ԵԿԴ/0115/01/17



Դ Ա Տ Ա Վ Ճ Ի Ռ
ՀԱՆՈՒՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ
Երևան քաղաքի Կենտրոն և Նորք-Մարաշ վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի դատարանը,
նախագահությամբ` դատավոր Մ. Մարտիրոսյանի,
քարտուղարությամբ` Ա. Հովհաննիսյանի,

մասնակցությամբ`

մեղադրող,
Երևան քաղաքի դատախազության
ավագ դատախազ Խ. Երեմյանի,

2017թ. մայիսի 24-ին Երևանում,

դռնբաց դատական նիստում քննեց քրեական գործն ըստ մեղադրանքի

Արթուր Շավարշի Սաֆարյանի`
ծնված 1989թ. մայիսի 19-ին, Արարատի մարզի Այնթափ գյուղում, հայ, Հայաստանի Հանրապետության /այսուհետ ՀՀ/ քաղաքացի, միջնակարգ կրթությամբ, ամուսնացած, խնամքին մինչև տասնչորս տարեկան մեկ երեխա, նախկինում չդատված, բնութագրվում է դրական, չի աշխատում, հաշվառված է և բնակվում է ՀՀ Արարատի մարզի Այնթապ գյուղի 11-րդ փողոցի 3-րդ նրբանցքի թիվ 1 տանը, կալանքի տակ չէ, մեղադրվում է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 243.1-րդ հոդվածի 2-րդ մասով։


Գործի դատավարական նախապատմությունը
2017թ. մարտի 14-ին ՀՀ քննչական կոմիտեի Երևան քաղաքի քննչական վարչությունում, ՀՀ քրեական օրենսգրքի 243.1-րդ հոդվածի 2-րդ մասով հարուցվել է թիվ 60102917 քրեական գործը` տրանսպորտային միջոցներ վարելու իրավունքից զրկված Ա. Սաֆարյանի կողմից ոչ սթափ վիճակում տրանսպորտային միջոց վարելու դեպքի առթիվ։
Նախաքննության մարմնի 2017թ. մարտի 28-ի որոշմամբ Ա. Սաֆարյանի նկատմամբ որպես խափանման միջոց ընտրվել է չհեռանալու մասին ստորագրությունը։
2017թ. ապրիլի 04-ին Ա. Սաֆարյանը ներգրավվել է որպես մեղադրյալ և նրան մեղադրանք է առաջադրվել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 243.1 հոդվածի 2-րդ մասով։
2017թ. ապրիլի 10-ին քրեական գործը մեղադրական եզրակացությամբ ուղարկվել է Երևան քաղաքի դատախազություն։
Երևան քաղաքի դատախազության դատախազ Հ. Սարգսյանի 2017թ. ապրիլի 13-ի որոշմամբ թիվ 60102917 քրեական գործն ըստ մեղադրանքի Արթուր Սաֆարյանի` ՀՀ քրեական օրենսգրքի 243.1-րդ հոդվածի 2-րդ մասով, վերադարձվել է քննիչին` լրացուցիչ քննություն կատարելու և մեղադրական եզրակացությունը վերակազմելու համար։
2017թ. ապրիլի 19-ին նշված քրեական գործն ընդունվել է ՀՀ քննչական կոմիտեի Երևան քաղաքի քննչական վարչության ավագ քննիչի վարույթ։
2017թ. ապրիլի 26-ին Ա. Սաֆարյանին առաջադրված մեղադրանքը փոփոխվել և նրան նոր մեղադրանք է առաջադրվել հետևյալ արարքի համար, որ նա. «21.06.2016թ. ոչ սթափ վիճակում տրանսպորտային միջոց վարելու համար թիվ 803811 վարչական իրավախախտման գործով կայացված որոշմամբ և համապատասխան արձանագրությամբ ենթարկվել է 150.000 ՀՀ դրամ վարչական տուգանքի և մեկ տարվա ընթացքում կրկին անգամ ոչ սթափ վիճակում տրանսպորտային միջոց վարելու հիմքով թիվ 935344 վարչական իրավախախտման գործով ՀՀ ՎԻՎ օրենսգրքի 126-րդ հոդվածի 5-րդ մասի համաձայն ՀՀ ոստիկանության ՃՈ վարչական գործունեության բաժանմունքի պետ Հ.Կարապետյանի 2016թ. նոյեմբերի 16-ի որոշմամբ զրկվել է տրանսպորտային միջոց վարելու իրավունքից մեկ տարի ժամանակով, սակայն 2017թ. փետրվարի 15-ին՝ ժամը 2200-ի սահմաններում, առանց տրանսպորտային միջոց վարելու իրավունքի, Ա.Սաֆարյանն իրեն վստահված «Վազ 2106» մակնիշի, 35 CX 844 հ/հ-ի ավտոմեքենան առանց արտաքին լուսային սարքերը միացնելու վարել է Երևան քաղաքի Խանջյան փողոցով, որի համար նրան կանգնացրել են ՀՀ ոստիկանության ՃՈ ծառայության աշխատակիցները, ստուգել են նաև նրա սթափության վիճակը և համաձայն թիվ 100452 արձանագրության՝ վերջինիս կողմից արտաշնչած մեկ լիտր օդի մեջ ալկոհոլի պարունակությունը կազմել է 0.28 մգ/լ։
Այսպիսով, Արթուր Սաֆարյանը, 16.11.2016թ. զրկված լինելով տրանսպորտային միջոցներ վարելու իրավունքից մեկ տարի ժամանակով, 15.02.2017թ. ոչ սթափ վիճակում վարել է ավտոմեքենա, այսինքն` կատարել է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 243.1 հոդվածի 2-րդ մասով նախատեսված հանցավոր արարք։»։
2017թ. ապրիլի 27-ին քրեական գործը մեղադրական եզրակացությամբ ուղարկվել է Երևանի Կենտրոն և Նորք-Մարաշ վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի դատարան, 2017թ. մայիսի 03-ին ընդունվել է դատարանի վարույթ, իսկ 2017թ. մայիսի 10-ին որոշում է կայացվել քրեական գործի դատական քննությունը 2017թ. մայիսի 19-ին նշանակելու մասին։

Դատարանի կողմից հաստատված փաստական հանգամանքները.
Դատաքննությամբ, գործի տվյալներով, դատարանը հիմնավորված է համարում հետևյալը.
Ամբաստանյալ Ա. Սաֆարյանը 2016թ. հունիսի 21-ին, ժամը 23։30-ի սահմաններում, Երևանի Թամանցիների փողոցում տրանսպորտային միջոցը վարել է ոչ սթափ վիճակում, ինչի համար 2016թ. հուլիսի 11-ին ենթարկվել է վարչական տուգանքի 150.000 ՀՀ դրամ գումարի չափով, սակայն տուգանքը 2017թ. մայիսի 24-ի դրությամբ չի վճարել։
2016թ. նոյեմբերի 08-ին, ժամը 21։00-ին Ա. Սաֆարյանը Երևանի Արցախի փողոցում կրկին տրանսպորտային միջոցը վարել է ոչ սթափ վիճակում, ինչի համար 2016թ. նոյեմբերի 16-ի որոշմամբ, մեկ տարի ժամկետով զրկվել է տրանսպորտային միջոց վարելու իրավունքից։
2017թ. փետրվարի 15-ին, ժամը 22։00-ի սահմաններում, ամբաստանյալ Ա. Սաֆարյանը ոչ սթափ վիճակում վարելով իրեն վստահված, «Վազ 2106» մակնիշի 35 CX 844 հաշվառման համարանիշի ավտոմեքենան` առանց ավտոմեքենայի արտաքին լուսային սարքերը միացնելու երթևեկել է Երևանի Խանջյան փողոցով, սակայն ճանապարհային ոստիկանության աշխատակիցների կողմից ենթարկվել է սթափության վիճակի զննության և պարզվել է, որ նրա արտաշնչած մեկ լիտր օդի մեջ ալկոհոլի պարունակությունը կազմում է 0.28 մգ/լ։

Ամբաստանյալի անձը բնութագրող տվյալների, պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող ու ծանրացնող հանգամանքների ուսումնասիրման արդյունքում պարզվել է, որ ամբաստանյալը նախկինում դատված չի եղել, բնութագրվում է դրական, խնամքին ունի մինչև տասնչորս տարեկան մեկ երեխա (2013թ. հունիսի 27-ին ծնված Նատալի Արթուրի Սաֆարյանը), առաջադրված մեղադրանքում իրեն լիովին մեղավոր է ճանաչել, տալով խոստովանական ցուցմունքներ` զղջացել է կատարած արարքի համար։

Ապացույցների հետազոտում և գնահատում

Դատարանի կողմից հաստատված հանգամանքները հիմնավորվում են հետևյալ ապացույցներով.
Ամբաստանյալ Արթուր Շավարշի Սաֆարյանի խոստովանական ցուցմունքներով այն մասին, որ 2016թ. հունիսի 21-ին, ժամը 23։00-ի սահմաններում, ալկոհոլ օգտագործած վիճակում, «Գազ 3110» մակնիշի, 34 PP 728 հաշվառման համարանիշի ավտոմեքենայով երթևեկել է Երևանի Թամանցիների փողոցով։ Այդ ժամանակ պետավտոտեսուչը կանգնեցրել է ավտոմեքենան` սթափության վիճակը ստուգելու համար։ Ստուգել և պարզել են, որ ինքը գտնվում է ոչ սթափ վիճակում։ Նույն օրն իր նկատմամբ կազմվել է վարչական իրավախախտման որոշում և ինքը տուգանվել է 150.000 ՀՀ դրամ գումարի չափով։ Տուգանքի գումարը մինչ օրս չի վճարել։
2016թ. նոյեմբերի 08-ին, ժամը 21։00-ի սահմաններում, ալկոհոլ օգտագործած վիճակում, «Վազ 2106» մակնիշի, 35 CX 844 հաշվառման համարանիշի ավտոմեքենայով երթևեկել է Երևանի Արցախի փողոցով, որի ժամանակ պետավտոտեսուչը կանգնեցրել է ավտոմեքենան։ Իր սթափության վիճակը ստուգելով` պարզել են, որ գտնվում է ոչ սթափ վիճակում։ Այդ պատճառով վերցրել են իր վարորդական իրավունքի վկայականը և առաջարկել ներկայանալ տարածքի ճանապարհային ոստիկանության բաժանմունք, սակայն ժամանակ չունենալու պատճառով չի ներկայացել։ Հետագայում իրեն հայտնել են, որ մեկ տարով իրեն զրկել են ավտոմեքենան վարելու իրավունքից։
2017թ. փետրվարի 15-ին, ժամը 22։00-ի սահմաններում, ալկոհոլ օգտագործած վիճակում, առանց վարորդական վկայականի, Երևանի Խանջյան փողոցով վարել է նույն ավտոմեքենան։ Ավտոմեքենայի արտաքին լուսային սարքերը միացված չլինելու պատճառով պետավտոտեսուչը կանգնեցրել է ավտոմեքենան, որի ժամանակ ենթարկվել է սթափության վիճակի զննության և հաստատվել է, որ գտնվում է ոչ սթափ վիճակում։ Այդ ժամանակ իրեն հայտնել են, որ ինքն ավտոմեքենա է վարում ավտեմեքենա վարելու իրավունքից զրկված վիճակում, որի համար իր վերաբերյալ նախապատրաստված նյութերն ուղարկվել են Երևան քաղաքի քննչական վարչություն։
Առաջադրված մեղադրանքում իրեն լիովին մեղավոր է ճանաչում, զղջում է կատարած արարքի համար և խնդրում է իր նկատմամբ մեղմ պատիժ նշանակել։
/դատական նիստի արձանագրություն, գ.թ. 31, 44, 75/
Որպես այլ փաստաթուղթ` ապացույց ճանաչված, 2016թ. հունիսի 21-ի վարչական իրավախախտման` տրանսպորտային միջոցն Ա. Սաֆարյանի կողմից ոչ սթափ վիճակում վարելու վերաբերյալ նույն օրը կազմված արձանագրությամբ, այդ վարչական իրավախախտման համար 2016թ. հուլիսի 11-ին վարչական տույժի` 150.000 ՀՀ դրամ գումարի չափով տուգանքի ենթարկելու մասին ԱԹ N 803811 որոշմամբ, վարչական իրավախախտման` ոչ սթափ վիճակում 2016թ. նոյեմբերի 08-ին Ա. Սաֆարյանի կողմից ավտոմեքենան վարելու վերաբերյալ նույն օրը կազմված արձանագրությամբ, տրանսպորտային միջոցը մեկ տարվա ընթացքում կրկին անգամ ոչ սթափ վիճակում վարելու համար Ա. Սաֆարյանին վարչական պատասխանատվության ենթարկելու` տրանսպորտային միջոց վարելու իրավունքից մեկ տարի ժամկետով զրկելու վերաբերյալ 2016թ. նոյեմբերի 16-ի ԱԹ N 935344 որոշմամբ, 2017թ. փետրվարի 15-ին, ժամը 22։20-ին Արթուր Սաֆարյանի` ալկոհոլ գործածած լինելու և դրա արդյունքում` արտաշնչած 1 լիտր օդում 0,28 միլիգրամ ալկոհոլի առկայության մասին թիվ 100452 արձանագրությամբ, որոնցով հաստատվել են Ա. Սաֆարյանին առաջադրված մեղադրանքին վերաբերվող հանգամանքներ, այդ թվում` տրանսպորտային միջոցներ վարելու իրավունքից զրկված Ա. Սաֆարյանի կողմից 2017թ. փետրվարի 15-ին ոչ սթափ վիճակում տրանսպորտային միջոց վարած լինելը։
/դատական նիստի արձանագրություն, գ.թ. 4-5, 12, 7-8, 14-18/
«Վարչական իրավախախտումների վերաբերյալ» ՀՀ օրենքի 9-րդ հոդվածի համաձայն`
«Վարչական իրավախախտում (զանցանք) է համարվում պետական կամ հասարակական կարգի, սոցիալիստական սեփականության, քաղաքացիների իրավունքների և ազատությունների, կառավարման սահմանված կարգի դեմ ոտնձգվող հակաիրավական, մեղավոր (դիտավորյալ կամ անզգույշ) այնպիսի գործողությունը կամ անգործությունը, որի համար օրենսդրությամբ նախատեսված է վարչական պատասխանատվություն։
Սույն օրենսգրքով նախատեսված իրավախախտումների համար վարչական պատասխանատվություն առաջանում է, եթե այդ խախտումները իրենց բնույթով քրեական պատասխանատվություն չեն առաջացնում գործող օրենսդրությանը համապատասխան։»։


Դատարանի իրավական վերլուծությունները.

Վերլուծելով ամբաստանյալ Ա. Սաֆարյանին առաջադրված մեղադրանքը, նրա ցուցմունքները և գործով ձեռք բերված մյուս ապացույցները, գնահատելով դրանք վերաբերելիության, թույլատրելիության, իսկ ամբողջ ապացույցներն իրենց համակցությամբ` գործի լուծման համար բավարարության տեսանկյունից, դրանց բազմակողմանի, լրիվ և օբյեկտիվ քննության վրա հիմնված ներքին համոզմամբ` դատարանը գտնում է, որ տրանսպորտային միջոցներ վարելու իրավունքից զրկված, ամբաստանյալ Ա. Սաֆարյանի կողմից ոչ սթափ վիճակում տրանսպորտային միջոց վարելն ապացուցված է, նրա արարքը ճիշտ է որակված և համապատասխանում է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 243.1-րդ հոդվածի 2-րդ մասով նախատեսված հանցագործության հատկանիշներին։
Ուսումնասիրելով ամբաստանյալի անձը բնութագրող տվյալները, պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող և ծանրացնող հանգամանքները` դատարանը գտնում է հետևյալը.
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 107-րդ հոդվածի համաձայն`
Միայն ապացույցների հիման վրա են հաստատվում`
(…)
5) քրեական օրենքով նախատեսված պատասխանատվությունը մեղմացնող կամ խստացնող հանգամանքները.
(…)»։
Ընդ որում, անձի պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող ու ծանրացնող հանգամանքների գնահատումը յուրաքանչյուր կոնկրետ գործով պատիժ նշանակելիս հնարավորություն է տալիս դատարանին պատկերացում կազմել հանցագործության` հանրության համար վտանգավորության աստիճանի, բնույթի, ինչպես նաև հանցավորի անձնավորության մասին և յուրաքանչյուր կոնկրետ գործով անհատականացնել պատիժը։ Պատժի անհատականացման կարևորությունն այն է, որ դա լուրջ երաշխիք է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 48-րդ հոդվածի 2-րդ մասով սահմանված` պատժի նպատակների իրականացման համար։ Հետևաբար, դատարանն անհրաժեշտ է համարում բազմակողմանի հետազոտել ամբաստանյալի անձը բնութագրող տվյալները, նրա պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող և ծանրացնող հանգամանքները։
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 62-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն`
«1. Պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող հանգամանքներ են`
(…)
4) պատիժ նշանակելու պահին հանցավորի խնամքի տակ մինչև տասնչորս տարեկան երեխայի առկայությունը. (…)»։
Պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող և ծանրացնող հանգամանքների վերաբերյալ ՀՀ վճռաբեկ դատարանն իրավական դիրքորոշում է արտահայտել Անդրանիկ Մեսրոպի Ավետիսյանի վերաբերյալ ԵԱՆԴ/0091/01/09 գործով 2011թ. հուլիսի 13-ի որոշման 20-րդ կետում` արձանագրելով, որ.
«(...) պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող և ծանրացնող հանգամանքները հնարավորություն են տալիս պատկերացում կազմել հանցագործության` հանրության համար վտանգավորության աստիճանի և բնույթի, հանցավորի անձնավորության մասին և յուրաքանչյուր կոնկրետ գործով անհատականացնել պատիժը։ Պատիժը մեղմացնող և ծանրացնող հանգամանքների ցանկի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ քննարկվող հանգամանքները վերաբերում են ինչպես հանցագործությանը, այնպես էլ հանցավորի անձնավորությանը կամ միաժամանակ բնութագրում են հանցագործությունն ու հանցավորի անձնավորությունը։ Այդ պատճառով էլ պատիժը մեղմացնող և ծանրացնող հանգամանքները պետք է դիտարկել որպես հանցակազմի սահմաններից դուրս հանգամանքներ, որոնք ուղղակի կամ անուղղակի վերաբերում են հանցագործությանը կամ հանցավորի անձնավորությանը, բարձրացնում կամ իջեցնում են հասարակական վտանգավորության աստիճանը և ազդում պատժի վրա։ Դրանց գնահատմամբ է հնարավոր յուրաքանչյուր կոնկրետ գործով անհատական մոտեցում ցուցաբերել` ինչպես պատժի տեսակը և չափը որոշելիս, այնպես էլ այն կրելու նպատակահարմարության հարցը լուծելիս (...)»։
Վերոհիշյալ իրավադրույթների և ՀՀ վճռաբեկ դատարանի որոշման համատեքստում ուսումնասիրելով ամբաստանյալի անձը բնութագրող տվյալները, պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող և ծանրացնող հանգամանքները, ամբաստանյալ Ա. Սաֆարյանի նկատմամբ նրա կատարած հանցագործության համար պատիժ նշանակելիս` դատարանը հաշվի է առնում հանցավորի անձը` խնամքին մինչև տասնչորս տարեկան մեկ երեխա ունենալը, նախկինում դատված չլինելը, դրական բնութագրվելը, ամբաստանյալի կողմից կատարված հանցագործության հանրության համար վտանգավորության աստիճանը` ամբաստանյալի կատարած արարքը ոչ մեծ ծանրության հանցագործությունների շարքին դասվելը, հանցագործության կատարման եղանակը, հանցավոր մտադրության իրականացման աստիճանը, հանցագործությունը կատարելուց հետո ամբաստանյալի դրսևորած վարքագիծը` իրեն լիովին մեղավոր ճանաչելը, խոստովանական ցուցմունքներ տալով` կատարած արարքի համար անկեղծորեն զղջալը։
Որպես ամբաստանյալի պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող հանգամանք դատարանը հաշվի է առնում նրա խնամքի տակ մինչև տասնչորս տարեկան մեկ երեխայի առկայությունը, իսկ նրա պատասխանատվությունը և պատիժը ծանրացնող հանգամանք դատարանը չի արձանագրում։
Ամբաստանյալ Արթուր Շավարշի Սաֆարյանի կողմից կատարված, ՀՀ քրեական օրենսգրքի 243.1-րդ հոդվածի 2-րդ մասով նախատեսված հանցագործության համար պատիժ նշանակելու հարցը քննելիս` դատարանը գտնում է հետևյալը.
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 10-րդ հոդվածի համաձայն` «Հանցանք կատարած անձի նկատմամբ կիրառվող պատիժը և քրեաիրավական ներգործության այլ միջոցները պետք է լինեն արդարացի` համապատասխանեն հանցանքի ծանրությանը, դա կատարելու հանգամանքներին, հանցավորի անձնավորությանը, անհրաժեշտ և բավարար լինեն նրան ուղղելու և նոր հանցագործությունները կանխելու համար»։
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 48-րդ հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն՝ «Պատժի նպատակն է վերականգնել սոցիալական արդարությունը, ուղղել պատժի ենթարկված անձին, ինչպես նաև կանխել հանցագործությունները»։
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 61-րդ հոդվածի համաձայն` «1. Հանցագործության համար մեղավոր ճանաչված անձի նկատմամբ նշանակվում է արդարացի պատիժ, որը որոշվում է սույն օրենսգրքի Հատուկ մասի համապատասխան հոդվածի սահմաններում` հաշվի առնելով սույն օրենսգրքի Ընդհանուր մասի դրույթները։
2. Պատժի տեսակը և չափը որոշվում են հանցագործության հանրության համար վտանգավորության աստիճանով և բնույթով, հանցավորի անձը բնութագրող տվյալներով, այդ թվում պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող կամ ծանրացնող հանգամանքներով։
3. Հանցագործության համար նախատեսված պատիժներից առավել խիստը նշանակվում է, եթե նվազ խիստ տեսակը չի կարող ապահովել պատժի նպատակները»։
ՀՀ վճռաբեկ դատարանը Կարեն Տիգրանի Հարությունյանի վերաբերյալ ՎԲ-201/07 քրեական գործով վերլուծելով ՀՀ քրեական օրենսգրքի Ընդհանուր մասի մի շարք դրույթներ, մասնավորապես` ՀՀ քրեական օրենսգրքի 10-րդ, 48-րդ և 61-րդ հոդվածները` 2007 թվականի նոյեմբերի 30-ին կայացված որոշմամբ արտահայտել է հետևյալ իրավական դիրքորոշումները.
«4. (…) ՀՀ քրեական օրենսգրքի 48-րդ հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն` պատժի նպատակն է վերականգնել սոցիալական արդարությունը, ուղղել պատժի ենթարկված անձին, ինչպես նաև կանխել հանցագործությունները։ Սոցիալական արդարությունը վերականգնելու նպատակը բխում է արդարության և պատասխանատվության անհատականացման սկզբունքն ամրագրած ՀՀ քրեական օրենսգրքի 10-րդ հոդվածի բովանդակությունից։ Այն սահմանում է, որ հանցանք կատարած անձի նկատմամբ կիրառվող պատիժը և քրեաիրավական ներգործության այլ միջոցները պետք է լինեն արդարացի, համապատասխանեն հանցանքի ծանրությանը, դա կատարելու հանգամանքներին, հանցավորի անձնավորությանը, անհրաժեշտ և բավարար լինեն նրան ուղղելու և նոր հանցագործությունները կանխելու համար։ Սոցիալական արդարության վերականգնումը հնարավոր է, եթե հանցանք կատարած անձի նկատմամբ նշանակվի այնպիսի պատիժ, որն անհրաժեշտ ու բավարար է նրան ուղղելու և նոր հանցագործությունները կանխելու համար։
Պատիժ նշանակելու արդարության սկզբունքը դրսևորվում է օրենքով նախատեսված մի շարք պահանջներով։ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 61-րդ հոդվածի 1-ին մասը սահմանում է, որ հանցագործության համար մեղավոր ճանաչված անձի նկատմամբ նշանակվում է արդարացի պատիժ։ Նույն հոդվածի 3-րդ մասի համաձայն` պատժի տեսակը և չափը որոշվում է հանցագործության` հանրության համար վտանգավորության աստիճանով և բնույթով, հանցավորի անձը բնութագրող տվյալներով, այդ թվում` պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող կամ ծանրացնող հանգամանքներով։ Պատիժը համարվում է արդարացի, եթե դատարանը ճիշտ է գնահատում գործի բոլոր հանգամանքները, անձին բնութագրող բոլոր տվյալները և քրեական օրենքով նախատեսված պահանջներից ելնելով, հանցագործության մեջ մեղավոր անձի նկատմամբ նշանակում է այնպիսի պատիժ, որն անհրաժեշտ և բավարար է այդ անձին ուղղելու և նրա կողմից նոր հանցանքի կատարումը կանխելու համար։ (…)»։
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 243.1-րդ հոդվածի 2-րդ մասի սանկցիան այլընտրանքային է` պատիժ է նախատեսում տուգանքի և ազատազրկման ձևով։
Պատժի տեսակների միջև ճիշտ ընտրություն կատարելու և արարքի բնույթն ու հանրային վտանգավորության աստիճանը գնահատելու հարցերին ՀՀ վճռաբեկ դատարանն անդրադարձել է Գ. Մադաթյանի վերաբերյալ ԵՇԴ/0029/01/08 քրեական գործով 2009 թվականի փետրվարի 17-ի որոշման մեջ, որտեղ արտահայտել է հետևյալ իրավական դիրքորոշումները.
«13. (…) այլընտրանքային սանկցիաների միջև ընտրություն կատարելիս պատժի արդարացիության սկզբունքի ապահովման հիմնական երաշխիքը դատարանների կողմից յուրաքանչյուր գործի քննության ժամանակ այնպիսի հանգամանքների բացահայտումն է, որոնք ազդել են անձի կողմից կատարված արարքի հանրային վտանգավորության բնույթի և աստիճանի վրա։
14. Արարքի հանրային վտանգավորության բնույթը հանցագործության որակական կողմն է, այն որոշվում է մեղքի ձևի և տեսակի, հանցագործության նպատակի և շարժառիթի, ինչպես նաև քրեական օրենսդրությամբ պահպանվող հասարակական հարաբերության` հանցանքի կատարման պահին ունեցած սոցիալական նշանակության վերաբերյալ փաստական տվյալների ամբողջությամբ։
Արարքի հանրային վտանգավորության աստիճանի որոշման ժամանակ դատարանը պետք է բացահայտի կատարված հանցագործությամբ պատճառված վնասի չափը, հանցագործության կատարման եղանակը, հանցավոր մտադրության իրականացման աստիճանը, հանցակցության դեպքում` հանցավորի կատարած արարքը և հանցագործությանը նրա մասնակցության աստիճանը։
15. Արարքի հանրային վտանգավորության բնույթի որոշման հարցում Վճռաբեկ դատարանը կարևորում է խախտված քրեաիրավական նորմով պաշտպանվող հասարակական հարաբերության սոցիալական նշանակությունը։ Վճռաբեկ դատարանը գտնում է, որ պատիժ նշանակելիս դատարանները պարտավոր են հաշվի առնել տվյալ ժամանակահատվածում քրեական օրենսդրությամբ պահպանվող կոնկրետ հասարակական հարաբերության սոցիալական նշանակությունը, այդ ոլորտում պետության քրեական քաղաքականության ուղղվածությունը։ (…)»։
ՀՀ վճռաբեկ դատարանն Արարատ Ավագի Ավագյանի և Վահան Սերյոժայի Սահակյանի վերաբերյալ ԵԿԴ/0252/01/13 քրեական գործով 2014թ. հոկտեմբերի 31-ի որոշման մեջ արտահայտել է նաև հետևյալ իրավական դիրքորոշումը.
«(…) նշանակվող պատժի արդարացիության հիմնական պահանջն այն է, որ պատիժը պետք է համապատասխանի հանցագործության հանրային վտանգավորության աստիճանին և բնույթին (…)։
Հանցագործության հանրային վտանգավորության տիպային բնութագիրն արտացոլվում է օրենսդրի կողմից սահմանված սանկցիայում, իսկ յուրաքանչյուր կոնկրետ գործով արարքի հանրային վտանգավորության գնահատականը դատարանի կողմից կարող է որոշվել կոնկրետ հանցագործության տարրերի առանձնահատկությունների, դրա կատարման հանգամանքների, հանցավորի անձնավորության, պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող և ծանրացնող հանգամանքների հիման վրա։ (…)
Պատժի անհատականացման սկզբունքի բովանդակության հիմնական մասն է կազմում նաև հանցավորի անձը բնութագրող տվյալների գնահատումը, որոնք իրենց ամբողջության մեջ հնարավորություն են տալիս անձին դիտել ոչ միայն որպես հանցանք կատարող, որը պետք է պատասխանատվություն կրի, այլ նաև որպես կոնկրետ անձ՝ իր անհատական հատկանիշներով։ Ընդ որում՝ անձի այն հատկանիշները, որոնք գտնվում են հանցակազմից դուրս, նշանակություն են ունենում դատարանի կողմից պատժի տեսակը և չափը որոշելիս։ Որպես հանցավորի անձը բնութագրող հատկանիշներ՝ գնահատվում են նրա սոցիալ-հոգեբանական, սոցիալ-ժողովրդագրական հատկությունները՝ վարքագիծն ընտանիքում և կենցաղում, աշխատանքի նկատմամբ ունեցած վերաբերմունքը, կրթությունը, առողջական վիճակը, տարիքը, ծառայությունը պետության և հասարակության առջև և այլն։ (…)»։
Հաշվի առնելով վերոհիշյալ նախադեպային որոշումներում արտահայտված իրավական դիրքորոշումները, ամբաստանյալի անձը բնութագրող և նրա պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող հանգամանքները, ինչպես նաև պատասխանատվությունն ու պատիժը ծանրացնող որևէ հանգամանքի բացակայությունը` դատարանը գտնում է, որ ամբաստանյալ Ա. Սաֆարյանն իր կատարած` ՀՀ քրեական օրենսգրքի 243.1-րդ հոդվածի 2-րդ մասով նախատեսված հանցագործության համար ենթակա է պատժի այդ հանցագործության համար նախատեսված առավել մեղմ պատժատեսակի` տուգանքի ձևով, քանի որ այդ պատիժն է անհրաժեշտ և բավարար Ա. Սաֆարյանին ուղղելու և նրա կողմից նոր հանցանքի կատարումը կանխելու համար և դրա միջոցով հնարավոր կլինի ապահովել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 48-րդ հոդվածով նախատեսված պատժի նպատակները։
Դատարանը գտնում է նաև, որ նշանակված պատիժն ամբաստանյալ Ա. Սաֆարյանը պետք է կրի, քանի որ դրան խոչընդոտող հանգամանքներ առկա չեն, պատժի կրումից նրան ազատելու վերաբերյալ բավարար հիմնավորումներ դատարանին չեն ներկայացվել։
Գործով քաղաքացիական հայց չի հարուցվել, գույքային վնասի հատուցման պահանջ չի ներկայացվել, գույքի վրա կալանք դնելու մասին որոշում չի կայացվել, իրեղեն ապացույցներ առկա չեն։
Քննելով խափանման միջոցի հարցը` դատարանը գտնում է, որ ամբաստանյալ Ա. Սաֆարյանի նկատմամբ խափանման միջոց չհեռանալու մասին ստորագրությունն ընտրված է ճիշտ և վերացվելու կամ փոփոխվելու ենթակա չէ` մինչև դատավճռի օրինական ուժի մեջ մտնելը, քանի որ խափանման միջոցի այդ տեսակի պահանջները նրա կողմից խախտված լինելու վերաբերյալ տեղեկություններ դատարանին չեն ներկայացվել։ Բացի այդ, տուգանքի դատապարտվելու դեպքում ամբաստանյալ Ա. Սաֆարյանի կողմից քրեական պատասխանատվությունից և նշանակված պատիժը կրելուց խուսափելու, դատավճռի կատարմանը խոչընդոտելու հավանականությունը ցածր է։
Գործով դատական ծախսերի վերաբերյալ տեղեկություններ առկա չեն։
Վերոգրյալի հիման վրա և ղեկավարվելով ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 357-360-րդ, 364-365-րդ և 369-373-րդ հոդվածներով` դատարանը

Վ Ճ Ռ Ե Ց

Ամբաստանյալ Արթուր Շավարշի Սաֆարյանին ճանաչել մեղավոր ՀՀ քրեական օրենսգրքի 243.1-րդ հոդվածի 2-րդ մասով նախատեսված հանցանքում և դատապարտել տուգանքի` նվազագույն աշխատավարձի հինգհարյուրապատիկի` 500.000 /հինգ հարյուր հազար/ ՀՀ դրամ գումարի չափով։
Ամբաստանյալ Արթուր Սաֆարյանի նկատմամբ ընտրված խափանման միջոց չհեռանալու մասին ստորագրությունը թողնել անփոփոխ` մինչև դատավճռի օրինական ուժի մեջ մտնելը։
Դատավճիռը վերաքննության կարգով կարող է բողոքարկվել ՀՀ վերաքննիչ քրեական դատարան` հրապարակվելու օրվանից հետո մեկամսյա ժամկետում։


ԴԱՏԱՎՈՐ` Մ. ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ