ԵԿԴ/0156/01/17




Դ Ա Տ Ա Վ Ճ Ի Ռ

ՀԱՆՈՒՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

Երևան քաղաքի Կենտրոն և Նորք-Մարաշ վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի դատարանը,


նախագահությամբ` դատավոր Մ. Մարտիրոսյանի, քարտուղարությամբ` Ա. Հովհաննիսյանի,


մասնակցությամբ` մեղադրող, Երևանի քաղաքի Կենտրոն և Նորք-Մարաշ վարչական շրջանների դատախազության դատախազ Ս. Անդրեասյանի,
հանրային պաշտպան Կ. Խաչատրյանի,

2017թ. սեպտեմբերի 20-ին Երևանում,
դռնբաց դատական նիստում քննեց քրեական գործն ըստ մեղադրանքի

Անուշավան Աշոտի Աբրահամյանի`
ծնված 1999թ. հուլիսի 02-ին, Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության Մարտակերտի շրջանի Հարությունագոմեր գյուղում, հայ, Հայաստանի Հանրապետության /այսուհետ` ՀՀ/ քաղաքացի, սովորում է Հայաստանի ազգային պոլիտեխնիկական համալսարանի 2-րդ կուրսում, ամուրի, նախկինում չդատված, բնութագրվում է դրական, հաշվառված է Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության Մարտակերտի շրջանի Հարությունագոմեր գյուղում, բնակվում է Երևան քաղաքի Նալբանդյան փողոցի թիվ 35/42 տանը, կալանքի տակ չէ, մեղադրվում է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 235-րդ հոդվածի 4-րդ մասով։

Գործի դատավարական նախապատմությունը
2017թ. մայիսի 23-ին ՀՀ ոստիկանության Երևան քաղաքի վարչության Կենտրոնական բաժնում, Անուշավան Աշոտի Աբրահամյանի վերաբերյալ նախապատրաստված նյութերով, ՀՀ քրեական օրենսգրքի 235-րդ հոդվածի 4-րդ մասով հարուցվել է թիվ 15176217 քրեական գործը։
Հետաքննիչի նույն օրվա որոշմամբ նշված քրեական գործն ուղարկվել է ՀՀ քննչական կոմիտեի Երևան քաղաքի քննչական վարչության Երևան քաղաքի Կենտրոն և Նորք-Մարաշ վարչական շրջանների քննչական բաժին` նախաքննություն կատարելու համար և 2017թ. մայիսի 25-ին ընդունվել է նույն բաժնի քննիչի վարույթ։
2017թ. հունիսի 06-ին Ա. Աբրահամյանի նկատմամբ որպես խափանման միջոց է ընտրվել հսկողության հանձնելը և նույն օրվա որոշմամբ նրա օրինական ներկայացուցիչ է ճանաչվել մայրը` Ասյա Ղուկասյանը։
2017թ. հունիսի 07-ին Ա. Աբրահամյանը ներգրավվել է որպես մեղադրյալ և նրան մեղադրանք է առաջադրվել հետևյալ արարքի համար, որ նա. «2017թ. մայիսի 15-ին ապօրինի կերպով կրել է սև գույնի մետաղից, արհեստագործական եղանակով պատրաստված կռփազենքի նմանությամբ հարվածող-փշրող սառը զենք, որը նույն օրը` ժամը 15։30-ի սահմաններում, հայտնաբերվել է նրա տաբատի հետևի ձախ գրպանից`ՀՀ ոստիկանության Կենտրոնական բաժնում անձնական խուզարկության ժամանակ։ Այսպիսով` Անուշավան Աշոտի Աբրահամյանին մեղսագրվում է արարք, որը նախատեսված է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 235-րդ հոդվածի 4-րդ մասով։»։
2017թ. հունիսի 13-ին քրեական գործը մեղադրական եզրակացությամբ ուղարկվել է Երևանի Կենտրոն և Նորք-Մարաշ վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի դատարան, 2017թ. հունիսի 19-ին ընդունվել է դատարանի վարույթ, իսկ 2017թ. հունիսի 30-ին որոշում է կայացվել քրեական գործի դատական քննությունը 2017թ. հուլիսի 10-ին նշանակելու մասին։

Դատարանի կողմից հաստատված փաստական հանգամանքները.
Դատաքննությամբ, գործի տվյալներով, դատարանը հիմնավորված է համարում հետևյալը.
Անուշավան Աշոտի Աբրահամյանը 2017 թվականի մայիսի 15-ին, Երևան քաղաքի «Ազատության» հրապարակում, իր տաբատի հետևի ձախ գրպանում կրել է կռփազենքի նմանությամբ հարվածող-փշրող սառը զենք։ Նույն օրը` ժամը 15։30-ին, ՀՀ ոստիկանության ՊՊԾ գնդի 5-րդ գումարտակի 1-ին վաշտի ծառայողների կողմից Անուշավան Աբրահամյանը Երևան քաղաքի «Ազատության» հրապարակից բերման է ենթարկվել ՀՀ ոստիկանության Կենտրոնական բաժին` սառը զենք կրելու կասկածանքով։ Այնտեղ նա ենթարկվել է անձնական խուզարկության, որի արդյունքում նրա տաբատի հետևի ձախ գրպանից հայտնաբերվել և վերցվել է հիշյալ սառը զենքը։
Ամբաստանյալի անձը բնութագրող տվյալների, պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող ու ծանրացնող հանգամանքների ուսումնասիրման արդյունքում պարզվել է հետևյալը.
Ամբաստանյալ Ա. Աբրահամյանը ծնվել է 1999թ. հուլիսի 02-ին Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության Մարտակերտի շրջանի Հարությունագոմեր գյուղում։ Ա. Աբրահամյանի անձը բնութագրող տվյալների, պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող ու ծանրացնող հանգամանքների ուսումնասիրման արդյունքում պարզվել է, որ նախկինում դատված չի եղել, ուսանող է` սովորում է Հայաստանի ազգային պոլիտեխնիկական համալսարանի 2-րդ կուրսում, բնութագրվում է դրական, իրեն վերագրվող արարքը կատարել է անչափահաս` 17 /տասնյոթ/ տարեկան հասակում, առաջադրված մեղադրանքում իրեն լիովին մեղավոր ճանաչելով` անկեղծորեն զղջում է կատարածի համար։

Ապացույցների հետազոտում և գնահատում

Դատարանի կողմից հաստատված հանգամանքներն հիմնավորվում են հետևյալ ապացույցներով.
Ամբաստանյալ Ա. Աբրահամյանի ցուցմունքով այն մասին, որ առաջադրված մեղադրանքում իրեն մեղավոր է ճանաչում։ 2017 թվականի մայիսի 15-ի կեսօրին դուրս է եկել զբոսնելու։ Քանի որ Երևան քաղաքին ծանոթ չէ` ուստի կոնկրետ վայր նշել չի կարող, զբոսնել է տարբեր փողոցներում և այգիներում, որոնցից մեկում` խոտերի միջից, գտել է սև գույնի կռփազենք։ Հետաքրքրությունից դրդված` այն վերցրել է և դրել տաբատի հետևի ձախ գրպանում և քայլել դեպի Օպերայի շենքը։ Ժամը 15։00-ի սահմաններում իրեն են մոտեցել ոստիականական համազգեստով երկու ոստիկաններ և պահանջել են ցույց տալ հետևի գրպանի պարունակությունը։ Ինքը տաբատի հետևի ձախ գրպանից հանել է քիչ առաջ գտած կռփազենքը, ցանկացել է հանձնել այն, սակայն ոստիկաններն իրեն տարել են ՀՀ ոստիկանության Կենտրոնական բաժին, այնտեղ կանչել են իրեն անծանոթ երկու հոգու և նրանց ներկայությամբ ինքը տաբատի հետևի ձախ գրպանից ներկայացրել է կռփազենքը, իսկ ոստիկանները վերցրել են այն։
Զբաղվում է ձեռնամարտով և շուտով պետք է մասնակցի մրցումների։ Գտնում է, որ անիմաստ արարք է կատարել։
/դատական նիստի արձանագրություն, հատոր 1, գ.թ. 50-51, 57-58/
Անձնական խուզարկություն կատարելու մասին 2017 թվականի մայիսի 15-ի արձանագրությամբ, որի համաձայն՝ նույն օրը, ժամը 15։30-ին ՀՀ ոստիկանության Երևան քաղաքի վարչության Կենտրոնական բաժին բերման ենթարկված Ա. Աբրահամյանը ենթարկվել է անձնական խուզարկության և նրա տաբատի հետևի ձախ գրպանից հայտնաբերվել է կռփազենք, որը փաթեթավորվել և կնքվել է։
/հատոր 1, գ.թ. 5/
ՀՀ ոստիկանության փորձաքրեագիտական վարչության փորձագետի 2017 թվականի մայիսի 22-ի թիվ 1193-17 եզրակացությամբ, որի համաձայն` «Փորձաքննության ներկայացված սև գույնի մետաղյա առարկան պատրաստված է արհեստագործական եղանակով կռփազենքերի նմանողությամբ, հանդիսանում է հարվածող-փշրող սառը զենք։»։
/հատոր 1, գ.թ. 10/
Ամբաստանյալ Ա. Աբրահամյանի մոտից հայտնաբերված, իրեղեն ապացույց ճանաչված, արհեստագործական եղանակով պատրաստված, կռփազենքի նմանությամբ հարվածող-փշրող սառը զենքով։
/հատոր 1, գ.թ. 24/

Դատարանի իրավական վերլուծությունները.
Վերլուծելով ամբաստանյալ Ա. Աբրահամյանին առաջադրված մեղադրանքը, նրա ցուցմունքը և գործով ձեռք բերված ապացույցները, գնահատելով դրանք վերաբերելիության, թույլատրելիության, իսկ ամբողջ ապացույցներն իրենց համակցությամբ` գործի լուծման համար բավարարության տեսանկյունից, դրանց բազմակողմանի, լրիվ և օբյեկտիվ քննության վրա հիմնված ներքին համոզմամբ` դատարանը գտնում է, որ ամբաստանյալ Ա. Աբրահամյանի կողմից, նրա մեղավորությամբ, ապօրինի կերպով սառը զենք կրելն ապացուցված է, նրա արարքը ճիշտ է որակված և համապատասխանում է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 235-րդ հոդվածի 4-րդ մասով նախատեսված հանցագործության հատկանիշներին։
Վերլուծելով ամբաստանյալի կատարած հանցագործության` հանրության համար վտանգավորության աստիճանը, բնույթը, նրա անձը բնութագրող, պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող ու ծանրացնող հանգամանքները, ինչպես նաև պատժի անհատականացման հարցը` դատարանը գտնում է հետևյալը.
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 107-րդ հոդվածի համաձայն`
«Միայն ապացույցների հիման վրա են հաստատվում`
(…)
5) քրեական օրենքով նախատեսված պատասխանատվությունը մեղմացնող կամ խստացնող հանգամանքները.
(…)»։
Ընդ որում, անձի պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող ու ծանրացնող հանգամանքների գնահատումը յուրաքանչյուր կոնկրետ գործով պատիժ նշանակելիս հնարավորություն է տալիս դատարանին պատկերացում կազմել հանցագործության՝ հանրության համար վտանգավորության աստիճանի, բնույթի, ինչպես նաև հանցավորի անձնավորության մասին և յուրաքանչյուր կոնկրետ գործով անհատականացնել պատիժը։ Պատժի անհատականացման կարևորությունն այն է, որ դա լուրջ երաշխիք է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 48-րդ հոդվածի 2-րդ մասով սահմանված՝ պատժի նպատակների իրականացման համար։ Հետևաբար, դատարանն անհրաժեշտ է համարում բազմակողմանի հետազոտել ամբաստանյալի պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող և ծանրացնող հանգամանքները։
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 62-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն`
«Պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող հանգամանքներն են`
(…)
2) հանցանք կատարելու պահին հանցավորի անչափահաս լինելը,
(…)»։
Ուսումնասիրելով ամբաստանյալի անձը բնութագրող տվյալները, պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող և ծանրացնող հանգամանքները, ամբաստանյալ Անուշավան Աշոտի Աբրահամյանի նկատմամբ, նրա կատարած հանցագործության համար պատիժ նշանակելիս` դատարանը հաշվի է առնում հանցագործության բնույթն ու հանրային վտանգավորության աստիճանը, հանցավորի անձը, այն, որ նա նախկինում դատված չի եղել, ուսանող է` սովորում է Հայաստանի ազգային պոլիտեխնիկական համալսարանի 2-րդ կուրսում, բնութագրվում է դրական։
Որպես ամբաստանյալի պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող հանգամանք դատարանը հաշվի է առնում հանցանք կատարելու պահին հանցավորի անչափահաս` տասնյոթ տարեկան լինելը։
Ամբաստանյալի պատասխանատվությունը և պատիժը ծանրացնող հանգամանք դատարանը չի արձանագրում։
Քննելով ամբաստանյալի նկատմամբ պատիժ նշանակելու հարցը` դատարանը գտնում է հետևյալը.
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 10-րդ հոդվածի համաձայն`
«Հանցանք կատարած անձի նկատմամբ կիրառվող պատիժը և քրեաիրավական ներգործության այլ միջոցները պետք է լինեն արդարացի` համապատասխանեն հանցանքի ծանրությանը, դա կատարելու հանգամանքներին, հանցավորի անձնավորությանը, անհրաժեշտ և բավարար լինեն նրան ուղղելու և նոր հանցագործությունները կանխելու համար»։
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 48-րդ հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն`
«Պատժի նպատակն է վերականգնել սոցիալական արդարությունը, ուղղել պատժի ենթարկված անձին, ինչպես նաև կանխել հանցագործությունները»։
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 61-րդ հոդվածի համաձայն`
«1. Հանցագործության համար մեղավոր ճանաչված անձի նկատմամբ նշանակվում է արդարացի պատիժ, որը որոշվում է սույն օրենսգրքի Հատուկ մասի համապատասխան հոդվածի սահմաններում` հաշվի առնելով սույն օրենսգրքի Ընդհանուր մասի դրույթները։
2. Պատժի տեսակը և չափը որոշվում են հանցագործության հանրության համար վտանգավորության աստիճանով և բնույթով, հանցավորի անձը բնութագրող տվյալներով, այդ թվում պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող կամ ծանրացնող հանգամանքներով։
3. Հանցագործության համար նախատեսված պատիժներից առավել խիստը նշանակվում է, եթե նվազ խիստ տեսակը չի կարող ապահովել պատժի նպատակները»։
ՀՀ վճռաբեկ դատարանը Կարեն Տիգրանի Հարությունյանի վերաբերյալ ՎԲ-201/07 քրեական գործով վերլուծելով ՀՀ քրեական օրենսգրքի Ընդհանուր մասի մի շարք դրույթներ, մասնավորապես` ՀՀ քրեական օրենսգրքի 10-րդ, 48-րդ և 61-րդ հոդվածները` 2007թ. նոյեմբերի 30-ին կայացված որոշմամբ արտահայտել է հետևյալ իրավական դիրքորոշումները.
«4. (…) ՀՀ քրեական օրենսգրքի 48-րդ հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն` պատժի նպատակն է վերականգնել սոցիալական արդարությունը, ուղղել պատժի ենթարկված անձին, ինչպես նաև կանխել հանցագործությունները։ Սոցիալական արդարությունը վերականգնելու նպատակը բխում է արդարության և պատասխանատվության անհատականացման սկզբունքն ամրագրած ՀՀ քրեական օրենսգրքի 10-րդ հոդվածի բովանդակությունից։ Այն սահմանում է, որ հանցանք կատարած անձի նկատմամբ կիրառվող պատիժը և քրեաիրավական ներգործության այլ միջոցները պետք է լինեն արդարացի, համապատասխանեն հանցանքի ծանրությանը, դա կատարելու հանգամանքներին, հանցավորի անձնավորությանը, անհրաժեշտ և բավարար լինեն նրան ուղղելու և նոր հանցագործությունները կանխելու համար։ Սոցիալական արդարության վերականգնումը հնարավոր է, եթե հանցանք կատարած անձի նկատմամբ նշանակվի այնպիսի պատիժ, որն անհրաժեշտ ու բավարար է նրան ուղղելու և նոր հանցագործությունները կանխելու համար։
Պատիժ նշանակելու արդարության սկզբունքը դրսևորվում է օրենքով նախատեսված մի շարք պահանջներով։ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 61-րդ հոդվածի 1-ին մասը սահմանում է, որ հանցագործության համար մեղավոր ճանաչված անձի նկատմամբ նշանակվում է արդարացի պատիժ։ Նույն հոդվածի 3-րդ մասի համաձայն՝ պատժի տեսակը և չափը որոշվում է հանցագործության` հանրության համար վտանգավորության աստիճանով և բնույթով, հանցավորի անձը բնութագրող տվյալներով, այդ թվում՝ պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող կամ ծանրացնող հանգամանքներով։ Պատիժը համարվում է արդարացի, եթե դատարանը ճիշտ է գնահատում գործի բոլոր հանգամանքները, անձին բնութագրող բոլոր տվյալները և քրեական օրենքով նախատեսված պահանջներից ելնելով, հանցագործության մեջ մեղավոր անձի նկատմամբ նշանակում է այնպիսի պատիժ, որն անհրաժեշտ և բավարար է այդ անձին ուղղելու և նրա կողմից նոր հանցանքի կատարումը կանխելու համար։ (…)»։
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 85-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն`
«Անչափահասները քրեական պատասխանատվության են ենթարկվում, և նրանց նկատմամբ պատիժ է նշանակվում սույն օրենսգրքի դրույթներին համապատասխան` հաշվի առնելով սույն բաժնում նախատեսված կանոնները»։
Նույն օրենսգրքի 90-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն`
«Անչափահասի նկատմամբ պատիժ նշանակելիս հաշվի են առնվում նրա կյանքի և դաստիարակության պայմանները, հոգեկանի զարգացման աստիճանը, առողջության վիճակը, անձի այլ առանձնահատկությունները, ինչպես նաև նրա վրա այլ անձանց ազդեցությունը»։
«Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին» միջազգային դաշնագրի 24-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն`
«Յուրաքանչյուր երեխա, առանց ռասայի, մաշկի գույնի, սեռի, լեզվի, կրոնի, ազգային կամ սոցիալական ծագման, գույքային վիճակի կամ ծննդի հատկանիշով որևէ խտրականության, իրավունք ունի իր ընտանիքի, հասարակության և պետության կողմից պաշտպանության այնպիսի միջոցների, որոնք անհրաժեշտ են նրան որպես մանկահասակի»։
«Երեխայի իրավունքների մասին» ՀՀ օրենքի 8-րդ հոդվածի 1-ին պարբերության համաձայն`
«Յուրաքանչյուր երեխա ունի ֆիզիկական, մտավոր և հոգևոր լիարժեք զարգացման համար անհրաժեշտ կենսապայմանների իրավունք»։
«Անչափահասների նկատմամբ արդարադատություն իրականացնելու վերաբերյալ» ՄԱԿ-ի նվազագույն ստանդարտ կանոնների («Պեկինյան կանոններ») 5-րդ կետի համաձայն`
«Անչափահասների վերաբերյալ արդարադատության համակարգը ուղղված է առաջին հերթին անչափահասի բարեկեցության ապահովմանը, որպեսզի անչափահաս իրավախախտների վրա ազդեցություն գործող ցանկացած միջոց միշտ համաչափ լինի ինչպես իրավախախտի անհատական առանձնահատկություններին, այնպես էլ իրավախախտման հանգամանքներին»։
«Պեկինյան կանոնների» 17.1-րդ կետի համաձայն`
«Ներգործության միջոցների ընտրության ժամանակ իրավասու մարմինը պետք է ղեկավարվի հետևյալ սկզբունքներով.
ա) ներգործության միջոցները միշտ պետք է համարժեք լինեն ոչ միայն իրավախախտման հանգամանքներին և ծանրությանը, այլև անչափահասի դրությանը և պահանջներին, ինչպես նաև հասարակության պահանջներին.
բ) անչափահասի անձնական ազատության սահմանափակման մասին որոշումը պետք է ընդունվի միայն հարցի մանրազնին քննարկումից հետո, և սահմանափակումը հնարավորության սահմաններում պետք է հասցնել նվազագույնի. (…)»։
«Պեկինյան կանոնների» 19.1-րդ կետի համաձայն`
«Անչափահասին որևէ ուղղիչ հիմնարկում ներփակելը միշտ պետք է ծայրահեղ միջոց լինի, անհրաժեշտ նվազագույն ժամկետի համար կիրառված»։
«Երեխայի իրավունքների մասին» ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի 37-րդ հոդվածի համաձայն`
«Մասնակից պետությունները ապահովում են, որ. (...)
(բ) ոչ մի երեխա չզրկվի ազատությունից անօրինական կամ կամայական կերպով։ Երեխայի ձերբակալությունը, կալանքը կամ ազատազրկումն իրականացվում են համաձայն օրենքի և գործադրվում են միայն որպես ծայրահեղ միջոց և որքան հնարավոր է` կարճ ժամանակամիջոցով, (...)»։
«Ազատազրկված անչափահաս անձանց պաշտպանության վերաբերյալ» ՄԱԿ-ի կանոնների («Հավանայի կանոններ») 2-րդ կետը սահմանում է.
«Անչափահասին ազատությունից զրկելը պետք է կիրառվի որպես ներգործության ծայրահեղ միջոց՝ անհրաժեշտ նվազագույն ժամկետով։ Այն պետք է սահմանափակվի բացառիկ դեպքերում։ Պատժի ժամկետը պետք է որոշվի դատական մարմնի կողմից` չբացառելով նրան վաղաժամկետ ազատելու հնարավորությունը»։
«Երեխաների իրավունքների մասին» Նյու-Յորքի 1989թ. նոյեմբերի 20-ի կոնվենցիայի (Հայաստանի Հանրապետության կողմից վավերացվել է 1992թ. հունիսի 1-ին) 3-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն`
«Երեխաների նկատմամբ բոլոր գործողություններում, անկախ այն բանից, թե դրանք ձեռնարկվում են սոցիալական ապահովության հարցերով զբաղվող պետական կամ մասնավոր հիմնարկների, դատարանների, վարչական կամ օրենսդրական մարմինների կողմից, առաջնահերթ ուշադրություն է դարձվում երեխայի շահերի առավել ապահովմանը։»։
Նույն կոնվենցիայի 40-րդ հոդվածի համաձայն`
«1. Մասնակից պետությունները ճանաչում են մեղադրվող կամ քրեական օրենսդրությունը խախտած համարվող յուրաքանչյուր երեխայի իրավունքը` արժանանալու այնպիսի վերաբերմունքի, որը նպաստում է նրա արժանապատվության և նշանակալիության զգացումի զարգացմանը, երեխայի մեջ ամրապնդում է հարգանքը մարդու իրավունքների և ուրիշների հիմնարար ազատությունների նկատմամբ, և որի դեպքում հաշվի է առնվում երեխայի տարիքը և հասարակության մեջ նրա վերաինտեգրացման և հետագա դրական դեր խաղալուն նպաստելու ցանկալիությունը։ (…)
4. Անհրաժեշտ է այնպիսի բազմազան միջոցառումների առկայությունը, ինչպիսիք են խնամքի, խնամակալության և հսկողության մասին հրամանները, խորհրդատվական ծառայությունները, փորձաշրջանի նշանակումը, դաստիարակությունը, կրթական և մասնագիտական պատրաստության ծրագրերը և առանձին հաստատություններում խնամքի այլընտրանքային այլ ձևեր, որոնք ապահովում են երեխայի նկատմամբ նրա բարեկեցությանը, ինչպես նաև դրությանն ու հանցագործության բնույթին համապատասխանող վերաբերմունք։»։
ՀՀ վճռաբեկ դատարանը վերլուծելով մեջբերված դրույթները` ԵԱՆԴ/0094/01/13 քրեական գործով 2015թ. օգոստոսի 28-ին կայացված որոշման 13-րդ, 14-րդ և 15.1-րդ կետերում արձանագրել է, որ.
«13. (…) անչափահասները, պայմանավորված իրենց տարիքային և սոցիալ-հոգեբանական առանձնահատկություններով, ունեն հատուկ հոգածության և խնամքի կարիք, ուստի արդարադատություն իրականացնելիս պետք է հաշվի առնել ձեռնարկվող միջոցառումների հնարավոր ազդեցությունը նրանց բարեկեցության վրա։ Մասնավորապես, կիրառվող ներգործության միջոցների ընտրությունը պետք է պայմանավորված լինի ոչ միայն կատարված իրավախախտման ծանրությամբ, այլև անձի անհատական առանձնահատկություններով։ Հասարակությունից մեկուսացնելու հետ կապված պատժատեսակները անչափահասների նկատմամբ պետք է կիրառվեն որպես ծայրահեղ միջոց` հնարավոր նվազագույն ժամկետներով և սահմանափակ ու բացառիկ դեպքերում, քանի որ ի տարբերություն չափահասների` ազատազրկման բացասական հետևանքները նրանց վրա ավելի մեծ ազդեցություն են թողնում։
14. (…) ՀՀ քրեական օրենսդրությունում անչափահասների նկատմամբ քրեական պատասխանատվության և պատժի հատուկ կանոնների նախատեսումը մարդասիրության սկզբունքի կարևորագույն դրսևորումներից է։ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 5-րդ բաժնում նախատեսված են պատժի տեսակների սահմանման և դրանց նշանակման, քրեական պատասխանատվությունից և պատժից ազատելու, պատժի կրումից պայմանական վաղաժամկետ ազատելու, վաղեմության ժամկետները հաշվելու և դատվածության մարման հատուկ պայմաններ, որոնք էականորեն բարելավում են անչափահասի վիճակը և լրացուցիչ երաշխիքներ սահմանում նրա իրավունքների պաշտպանությունն ապահովելու համար։ Բացի այդ, անձի տարիքից բխող հոգեկան առանձնահատկություններով պայմանավորված` հանցանք կատարելու պահին հանցավորի անչափահաս լինելն (14-18 տարեկան) ինքնին քրեական օրենսգրքում նախատեսված է որպես մեղմացուցիչ հանգամանք։
Անչափահասի նկատմամբ պատժի տեսակ և չափ ընտրելիս ՀՀ քրեական օրենսգրքի 61-րդ հոդվածով նախատեսված պատիժ նշանակելու ընդհանուր սկզբունքներից (օրինականության, արդարության և պատասխանատվության անհատականացման, մարդասիրության սկզբունքներ) բացի (պատիժ նշանակելու ընդհանուր սկզբունքների վերաբերյալ մանրամասն տե՛ս Նարեկ Սարգսյանի գործով Վճռաբեկ դատարանի՝ 2011 թվականի դեկտեմբերի 22-ի որոշման 14-21-րդ կետերը), դատարանը պարտավոր է ղեկավարվել նաև ՀՀ քրեական օրենսգրքի 90-րդ հոդվածով սահմանված կանոններով։ Այսպես` հանցագործության` հանրային վտանգավորության բնույթի և աստիճանի (մեղքի ձևը և տեսակը, պատճառված վնասի չափը, հանցագործության հանգամանքները, եղանակը, գործիքներն ու միջոցները, նպատակներն ու շարժառիթները և այլն), հանցավորի անձը բնութագրող տվյալների, պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող և ծանրացնող հանգամանքների հետ մեկտեղ դատարանը պատիժ նշանակելիս պետք է հատկապես հաշվի առնի`
1) անչափահասի կյանքի և դաստիարակության պայմանները (ընտանեկան դրությունը, ծնողների և ընտանիքի այլ անդամների հետ հարաբերությունների բնույթը, նյութական վիճակը, կրթությունը, աշխատանքը և այլն),
2) հոգեկանի զարգացման աստիճանը (հուզական ոլորտը, որոշակի իրադրությունում ճիշտ կողմնորոշվելու և իր գործողությունները ղեկավարելու ունակությունը, ինտելեկտի մակարդակը և այլն),
3) առողջության վիճակը (մտավոր և ֆիզիկական առողջության վերաբերյալ առկա տվյալները),
4) անձի այլ առանձնահատկությունները (հետաքրքրությունների շրջանակը, աշխատանքի, կրթության, իրավական և բարոյական նորմերի նկատմամբ վերաբերմունքը և այլն),
5) նրա վրա այլ անձանց ազդեցությունը (նրանց միջև առկա հարաբերությունների բնույթը, անչափահասին հանցագործության մղելու եղանակներն ու միջոցները` ֆիզիկական կամ հոգեկան բռնություն, հարկադրանք, համոզում, խաբեություն և այլն)։
Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է, որ վերը թվարկված հանգամանքները ենթակա են բազմակողմանի հետազոտման անչափահասների վերաբերյալ յուրաքանչյուր գործով։ Միայն դրանց համակողմանի վերլուծության արդյունքում դատարանը կարող է ամբողջական պատկերացում կազմել անչափահասի անձնային և տարիքային առանձնահատկությունների մասին և ընտրել այնպիսի ներգործության միջոց, որն ուղղված կլինի նրա ուղղմանն ու դաստիարակությանը։ Այս կապակցությամբ Վճռաբեկ դատարանը ընդգծում է նաև, որ անչափահասի նկատմամբ կիրառվող քրեաիրավական ներգործության միջոցը, ՀՀ քրեական օրենսգրքի 48-րդ հոդվածով ամրագրված պատժի ընդհանուր նպատակներից բացի (սոցիալական արդարության վերականգնում, պատժի ենթարկված անձի ուղղում, հանցագործությունների կանխում), պետք է հետապնդի նաև անչափահասի հոգեկան և ֆիզիկական բնականոն զարգացման, նրա բարեկեցությունն ապահովելու հատուկ նպատակ։
(...)
15.1. Վճռաբեկ դատարանը գտնում է, որ անչափահասների սոցիալ-հոգեբանական առանձնահատկություններով պայմանավորված` հասարակությունից նրանց երկարատև ժամկետով մեկուսացնելն արդարացված չէ, քանի որ անչափահաս տարիքում անձը հեշտությամբ է ենթարկվում շրջապատի բացասական ազդեցությանը, մեծանում է հանցավոր ենթամշակույթի տարրերը յուրացնելու հավանականությունը։ Մյուս կողմից նրանք, ի տարբերություն չափահասների, ավելի հեշտ են ենթարկվում պատժի ուղղիչ ազդեցությանը։ Հետևաբար դատարանը նախ և առաջ պետք է քննարկի ազատությունից զրկելու հետ չկապված պատժատեսակի նշանակման հնարավորությունը։ Որոշակի ժամկետով ազատազրկումը` որպես անչափահասների նկատմամբ կիրառվող ամենախիստ պատժատեսակ, պետք է նշանակվի միայն բացառիկ դեպքերում, երբ ներգործության որևէ այլ միջոց չի կարող դրական արդյունք ապահովել։
(...)»։
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 235-րդ հոդվածի 4-րդ մասի սանկցիան այլընտրանքային է, այն պատիժ է նախատեսում ինչպես տուգանքի և կալանքի, այնպես էլ ազատազրկման ձևով։
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 89-րդ հոդվածի համաձայն`
«(…) 2. Ազատազրկումն անչափահասների նկատմամբ նշանակվում է`
1) ոչ մեծ ծանրության հանցագործության համար` առավելագույնը մեկ տարի ժամկետով, իսկ միջին ծանրության հանցագործության համար` առավելագույնը երեք տարի ժամկետով. (…)
(…)»։
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 90-րդ հոդվածի համաձայն`
«1. Անչափահասի նկատմամբ պատիժ նշանակելիս հաշվի են առնվում նրա կյանքի և դաստիարակության պայմանները, հոգեկանի զարգացման աստիճանը, առողջության վիճակը, անձի այլ առանձնահատկությունները, ինչպես նաև նրա վրա այլ անձանց ազդեցությունը։ (…)»։
Պատժի տեսակների միջև ճիշտ ընտրություն կատարելու և արարքի բնույթն ու հանրային վտանգավորության աստիճանը գնահատելու հարցերին ՀՀ վճռաբեկ դատարանն անդրադարձել է Գ. Մադաթյանի վերաբերյալ ԵՇԴ/0029/01/08 քրեական գործով 2009 թվականի փետրվարի 17-ի որոշման մեջ, որտեղ արտահայտել է հետևյալ իրավական դիրքորոշումները.
«13. (…) այլընտրանքային սանկցիաների միջև ընտրություն կատարելիս պատժի արդարացիության սկզբունքի ապահովման հիմնական երաշխիքը դատարանների կողմից յուրաքանչյուր գործի քննության ժամանակ այնպիսի հանգամանքների բացահայտումն է, որոնք ազդել են անձի կողմից կատարված արարքի հանրային վտանգավորության բնույթի և աստիճանի վրա։
14. Արարքի հանրային վտանգավորության բնույթը հանցագործության որակական կողմն է, այն որոշվում է մեղքի ձևի և տեսակի, հանցագործության նպատակի և շարժառիթի, ինչպես նաև քրեական օրենսդրությամբ պահպանվող հասարակական հարաբերության` հանցանքի կատարման պահին ունեցած սոցիալական նշանակության վերաբերյալ փաստական տվյալների ամբողջությամբ։
Արարքի հանրային վտանգավորության աստիճանի որոշման ժամանակ դատարանը պետք է բացահայտի կատարված հանցագործությամբ պատճառված վնասի չափը, հանցագործության կատարման եղանակը, հանցավոր մտադրության իրականացման աստիճանը, հանցակցության դեպքում` հանցավորի կատարած արարքը և հանցագործությանը նրա մասնակցության աստիճանը։
15. Արարքի հանրային վտանգավորության բնույթի որոշման հարցում Վճռաբեկ դատարանը կարևորում է խախտված քրեաիրավական նորմով պաշտպանվող հասարակական հարաբերության սոցիալական նշանակությունը։ Վճռաբեկ դատարանը գտնում է, որ պատիժ նշանակելիս դատարանները պարտավոր են հաշվի առնել տվյալ ժամանակահատվածում քրեական օրենսդրությամբ պահպանվող կոնկրետ հասարակական հարաբերության սոցիալական նշանակությունը, այդ ոլորտում պետության քրեական քաղաքականության ուղղվածությունը։ (…)»։
ՀՀ վճռաբեկ դատարանն իր մեկ այլ` Արարատ Ավագի Ավագյանի և Վահան Սերյոժայի Սահակյանի վերաբերյալ ԵԿԴ/0252/01/13 քրեական գործով 2014թ. հոկտեմբերի 31-ի որոշման 39-րդ կետում արտահայտել է հետևյալ իրավական դիրքորոշումը.
«(…) նշանակվող պատժի արդարացիության հիմնական պահանջն այն է, որ պատիժը պետք է համապատասխանի հանցագործության հանրային վտանգավորության աստիճանին և բնույթին (…)։
Հանցագործության հանրային վտանգավորության տիպային բնութագիրն արտացոլվում է օրենսդրի կողմից սահմանված սանկցիայում, իսկ յուրաքանչյուր կոնկրետ գործով արարքի հանրային վտանգավորության գնահատականը դատարանի կողմից կարող է որոշվել կոնկրետ հանցագործության տարրերի առանձնահատկությունների, դրա կատարման հանգամանքների, հանցավորի անձնավորության, պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող և ծանրացնող հանգամանքների հիման վրա (…)
Պատժի անհատականացման սկզբունքի բովանդակության հիմնական մասն է կազմում նաև հանցավորի անձը բնութագրող տվյալների գնահատումը, որոնք իրենց ամբողջության մեջ հնարավորություն են տալիս անձին դիտել ոչ միայն որպես հանցանք կատարող, որը պետք է պատասխանատվություն կրի, այլ նաև որպես կոնկրետ անձ՝ իր անհատական հատկանիշներով։ Ընդ որում՝ անձի այն հատկանիշները, որոնք գտնվում են հանցակազմից դուրս, նշանակություն են ունենում դատարանի կողմից պատժի տեսակը և չափը որոշելիս։ Որպես հանցավորի անձը բնութագրող հատկանիշներ` գնահատվում են նրա սոցիալ-հոգեբանական, սոցիալ-ժողովրդագրական հատկությունները՝ վարքագիծն ընտանիքում և կենցաղում, աշխատանքի նկատմամբ ունեցած վերաբերմունքը, կրթությունը, առողջական վիճակը, տարիքը, ծառայությունը պետության և հասարակության առջև և այլն (…)»։
Ամբաստանյալ Ա. Աբրահամյանի նկատմամբ, նրան վերագրվող հանցագործության կատարման համար պատիժ նշանակելիս` դատարանը հաշվի է առնում վերոհիշյալ իրավական ակտերում և նախադեպային որոշումներում արտահայտված իրավական դիրքորոշումները, ամբաստանյալ Ա. Աբրահամյանի կողմից կատարված հանցագործության բնույթը և հանրության համար վտանգավորության աստիճանը` ամբաստանյալի կատարած արարքը ոչ մեծ ծանրության հանցագործությունների շարքին դասվելը, հանցագործության կատարման եղանակը, հանցավոր մտադրության իրականացման աստիճանը, հանցագործությունը կատարելուց հետո ամբաստանյալի դրսևորած վարքագիծը, ինչպես նաև հանցանք կատարելու պահին ամբաստանյալ Ա. Աբրահամյանի անչափահաս` տասնյոթ տարեկան լինելը, խախտված հասարակական հարաբերության սոցիալական նշանակությունը և այդ ոլորտում պետության քրեական քաղաքականության ուղղվածությունը։ Դրանք համադրելով ամբաստանյալի անձը բնութագրող, պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող հանգամանքի հետ` դատարանը գտնում է, որ ամբաստանյալ Ա. Աբրահամյանն իր կատարած, ՀՀ քրեական օրենսգրքի 235-րդ հոդվածի 4-րդ մասով նախատեսված հանցագործության համար ենթակա է պատժի` այդ հանցագործության համար նախատեսված պատիժներից նվազ խստի` տուգանքի ձևով, քանի որ պատիժներից առավել խիստը կիրառելու հիմքեր առկա չեն։ Բացի այդ` տուգանքի միջոցով հնարավոր կլինի ապահովել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 48-րդ հոդվածով նախատեսված պատժի նպատակները։
Դատարանը գտնում է նաև, որ նշանակված պատիժն ամբաստանյալ Ա. Աբրահամյանը պետք է կրի, քանի որ դրան խոչընդոտող հանգամանքներ առկա չեն, պատժի կրումից նրան ազատելու վերաբերյալ բավարար հիմնավորումներ դատարանին չեն ներկայացվել։
Գործով քաղաքացիական հայց չի հարուցվել, գույքային վնասի հատուցման պահանջ չի ներկայացվել և ամբաստանյալ Ա. Աբրահամյանի գույքի վրա կալանք չի դրվել։
Քննելով իրեղեն ապացույցի տնօրինման հարցը` դատարանը գտնում է, որ դատավճռի օրինական ուժի մեջ մտնելուց հետո, նախաքննության մարմնի 2017թ. հունիսի 02-ի որոշմամբ իրեղեն ապացույց ճանաչված, Ա. Աբրահամյանի մոտից անձնական խուզարկությամբ հայտնաբերված և դատարանում հետազոտված կռփազենքի նմանությամբ հարվածող-փշրող սառը զենքը պետք է ոչնչացնել։
Քննելով խափանման միջոցի հարցը` դատարանը գտնում է, որ ամբաստանյալ Ա. Աբրահամյանի նկատմամբ նախաքննության մարմնի 2017թ. հունիսի 06-ի որոշմամբ ընտրված խափանման միջոց հսկողության հանձնելը ենթակա է վերացման, քանի որ 1999թ. հուլիսի 02-ին ծնված Ա. Աբրահամյանը դեռևս 2017թ. հուլիսի 03-ին չափահաս է դարձել, ուստի հսկողության հանձնելը` որպես խափանման միջոց պահպանվել չի կարող, նրա նկատմամբ խափանման միջոց պետք է կիրառել չհեռանալու մասին ստորագրությունը` մինչև դատավճռի օրինական ուժի մեջ մտնելը, քանի որ տուգանքի դատապարտվելու դեպքում` նշանակված պատիժը կրելուց նրա խուսափելու և դատավճռի կատարմանը խոչընդոտելու հավանականությունը ցածր է։
Վերոգրյալի հիման վրա և ղեկավարվելով ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 119-րդ, 357-360-րդ, 364-365-րդ, 369-373-րդ և 439-441-րդ հոդվածներով` դատարանը

Վ Ճ Ռ Ե Ց
Ամբաստանյալ Անուշավան Աշոտի Աբրահամյանին մեղավոր ճանաչել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 235-րդ հոդվածի 4-րդ մասով նախատեսված հանցանքում և դատապարտել տուգանքի` նվազագույն աշխատավարձի երկուհարյուրապատիկի` 200.000 /երկու հարյուր հազար/ ՀՀ դրամ գումարի չափով։
Դատավճռի օրինական ուժի մեջ մտնելուց հետո` իրեղեն ապացույց ճանաչված սառը զենքը ոչնչացնել։
Ամբաստանյալ Անուշավան Աբրահամյանի նկատմամբ ընտրված խափանման միջոց հսկողությանը հանձնելը վերացնել, խափանման միջոց ընտրել չհեռանալու մասին ստորագրությունը` մինչև դատավճռի օրինական ուժի մեջ մտնելը։
Դատավճիռը վերաքննության կարգով կարող է բողոքարկվել ՀՀ վերաքննիչ քրեական դատարան` հրապարակվելու օրվանից հետո մեկամսյա ժամկետում։



ԴԱՏԱՎՈՐ` Մ. ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ