաց տալ, տալ ժա¬մա¬նա¬կա¬վոր օգ¬տա¬գործ¬ման: Հրա¬զե¬նի կամ հոդ¬վա¬ծում նշված մյուս ա¬ռար¬կա¬նե¬րի ա¬պօ¬րի¬նի պա¬հե¬լը դրս¬ևոր¬վում է դրանք ո¬րո¬շա¬կի տա¬րածք¬նե¬րում, գաղտ¬նա¬րան¬նե¬րում, ինչ¬պես նաև այն¬պի¬սի վայ¬րե¬րում պա¬հե¬լու մեջ, ո¬րոնք ա¬պա¬հո¬վում են նշված ա¬ռար¬կա¬նե¬րի պահ¬պա¬նութ¬յու¬նը: Հրա¬զե¬նի կամ նշված մյուս ա¬ռար¬կա¬նե¬րի ա¬պօ¬րի¬նի կրում է հա¬մար¬վում դրանց գտնվե¬լը հա¬գուս¬տի մեջ կամ ան¬մի¬ջա¬կա¬նո¬րեն ան¬ձի մարմ¬նի վրա, ինչ¬պես նաև դրանց գտնվե¬լը ձեռ¬քի պա¬յու¬սա¬կում, կա¬պո¬ցում, այլ պա¬հոց¬նե¬րում: Հրա¬զե¬նի և հոդ¬վա¬ծում նշված մյուս ա¬ռար¬կա¬նե¬րի գտնվե¬լը մե¬քե¬նա¬յի մեջ հա¬մար¬վում է ոչ թե կրել, այլ պա¬հել: Սա¬կայն, այն դեպ¬քե¬րում, երբ նշված ա¬ռար¬կա¬նե¬րը գտնվում են ավ¬տո¬մե¬քե¬նա¬յի այն¬պի¬սի տե¬ղում (օ¬րի¬նակ՝ նստա¬տե¬ղին), որ ան¬ձը հնա¬րա¬վո¬րութ¬յուն է ու¬նե¬նում ան¬մի¬ջա¬պես գոր¬ծադ¬րե¬լու դրանք, ա¬պա առ¬կա է հրա¬զե¬նի և հոդ¬վա¬ծում նշված մյուս ա¬ռար¬կա¬նե¬րի կրու¬մը:
Հան¬ցա¬գոր¬ծութ¬յան սուբ¬յեկ¬տիվ կող¬մը բնու¬թագր¬վում է ուղ¬ղա¬կի դի¬տա¬վո¬րութ¬յամբ:
Հան¬ցա¬գոր¬ծութ¬յան սուբ¬յեկտ կա¬րող է լի¬նել 16 տա¬րին լրա¬ցած մեղ¬սու¬նակ ֆի¬զի¬կա¬կան ան¬ձը:
Վերաքննիչ դատարանը արձանագրում է, որ յուրաքանչյուր անգման այս կամ այն առարկայի «Զենքի մասին» ՀՀ օրենքի ներքո հրազեն կամ ռազմամթերք հանգամանքը հավաստելու համար անհարժեշտ է ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 35-րդ գլխով ամրագրված կանոններին համապատասխան նշանակել փորձաքննություն, քանի որ տվյալ հարցի պարզումը պահանջում է մասնագիտական հատուկ ոլորտի գիտելիքներ և դուրս է վարույթն իրականացնող մարմնի իրավասությունների շրջանակներից:
Վերոնշյալ իրավական դիրքորոշումերի ներքո Վերաքննիչ դատարանն արձանագրում է, որ սույն պարագայում առկա ապացույցների համակցությունն այնպիսինն է, որ հնարավորություն չի տալիս հաստատելու Արման Մարտիրոսյանի կողմից ՀՀ քրեական օրենսգրքի 235-րդ հոդվածի 1-ին մասով արարք կատարելու փաստը, քանի որ առարկաները, որոնք հայտնաբերվել է վերջինիս մոտից համարվում են ոչ իրավաչափ գործողության կատարման արդյունք, որին էլ հաջորդել դրանք փորձաքննության ներկայացնելը և որպես իրեղեն ապացույց ճանաչելու գործողությունները, որոնք նույնպես անթույլատրելի են և պատճառական կապի մեջ են գտնվում կատարված սկզբնական գործողության հետ, ուստի և չեն կարող համարվել թույլատրելի ապացույց «թունավոր ծառի պտուղների» կանոնի կիրառման ներքո:
ՀՀ քրեական դատավորության օրենսգրքի 35-րդ հոդվածի 2-րդ մասը սահմանում է`
«(...)Քրեական հետապնդումը ենթակա է դադարեցման, իսկ գործի վարույթը ենթակա է կարճման` կատարված հանցագործությանը կասկածյալի կամ մեղադրյալի մասնակցությունն ապացուցված չլինելու արդյունքում, եթե սպառված են նոր ապացույցներ ձեռք բերելու բոլոր հնարավորությունները: (…)» :
Վերոգրյալի հիման վրա Վերաքննիչ դատարանն արձանագրում է, որ բոլոր այն դեպքերում, երբ գործում առկա ապացույցների համակցությամբ հնարավոր չէ «հիմնավոր կասկածից վեր» ապացուցողական չափանիշին համապատասխան հաստատել անձի մեղավորությունը նրան մեղսագրվող արարքում, անձի նկատմամբ տվյալ մեղադրանքի շրջանակներում չի կարող կայացվել մեղադրական դատական ակտ:
Ի ապահովումը վերոնշյալի, ինչպես նաև անմեղության կանխավարկածի բաղադրատարր հանդիսացող` չփարատված կասկածները հօգուտ մեղադրյալի մեկնաբանելու պահանջի՝ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 35-րդ հոդվածի 2-րդ մասը նախատեսում է, որ քրեական հետապնդումը ենթակա է դադարեցման կատարված հանցագործությանը կասկածյալի կամ մեղադրյալի մասնակցությունն ապացուցված չլինելու արդյունքում, եթե սպառված են նոր ապացույցներ ձեռք բերելու բոլոր հնարավորությունները: Այլ խոսքով՝ քննարկվող հիմքով քրեական հետապնդումը ենթակա է դադարեցման, եթե.
ա) կատարված հանցագործությանն անձի մասնակցությունը «հիմնավոր կասկածից վեր» ապացուցողական չափանիշին համապատասխան ապացուցված չէ,
բ) սպառված են (ա) կետում նշված փաստը հաստատելուն ուղղված նոր ապացույցներ ձեռք բերելու բոլոր հնարավորությունները:
Այսպիսով, Վերաքննիչ դատարանը, նկատի ունենալով, որ, սույն գործով սպառված են նոր ապացույցներ ձեռք բերելու բոլոր հնարավորությունները, իսկ գործում առկա ապացույցներով հնարավոր չէ հաստատված համարել, որ Արման Մարտիրոսյանի վարած ավտոմեքենայից հայտնաբերված «WALTER G22» մոդելի 22 L.R. 5.6 մմ տրամաչափի ակոսափող կարաբինը` նախատեսված որսորդության և սպորտային վարժանքների համար, ինչպես նաև ռազմամթերք հանդիսացող 20 հատ գործարանային արտադրության 5.6 մմ տրամաչափի օղակաձև բոցավառվող որսորդական-սպորտային փամփուշտները «Զենքի մասին» ՀՀ օրենքի իմաստով հանդիսանում են հրազեն և ռազմամթերք, գտնում է, որ նրա նկատմամբ քրեական հետապնդումը ենթակա է դադարեցման ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 35-րդ հոդվածի 2-րդ մասի ուժով:
Ելնելով վերոգրյալից և ղեկավարվելով Հայաստանի Հանրապետության քրեական դատավարության օրենսգրքի 376-380.1, 385-րդ, 394-րդ, 402-րդ հոդվածներով՝ Վերաքննիչ դատարանը

Ո Ր Ո Շ Ե Ց

Ամբաստանյալ Արման Սամվելի Մարտիրոսյանի վերաբերյալ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 235-րդ հոդվածի 1-ին մասով Երևան քաղաքի Կենտրոն և Նորք-Մարաշ վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի դատարանի 2017 թվականի սեպտեմբերի 01-ի դատավճիռը թողնել օրինական ուժի մեջ, իսկ մեղադրող Ռ.Մանուկյանի վերաքննիչ բողոքը մերժել:
Որոշումը կարող է բողոքարկվել ՀՀ վճռաբեկ դատարան` հրապարակման պահից մեկամսյա ժամկետում:

ՆԱԽԱԳԱՀՈՂ ԴԱՏԱՎՈՐ` Տ.ՍԱՀԱԿՅԱՆ


ԴԱՏԱՎՈՐՆԵՐ` Ա.ԱԶԱՐՅԱՆ


Մ.ՊԱՊՈՅԱՆ