ԵԿԴ/0182/01/16




ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ
ՎԵՐԱՔՆՆԻՉ ՔՐԵԱԿԱՆ ԴԱՏԱՐԱՆ

ՈՐՈՇՈՒՄ
ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԱՆՈՒՆԻՑ

ՀՀ վերաքննիչ քրեական դատարանը (այսուհետ` Վերաքննիչ դատարան)


Նախագահող դատավոր
դատավորներ

դատական նիստերի քարտուղարներ
դատախազներ
ամբաստանյալ
պաշտպան
տուժողի իրավահաջորդի ներկայացուցիչ

Վ.Ռշտունի
Ա.Նիկողոսյան
Մ.Հարությունյան
Ռ.Դավոյան, Ա.Մարտիրոսյան
Ա.Հովհաննիսյան, Վ.Վերդյան
Մ.Պողոսյան
Ս․Սարգսյան
Գ.Մելիքյան




<<06>> հունիսի 2023թ. ք.Երևան

Վճռաբեկ դատարանում գործերի քննության համար սահմանված կանոններով քննության առնելով ամբաստանյալ Մկրտիչ Արծրունու Պողոսյանի (ծնված՝ 1961 թվականի հունվարի 28-ին, ազգությամբ՝ հայ, ՀՀ քաղաքացի, միջնակարգ կրթությամբ, չի աշխատել, չդատված, հաշվառված է Երևան քաղաքի Ֆրունզե փողոցի 153-րդ տանը, բնակվել է Աշտարակ քաղաքի Պարույր Սևակի փողոցի 4-րդ տանը) վերաբերյալ Երևան քաղաքի առաջին ատյանի ընդհանուր իրավասության դատարանի (այսուհետ նաև՝ դատարան) 2021 թվականի սեպտեմբերի 13-ի դատավճռի դեմ ամբաստանյալ Մկրտիչ Արծրունու Պողոսյանի պաշտպան Սուսաննա Սարգսյանի, տուժողի իրավահաջորդ Արուսյակ Աթանյանի և տուժողի իրավահաջորդի ներկայացուցիչ Գեորգի Մելիքյանի վերաքննիչ բողոքները`
ՊԱՐԶԵՑ
Գործի դատավարական նախապատմությունը.
2015 թվականի նոյեմբերի 24-ին ՀՀ քննչական կոմիտեի Երևան քաղաքի քննչական վարչության Կենտրոն և Նորք-Մարաշ վարչական շրջանների քննչական բաժնի ավագ քննիչ Վ․Բադալյանի որոշմամբ 2003 թվականի ապրիլի 18-ին ընդունված ՀՀ քրեական օրենսգրքի (այսուհետ՝ ՀՀ քրեական օրենսգիրք) 104-րդ հոդվածի 1-ին մասի հատկանիշներով հարուցվել և վարույթ է ընդունվել թիվ 13846615 քրեական գործը:
2015 թվականի նոյեմբերի 24-ին ՀՀ քննչական կոմիտեի Երևան քաղաքի քննչական վարչության Կենտրոն և Նորք-Մարաշ վարչական շրջանների քննչական բաժնի պետ Վ.Մեսրոպյանի որոշմամբ թիվ 13846615 քրեական գործով նախաքննության կատարումը հանձնարարվել է քննչական խմբին:
2015 թվականի նոյեմբերի 24-ին ՀՀ քննչական կոմիտեի Երևան քաղաքի քննչական վարչության Կենտրոն և Նորք-Մարաշ վարչական շրջանների քննչական բաժնի ավագ քննիչ Վ.Ասատրյանի որոշմամբ թիվ 13846615 քրեական գործը վարույթ է ընդունվել:
2015 թվականի նոյեմբերի 26-ին ՀՀ քննչական կոմիտեի Երևան քաղաքի քննչական վարչության Կենտրոն և Նորք-Մարաշ վարչական շրջանների քննչական բաժնի ավագ քննիչ Վ․Ասատրյանի որոշմամբ Մկրտիչ Պողոսյանը որպես մեղադրյալ է ներգրավվել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 104-րդ հոդվածի 1-ին մասով։
2015 թվականի նոյեմբերի 26-ին Երևան քաղաքի Կենտրոն և Նորք-Մարաշ վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության դատարանի որոշմամբ Մկրտիչ Պողոսյանի նկատմամբ որպես խափանման միջոց է կիրառվել կալանքը։
2015 թվականի դեկտեմբերի 10-ին ՀՀ քննչական կոմիտեի Երևան քաղաքի քննչական վարչության Կենտրոն և Նորք-Մարաշ վարչական շրջանների քննչական բաժնի ավագ քննիչ Վ.Ասատրյանի որոշմամբ Արուսյակ Լեռնիկի Աթանյանը ճանաչվել է տուժողի իրավահաջորդ:
2016 թվականի մարտի 22-ին ՀՀ քննչական կոմիտեի Երևան քաղաքի քննչական վարչության Կենտրոն և Նորք-Մարաշ վարչական շրջանների քննչական բաժնի ավագ քննիչ Վ.Ասատրյանի որոշմամբ Գ.Մելիքյանը ճանաչվել է տուժողի իրավահաջորդ Արուսյակ Աթանյանի ներկայացուցիչ:
2016 թվականի ապրիլի 15-ին ՀՀ քննչական կոմիտեի Երևան քաղաքի քննչական վարչության Կենտրոն և Նորք-Մարաշ վարչական շրջանների քննչական բաժնի ավագ քննիչ Վ.Ասատրյանի որոշմամբ Մկրտիչ Պողոսյանին առաջադրված մեղադրանքը փոփոխվել և նրան նոր մեղադրանք է առաջադրվել հանրորեն վտանգավոր այն արարքի կատարման համար, որ նա փաստացի իրեն պատկանող, շուրջ 80 անվանում շարժական գույքը տրամադրել է <<Գիտի Տօստօ>> ՍՊ ընկերությանը, որը որոշ ժամանակ օգտագործվել է ընկերությանը պատկանող, Արմավիրի մարզի Փարաքար համայնքի Դեմիրճյան թաղամասի 8-րդ փողոցի թիվ 1 հասցեում գտնվող, անշարժ գույքը հանդիսացող <<Անգելինա>> հարսանյաց սրահում։
2012 թվականի դեկտեմբերի 25-ին Գրիգոր Ոսկանյանն ի դեմս <<Գիտի Տօստօ>> ՍՊ ընկերության՝ <<Անելիք բանկ>> ՓԲ ընկերության հետ կնքել է գույքը պարտքի դիմաց հանձնելու մասին պայմանագիր, ըստ որի՝ ՍՊ ընկերության և <<Անելիք բանկ>> ՓԲ ընկերության միջև 2012 թվականի օգոստոսի 31-ին կնքված անշարժ գույքի գրավի հիփոթեքի պայմանագրով ստացված վարկի մի մասի մարման նպատակով բանկին ի սեփականություն է հանձնել <<Անգելինա>> հարսանյաց սրահը և դրա պատկանելիք հանդիսացող շարժական գույքը:
Փաստացի իրեն պատկանող և <<Գիտի Տօստօ>> ՍՊ ընկերության անհատույց օգտագործման պայմանագրով տրամադրված շարժական գույքը հետ ստանալու պահանջով Մկրտիչ Պողոսյանը դիմել է և <<Անելիք բանկ>> ՓԲ ընկերությանը, սակայն ստանալով մերժում՝ նրա որդին՝ Արծրուն Պողոսյանը, 2013 թվականի փետրվարի 26-ին Տավուշի մարզի ընդհանուր իրավասության դատարան է ներկայացրել հայցադիմում <<Գիտի Soստօ>> ՍՊ ընկերության դեմ` շարժական գույքը հետ ստանալու պահանջով: Արծրուն Պողոսյանի հայցով որպես երրորդ անձ հանդես է եկել <<Անելիք բանկ>> ՓԲ ընկերությունը։
Հովհաննես Լեռնիկի Աթանյանը, 2013 թվականի նոյեմբերի 1-ից նշանակվելով <<Անելիք բանկ>> ՓԲ ընկերության իրավաբանական վարչության պետի պաշտոնին, իր լիազորությունների սահմաններում իրականացնելով բանկի կանոնադրությամբ սահմանված իր գործառույթները, Արծրուն Պողոսյանի հայցադիմումի վերաբերյալ դատական նիստերի ժամանակ իր աշխատակիցներին հրահանգավորել է ներկայացնել բանկի շահերը, որի ընթացքում էլ բանկի աշխատակիցները հայտնել են, որ շարժական գույքը հանդիսանում է գրավադրված անշարժ գույքի պատկանելիքը։
Բանկին ի սեփականություն անցած անշարժ գույքը՝ <<Անգելինա>> հարսանյաց սրահը, առանց բանկին ֆինանսական վնաս պատճառելու ըստ նպատակի այն օգտագործելու, հետագայում որպես գործող հիմնարկություն վաճառելու նպատակով Հովհաննես Աթանյանի և <<Անելիք բանկ>> ՓԲ ընկերության խնդրահարույց ակտիվների կառավարման դեպարտամենտի պետ Հայկ Պավլիկի Գրիգորյանի կողմից համատեղ առաջարկություն է ներկայացվել բանկի ղեկավարությանը՝ ստեղծել իրավաբանական անձ՝ զարգացման ծրագիրն իրականացնելու նպատակով։
Ստանալով դրական պատասխան` 2015 թվականի ապրիլի 17-ին ստեղծվել է <<Նաիրյան>> ՍՊ ընկերությունը, որի տնօրենը հանդիսացել է Հայկ Գրիգորյանի կնոջ հայր Սամվել Վասիլի Վարդանյանը, իսկ փոխտնօրենը՝ Հովհաննես Աթանյանի կնոջ քրոջ ամուսին Կարապետ Հովհաննեսի Գյոդակյանը։
2015 թվականի մայիսի 18-ին <<Անելիք բանկ>> ՓԲ ընկերության և <<Նաիրյան>> ՍՊ ընկերության միջև կնքվել է վարկային պայմանագիր, որի համաձայն՝ <<Նաիրյան>> ՍՊ ընկերությանը տրամադրվել է 1.000.000 ԱՄՆ դոլար վարկ։ Նույն օրը կողմերի միջև կքվել է անշարժ գույքի առուվաճառքի և հիփոթեքի պայմանագիր, որի համաձայն՝ <<Նաիրյան>> ՍՊ ընկերությունը հիփոթեքային վարկով գնել է Արմավիրի մարզի Փարաքար համայնքի Դեմիրճյան թաղամասի 8-րդ փողոցի թիվ 1 հասցեում գտնվող անշարժ գույքը՝ տրվող վարկի դիմաց գրավադրելու պայմանով։
<<Անգելինա>> հարսանյաց սրահը <<Նաիրյան>> ՍՊ ընկերությունը վաճառելու հանգամանքի մասին տեղեկանալով, ինչպես նաև ենթադրելով, որ Հովհաննես Աթանյանն անօրինական գործողություններ կատարելու միջոցով տիրացել է <<Անգելինա>> հարսանյաց սրահին ու փաստացի իրեն պատկանող և նշված սրահում գտնվող շարժական գույքին՝ Մկրտիչ Պողոսյանը նպատակադրվել է զրկել նրան կյանքից։
Իր հանցավոր մտադրությունն իրականացնելու նպատակով Մկրտիչ Պողոսյանը, նախապես վերցնելով կոտորակային փամփուշտով լիցքավորված որսորդական հրացանը, 2015 թվականի նոյեմբերի 24-ին՝ ժամը 16:30-ի սահմաններում, իրեն պատկանող <<Վազ 2107>> մակնիշի, S8824 հաշվառման համարանիշի տաքսի ավտոմեքենայով ուղևորվել է դեպի Երևան քաղաքի Վարդանանց փողոցի թիվ 13 շենք հասցեում գործող <<Անելիք բանկ>> ՓԲ ընկերության կենտրոնական մասնաշենքի մոտ։
Այնուհետև ժամը 20։30-ի սահմաններում նկատել է բանկից դուրս եկող Հովհաննես Աթանյանին և իր մեքենայով հետապնդել է վերջինին։ Քողարկելով իր հանցավոր գործողությունները՝ Մկրտիչ Պողոսյանը, անջատելով իր ավտոմեքենայի լուսարձակները հետևել է Հովհաննես Աթանյանին, երբ վերջինը մոտեցել է իրեն պատկանող <<Մերսեդես>> մակնիշի 83RR383 հաշվառման համարանիշի ավտոմեքենային, Մկրտիչ Պողոսյանն իր կողմից վարած <<Վազ 2107>> մակնիշի, Տ8824 հաշվառման համարանիշի տաքսի ավտոմեքենայով հարվածել է Հովհաննես Աթանյանի ավտոմեքենային, ապա դուրս գալով մեքենայից՝ նկատել է իրենց մոտեցող Ոսկան Ժորայի Ոսկանյանին: Մկրտիչ Պողոսյանը, անտեսելով վերջինի մոտենալու հանգամանքը, Հովհաննես Աթանյանին կյանքից ապօրինաբար զրկելու դիտավորությամբ, բացել է իր ավտոմեքենայի բեռնախցիկն ու հանելով որսորդական հրացանը, մեկ կրակոց է արձակել Հովհաննես Աթանյանի ուղղությամբ, ինչի հետևանքով վերջինը ստացել է կրծքավանդակի աջ կեսի հետին մակերեսի շրջանի բազմաթիվ հյուսվածքային դեֆեկտներ (մուտքի անցքեր), կրծքավանդակի աջ կեսի թիկնային մակերեսի շրջանի մկանների, միջկողային մկանների և անոթների, առպատային թոքամզի, աջ թոքի միջին և ստորին, ձախ թոքի վերին և ստորին բլթերի, միջնորմի օրգանների, կերակրափողի, աորտայի, սրտապարկի և սրտի աջ փորոքի հետին մակերեսի շոշափող, աջ թիակոսկրի, աջից թիակային գծով 4-5-6-7-րդ կողոսկրերի և ողնաշարի կրծքային հատվածի 5-6-7-8-րդ ողերի մարմինների բազմաթիվ ոսկրային դեֆեկտներ՝ կոտրվածքներ, և տեղում մահացել է, իսկ Մկրտիչ Պողոսյանը հեռացել է դեպքի վայրից։
2016 թվականի հուլիսի 1-ին թիվ 13846615 քրեական գործը մեղադրական եզրակացությամբ ուղարկվել է Երևան քաղաքի Կենտրոն և Նորք-Մարաշ վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության դատարան:
Երևան քաղաքի առաջին ատյանի ընդհանուր իրավասության դատարանի 2021 թվականի սեպտեմբերի 13-ի դատավճռով ամբաստանյալ Մկրտիչ Պողոսյանը մեղավոր է ճանաչվել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 104-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 2-րդ կետով և պատիժ է նշանակվել ազատազրկում՝ 15 (տասնհինգ) տարի ժամկետով՝ պատժի սկիզբը հաշվելով 2015 թվականի նոյեմբերի 25-ից: Խափանման միջոց կալանավորումը թողնվել է անփոփոխ` մինչև դատավճռի օրինական ուժի մեջ մտնելը:
2021 թվականի նոյեմբերի 15-ին Վերաքննիչ դատարան է ստացվել ամբաստանյալ Մկրտիչ Պողոսյանի պաշտպան Սուսաննա Սարգսյանի վերաքննիչ բողոքը, 2021 թվականի նոյեմբերի 25-ին՝ տուժողի իրավահաջորդ Ա․Աթանյանի ներկայացուցիչ Գեորգի Մելիքյանի վերաքննիչ բողոքը, իսկ 2021 թվականի նոյեմբերի 29-ին՝ տուժողի իրավահաջորդ Ա․Աթանյանի վերաքննիչ բողոքը: Թիվ ԵԿԴ/0182/01/16 քրեական գործը ստացվել է 2021 թվականի նոյեմբերի 29-ին (Նախագահող դատավորի աշխատակազմին հանձնվել է 2021 թվականի նոյեմբերի 30-ին):
Վերաքննիչ բողոքների հիմքերը, հիմնավորումները և պահանջը.
Մկրտիչ Պողոսյանի պաշտպան Սուսաննա Սարգսյանը վերաքննիչ բողոքում նշել է, որ դատարանի որոշումը օրինական, պատճառաբանված և հիմնավորված չէ, այն հակասում է <<Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների մասին>> եվրոպական կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածին, ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 358-րդ հոդվածին, ՀՀ վճռաբեկ դատարանի նախադեպային որոշումներին, Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի կողմից կայացված վճիռներում արտահայտված իրավական դիրքորոշումներին, գործում առկա ապացույցներն ընդհանրապես չեն ենթարկվել գնահատման, որպիսի պայմաններում անտեսվել են գործում առկա ապացույցների բարեխիղճ գնահատման ենթարկելու դատարանի պարտականությունները, ինչի արդյունքում և պաշտպանական կողմի և անաչառ դիտորդի մոտ կարծիք է ձևավորում, որ դատարանի վերլուծությունները կրում են սուբյեկտիվ և կամայական բնույթ։ Դատական ակտը չի համապատասխանում պատճառաբանվածության, հիմնավորվածության չափանիշներին, դրանում արված հետևությունները չեն բխում դատաքննության ժամանակ հետազոտված ապացույցներից։ Դատարանն ապացույցների հետազոտման և գնահատման ընթացքում բառացիորեն մեջբերել է մեղադրական եզրակացության մեջ նշված փաստերը, վկաների ցուցմունքները՝ անտեսելով պաշտպանական կողմի ներկայացրած ապացույցները։
Մեջբերելով դատական ակտը՝ բողոքաբերը նշել է, որ պաշտպանության կողմից բարձրացվել են մի շարք դատավարական և նյութական նորմերի խախտումների վերաբերյալ հարցեր, որոնց դատարանը չի անդրադարձել, պաշտպանության կողմի ներկայացված փաստարկները չի հերքել՝ կայացնելով չպատճառաբանված դատական ակտ:
Քրեական գործի նախաքննությամբ չի ապացուցվել և դատաքննությամբ չի հաստատվել այն հանգամանքը, որ ամբաստանյալ Մկրտիչ Պողոսյանին վերագրվող արարքում առկա է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 104-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 2-րդ կետով նախատեսված արարքի հանցակազմ, և որ նրան վերագրվող արարքը հիմնավորված է գործով ձեռք բերված բավարար թույլատրելի, վերաբերելի և արժանահավատ ապացույցներով:
Նախաքննական մարմնի կողմից Մկրտիչ Պողոսյանին առաջադրված մեղադրանքը հիմնված է ենթադրությունների, մտացածին, շինծու, շահագրգիռ անձանց կողմից տրված անարժանահավատ ցուցմունքների վրա, ուստի այդ մեղադրանքում ամբաստանյալ Մկրտիչ Պողոսյանին առաջադրված մեղադրանքը պետք է առնվազն վերաորակվեր և նրա մեղավորության հարցը քննարկվեր ՀՀ քրեական օրենսգրքի 104-րդ հոդվածի 1-ին մասով, առավել ևս, որ Մկրտիչ Պողոսյանն իրեն մեղավոր է ճանաչել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 104-րդ հոդվածի 1-ին մասով, զղջացել է իր կատարած արարքի համար։ Մկրտիչ Պողոսյանին ՀՀ քրեական օրենսգրքի 104-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 2-րդ կետով առաջադրված մեղադրանքը հիմնազուրկ է, չի բխում քրեական գործով ձեռք բերված և պատշաճ իրավական ընթացակարգերով հետազոտված վերաբերելի, թույլատրելի, բավարար ապացույցներից։ Ավելին` դատաքննությամբ հետազոտված ապացույցներով չի հիմնավորվում Մկրտիչ Պողոսյանի առնչությունը ՀՀ քրեական օրենսգրքի 104-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 2-րդ կետով վերագրվող արարքին, մեղադրանքի հիմքում չեն դրվել այնպիսի ապացույցներ, որոնք կարող էին հանդիսանալ Մկրտիչ Պողոսյանին 2015 թվականի նոյեմբերի 26-ին ՀՀ քրեական օրենսգրքի 104-րդ հոդվածի 1-ին մասով առաջադրված մեղադրանքը 2016 թվականի ապրիլի 14-ին փոփոխելու և նոր մեղադրանք առաջադրելու մասին որոշմամբ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 104-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 2-րդ կետով արարքի վերագրման համար հիմք, քանի որ այդ ընթացքում ձեռք բերված որևէ ապացույց կամ ցուցմունք չէր կարող գնահատվել որպես ծառայողական գործունեության կատարման հետ կապված ապօրինաբար կյանքից զրկելու դիտավորությամբ կատարված հանցագործություն։
Մեղադրական եզրակացության նկարագրական մասում նշվել են այնպիսի հանգամանքներ, որոնք չեն բխում քրեական գործով ձեռք բերված փաստական տվյալներից, ուստի մեղադրական եզրակացության մեջ տարաբնույթ, քրեական գործից չբխող ձևակերպումներ մտցնելը վկայում է նախաքննության մարմնի շահագրգռվածության և ցանկացած գնով և եղանակով անձի վիճակն առավելագույնս ծանրացնող մեղադրական եզրակացություն կազմելու և դատարան ուղարկելու մասին։
Առաջադրված մեղադրանքում Մկրտիչ Պողոսյանի նկատմամբ մեղադրական դատական ակտ կայացնելու համար դատարանը պետք է պատասխաներ հետևյալ հարցերին, թե արդյոք <<Անելիք բանկ>> ՓԲ ընկերությունը 2015 թվականի նոյեմբերի 24-ի դրությամբ ունեցել է իրավաբանական և խնդրահարույց վարկերի վարչություն, արդյոք տուժող Հովհաննես Լեռնիկի Աթանյանը 2015 թվականի նոյեմբերի 24-ի դրությամբ զբաղեցրել է իրավաբանական և խնդրահարույց վարկերի վարչության պետի պաշտոնը, արդյոք բանկի և <<Նաիրյան>> ՍՊ ընկերության միջև որևէ կապ առկա է թե ոչ, արդյոք բանկի իրավաբանական վարչության պետի՝ Հովհաննես Աթանյանի ծառայողական պարտականությունների մեջ մտել է բանկին մնացած <<Անգելինա>> ՍՊ ընկերության գույքը վաճառելը, բանկին վնաս չպատճառելու համար կազմակերպություն ստեղծելը և բանկին անցած գույքը շահագործելը, արդյոք գործով ձեռք բերված ապացույցները թույլ են տալիս եզրակացնելու, որ <<Գիտի Տօստօ>> ՍՊ ընկերությանը տրամադրված 80 անուն շարժական գույքը փաստացի պատկանել է Մկրտիչ Պողոսյանին, արդյոք Մկրտիչ Պողոսյանը հանդիսացել է <<Անելիք բանկ>> ՓԲ ընկերության վարկառու, արդյոք թիվ ՏԴ1/0046/02/13 քաղաքացիական գործով <<Անելիք բանկ>> ՓԲ ընկերության վարչության ներկայացուցիչների կողմից դատարանում իրականացվել է ներկայացուցչություն, արդյոք նրանց գործողություններն ազդել են քաղաքացիական գործի ելքի վրա ի վնաս Արծրուն Պողոսյանի, և արդյոք դատարանում հետազոտված ապացույցները հաղթահարում են անմեղության կանխավարկածն այնքանով, որ հնարավոր լինի պնդել, որ Մկրտիչ Պողոսյանի գործողություններում առկա է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 104-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 2-րդ կետով նախատեսված հանցակազմը:
Նախաքննական մարմնի կողմից Մկրտիչ Պողոսյանին առաջադրված մեղադրանքը հիմնված է ենթադրությունների, գործի փաստական հանգամանքներից չբխող, չհիմնավորված ձևակերպումների վրա, ուստի այդ մեղադրանքում ամբաստանյալ Մկրտիչ Պողոսյանին վերագրվող արարքը պետք է վերաորակվեր ՀՀ քրեական օրենսգրքի 104-րդ հոդվածի 1-ին մասով:
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 104-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 2-րդ կետը սպանությունը որոշակիորեն կապում է անձի կողմից իր ծառայողական գործունեությունն իրականացնելու կամ հասարակական պարտքը կատարելու հետ: Ընդ որում, սպանությունը պետք է կատարվի անձի օրինական, իրավաչափ գործունեության կապակցությամբ: Օրենսդրի կողմից <<կապված>> բառի կիրառումը ոչ միայն տեսական, այլև գործնական կարևոր նշանակություն ունի սպանության տվյալ տեսակի որակման համար։ Այն նշանակում է, որ արարքը տվյալ դեպքում ուղղակիորեն կապված է տուժողի կողմից կատարվող պարտականությունների հետ։
Անհրաժեշտ է նշել, որ քննարկվող հատկանիշների լայն ըմբռնումը պետք է որոշակի սահմաններ ունենա։ Մասնավորապես՝ ծառայողական գործունեության և հասարակական պարտքի կատարման հետ կապը կարող է առկա լինել միայն այն դեպքերում, երբ սուբյեկտը փաստացի օժտված է որոշակի լիազորություններով: Սպանությունը քննարկվող հատկանիշներով որակելու համար որևէ նշանակություն չունի՝ այն կատարվել է տուժողի կողմից իր ծառայողական գործունեությունն իրականացնելու կամ հասարակական պարտքը կատարելու պահին, թե դրանից որոշ ժամանակ անց կամ առաջ։ Որակման հիմնական չափանիշը տվյալ դեպքում սպանության կապն է անձի կողմից իր պարտականությունները կատարելու հետ:
Միևնույն ժամանակ, բազմաթիվ ուսումնասիրություններ ցույց են տվել, որ 104-րդ հոդված 2-րդ մասի 2-րդ կետով նախատեսված սպանությունները հիմնականում կատարվում են վրեժի շարժառիթով։ Ընդ որում, սպանությամբ վրեժ լուծելու մտադրությունը տվյալ դեպքում պետք է առաջացած լինի տուժողի կողմից իր ծառայողական գործունեության իրականացման կամ հասարակական պարտքի կատարման կապակցությամբ: Իսկ ինչպես ցույց է տալիս դատական պրակտիկան, քննարկվող սպանության դեպքերի ճնշող մեծամասնությունը տեղի է ունենում սպանելու դիտավորությունն առաջանալուց անմիջապես հետո կամ դրանից կարճ ժամանակ անց (չնայած չի բացառվում նաև, որ այն տեղի ունենա քիչ թե շատ երկար ժամանակ անց):
Օրենքից բխում է, որ տվյալ դեպքում խոսքն անձի օրինական, իրավաչափ ծառայողական գործունեության կամ հասարակական պարտքի կատարման մասին է: Իսկ եթե սպանությունը կատարվում է այն պատճառով, որ անձը կատարել է ապօրինի գործողություններ կամ անցել է իր լիազորությունների սահմանը, ապա արարքը չի կարող որակվել 104-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 2-րդ կետով: Նման դեպքերում արարքը դիտվում է որպես անձի դեմ ուղղված այլ ոտնձգություն: Գործի կոնկրետ հանգամանքներից ելնելով՝ այն կարող է որակվել որպես հասարակ կամ հոգեկան խիստ հուզմունքի վիճակում կատարված սպանություն և այլն:
Որպեսզի պարզվի տվյալ գործով ամբաստանյալին առաջադրված 104-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 2-րդ կետով առաջադրված մեղադրանքի իրավաչափությունը, պետք է հասկանալ, թե մեղադրական եզրակացության մեջ նշված տուժողի գործողությունները որքանով են եղել օրինական, իր ծառայողական պարտականություններից բխող և որքանով են դրանք եղել պետականորեն գրանցված և փաստաթղթավորված։
Բողոքաբերը նշել է, որ <<Անելիք բանկ>> ՓԲ ընկերությունը չունի իրավաբանական և խնդրահարույց վարկերի վարչություն, ուստի տուժողը չէր կարող զբաղեցնել իրավաբանական և խնդրահարույց վարկերի վերադարձման վարչության պետի պաշտոնը։
Նշվածն ապացուցվում է <<Անելիք բանկ>> ՓԲ ընկերության կողմից 2019 թվականի մարտի 7-ի գրությամբ։ Ուստի կարելի է արձանագրել, որ <<Անելիք բանկ>> ՓԲ ընկերությունը չունի իրավաբանական և խնդրահարույց վարկերի վերադարձման վարչություն, իսկ մեղադրական եզրակացության մեջ իրական փաստերը խեղաթյուրված ներկայացնելով՝ նախաքննության մարմինը միտում է ունեցել Հովհաննես Աթանյանի լիազորությունների շրջանակն ընդլայնելու միջոցով պատրանք ստեղծել, որ վերջինի նկատմամբ կատարված ոտնձգությունը կրում է ծառայողական պարտականություններից բխող, այն է՝ վարկի խնդրահարույց լինելու հետ կապված: Մինչդեռ գործով ձեռք բերված ապացույցները խոսում են այն մասին, որ եթե վարկի հետ կապված խնդիրներով պայմանավորված լիներ կատարված հանցագործությունը, ապա թիրախում պետք է հայտնված լիներ հենց խնդրահարույց ակտիվների կառավարման դեպարտամենտի ղեկավար Հայկ Գրիգորյանը: Հետևաբար, Հովհաննես Աթանյանը չէր կարող զբաղեցնել իրավաբանական և խնդրահարույց վարկերի վերադարձման վարչության պետի պաշտոնը, քանի որ <<Անելիք բանկ>> ՓԲ ընկերությունը չունի իրավաբանական և խնդրահարույց վարկերի վերադարձման վարչության պետի պաշտոն, առավել ևս, որ ըստ կանոնադրության՝ խնդրահարույց վարկերի վերադարձման վարչության իրական անվանումն <<Անելիք բանկ>> ՓԲ ընկերության խնդրահարույց ակտիվների կառավարման դեպարտամենտ է: Այսինքն` անգամ այս համատեքստում պաշտոնները միմյանց գումարելով չէր կարող վարույթն իրականացնող մարմինը ստանալ <<իրավաբանական և խնդրահարույց վարկերի վերադարձման վարչություն>>։
Այսպիսով` նախաքննության մարմնի կողմից Հովհաննես Աթանյանի զբաղեցրած պաշտոնն իրականությանը չհամապատասխանող կերպով ներկայացնելը կրում է անձի մեղքն այլ ապացույցներով հիմնավորելու անհնարինության պայմաններից բխող դիտավորյալ քայլ։
Անհրաժեշտ է անդրադառնալ այն հարցին՝ արդյոք Հովհաննես Աթանյանի օրինական ծառայողական գործառույթների մեջ է մտել բանկին անցած գույքն ըստ նպատակային նշանակության օգտագործելը, առանց բանկին վնաս տալու՝ իրավաբանական անձ ստեղծելը և մասնավոր գործունեությամբ զբաղվելը: Ըստ բանկի կողմից տրված տեղեկատվության՝ Հովհաննես Աթանյանի ծառայողական պարտականությունները կանոնակարգվել են բանկի խորհրդի թիվ 33-Լ որոշմամբ՝ հաստատված իրավաբանական վարչության կանոնադրությամբ: Ուսումնասիրելով նշված կանոնադրությունը՝ չի գտնվել մի կետ, որ բացառապես բանկի խորհրդի որոշմամբ կամ բանկի աշխատակցի կողմից խորհրդին ներկայացված առաջարկությամբ կարող էր տրվել համաձայնություն ՍՊ ընկերություն ստեղծելու և բանկին անցած գույքը նպատակային օգտագործելու, այնուհետև վաճառելու համար:
Բանկի և <<Նաիրյան>> ՍՊ ընկերության միջև կնքված վարկային պայմանագրերի մեջ չի գտնվել մի կետ, որով կսահմանվի, որ այդ գործարքը կամ <<Նաիրյան>> ՍՊ ընկերությունն ընդհանրապես առնչություն ունեն բանկի հետ և որ գույքը ՍՊ ընկերությանն է հանձնվում պայմանով, որ հետագայում անշարժ գույքը շահագործվելու է բացառապես բանկի շահերը սպասարկելու և հետագայում բանկի համար վաճառելու և վաճառքից գոյացած գումարը վերադարձնելու համար:
Ավելին՝ քրեական գործում առկա են պայմանագրեր, որոնք խոսում են այն մասին, որ <<Գիտի Տոստօ>> ՍՊ ընկերությունը բանկին է հանձնել գույքը՝ պարտքի դիմաց, իսկ վարկի մնացած մասը հատուցել է հաջորդիվ գրավով, այսինքն՝ որպես այդպիսին բանկին վնաս չի պատճառվել և որևէ աշխատակից առիթ չի ունեցել թեկուզ անօրինական ճանապարհով ի շահ բանկի գործողություն կատարելու միջոցով բանկին անցած գույքը շահագործելու ի շահ բանկի՝ առանց անձնական շահ հետապնդելու:
Միևնույն ժամանակ պետք է փաստել, որ գույքի լիկվիդային արժեքը գերազանցել է 500 մլն ՀՀ դրամը: Ըստ <<Գնահատողների միության>> կողմից տրված գնահատման հաշվետվության՝ Արմավիրի մարզի Փարաքար-Թաիրով գյուղի Դեմիրճյան թաղամասի 8-րդ փողոցի 1-ին հասցեում գտնվող անշարժ գույքի շուկայական արժեքը կազմել է 602.800․000 ՀՀ դրամ, իսկ լիկվիդացիան արժեքը՝ 542.500.000 ՀՀ դրամ: Հենց այս փաստաթղթով էլ հերքվում են բոլոր այն հորինված ցուցմունքները, որ գույքի ինքնարժեքը չէր բավարարում վարկի ամբողջական մարման համար։ Այլապես կստացվի, որ բանկը երկու անգամ գրավի դիմաց վարկ է տրամադրել երկու տարբեր կազմակերպությունների, որի գնահատված արժեքը շատ ավելի ցածր է եղել տրամադրվող վարկից: Այս պարագայում քննության ընթացքում գոնե պետք է քննարկման առարկա դարձվեր, թե ինչ ճանապարհով են վարկերը տրամադրվել և ինչ մեխանիզմների կիրառման համար:
Նշվածից ակնհայտ է, որ Հովհաննես Աթանյանի գործողությունները, եթե անգամ համապատասխան են ցուցմունքներով հայտնած տվյալներին, չեն բխել իր օրինական ծառայողական պարտականություններից, այլապես այդ մասին պետք է ուղղակիորեն նշված լիներ նաև վերջինի պարտականությունները սահմանող կանոնադրությամբ:
Ինչ վերաբերվում է <<Նաիրյան>> ՍՊ ընկերության կողմից ամբաստանյալի շարժական գույքն ապօրինաբար պահելուն և դա որպես տուժողի ծառայողական գործունեություն դիտելուն, ապա այս կանխավարկածը նույնպես հերքվում է գործում առկա ապացույցներով:
Բանկը հայտնում է, որ երբևիցե չի քննարկել <<Նաիրյան>> ՍՊ ընկերություն հիմնադրելու, դրա միջոցով <<Անգելինա>> հարսանյաց սրահը գործող բիզնես դարձնելու, այն վաճառելու և բանկի վնասը հատուցելու հարցով տուժողին հավանություն տալու հարցը: Բանկը նաև հայտնում է, որ որևիցե առնչություն կամ փոխկապակցվածություն չունի <<Նաիրյան>> ՍՊ ընկերության հետ: Սրանով նաև հերքվում է <<Նաիրյան>> ՍՊ ընկերության հիմնադիրների այն ցուցմունքը, որով վերջինները փորձում են ՍՊ ընկերության ստեղծումը և <<Անգելինա>> սրահի ձեռք բերումը ներկայացնել որպես բանկի վնասների փոխհատուցման գործողություն՝ առանց շահույթ հետապնդելու ակնկալիքի:
Հարկ է նշել, որ բանկի և <<Նաիրյան>> ՍՊ ընկերության միջև կնքված առուվաճառքի պայմանագրից ակնհայտ է, որ վաճառքի պահին բանկը ստացել է վաճառքի գումարը և սեփականությունը փոխանցվել է <<Նաիրյան>> ՍՊ ընկերությանը, ընդ որում առուվաճառքի պայմանագրով վաճառվել է նաև շարժական գույքը, որը պայմանագրով նշվել է որպես անշարժ գույքի պատկանելիք, և դա այն պայմաններում, երբ շարժական գույքը երբևէ բանկում գրավի առարկա չի հանդիսացել:
Ինչպես երևում է <<Նաիրյան>> ՍՊ ընկերության պետական գրանցման փաստաթղթերի ուսումնասիրությունից, տուժողը ոչ մի առնչություն չունի այդ ՍՊ ընկերության հետ, և եթե նույնիսկ ընդունենք, որ ըստ ցուցմունքների՝ նա դե ֆակտո եղել է այս ՍՊ ընկերության հիմնադիրը, ապա փաստ է, որ նա օրինական կարգով չի գրանցել իր մասնակցությունը, ինչը նշանակում է, որ տվյալ ՍՊ ընկերությունում չի ունեցել օրինական կարգով գրանցված ծառայողական պարտականություններ, որպիսի հանգամանքն ուղղակիորեն բացառում է 104-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 2-րդ կետով սահմանված հանցակազմի առկայությունը:
Վերը թվարկածից ակնհայտ է, որ սպանությունը տեղի է ունեցել անձնական դրդապատճառներով, պահի տակ առաջացած վիրավորանքի արդյունքում, որը, ամենայն հավանականությամբ, խթանվել է ամբաստանյալի՝ դեռևս 1980 թվականից ունեցած հոգեկան հիվանդության սրացման արդյունքում:
Ինչ վերաբերում է Հովհաննես Աթանյանի կողմից իր վարչության աշխատակիցներին՝ դատարանում առարկություններ ներկայացնելու վերաբերյալ հրահանգներ տալուն, ապա այս պնդումը որևէ կերպ չի կարող հիմնավոր լինել, քանի որ դատական պրոցեսում բնականաբար դատավարական հակառակորդ կողմերն առարկություններ ներկայացնում են և դրանք բնական, ակնհայտ դատավարական գործընթացներ են։ Առավել ևս, որ Արծրուն Պողոսյանի և <<Գիտի Տօստօ>> ՍՊ ընկերության, երրորդ անձ <<Անելիք Բանկ>> ՓԲ ընկերության միջև քննվող թիվ ՏԴ1/0046/02/13 քաղաքացիական գործով Մկրտիչ Պողոսյանի որդին` Արծրուն Պողոսյանը, չի պարտվել և նշված գործի շրջանակներում նշել, որ առարկություններ ներկայացնելու վերաբերյալ հրահանգը կարող էր դառնալ հանցագործության դրդապատճառ, որևէ կերպ չի կարող հիմնավոր լինել։
<<Անելիք բանկ>> ՓԲ ընկերությունը Մկրտիչ Պողոսյանի դեմ դատական հայց է ներկայացրել 2011 թվականի մայիսի 12-ին` գույքը ուրիշի տիրապետումից հետ պահանջելու և տարածքից վտարելու պահանջով, հայցվորի ներկայացուցիչն է եղել Գ.Արզումանյանը, ոչ թե Հովհաննես Աթանյանը: Ընդ որում, ի պատասխան պաշտպան Ս.Ասլանյանի հարցմանը բանկի կողմից տրված պատասխանում նշվել է, որ <<ԱյԴի բանկ>> ՓԲ ընկերությունը հայտնում է, որ Մկրտիչ Արծրունի Պողոսյանը 2013 թվականից սկսած որևէ գործարք բանկում չի արել:
Պետք է արձանագրել, որ Մկրտիչ Պողոսյանը բանկի հաճախորդ չի հանդիսացել և չէր կարող առնչություն ունենալ Հովհաննես Աթանյանի և բանկի որևէ աշխատակցի պաշտոնեական պարտականությունների կատարմանը, ուստիև չէր կարող նրան մեղադրանք առաջադրվել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 104-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 2-րդ կետով:
<<Ավան>> հոգեկան առողջության կենտրոնը 2021 թվականի հունվարի 12-ին պատասխան է տվել, ըստ որի՝ Մկրտիչ Պողոսյանը հաշվառվել է իրենց մուտ 2017 թվականի օգոստոսի 15-ից, իսկ հիվանդության սկիզբ է նշված 1980 թվականի նոյեմբերի 12-ը։ Ըստ հիվանդության պատմության՝ Մկրտիչ Պողոսյանը փսիխոպատիկ է, հիստերիկ գրգռվածության ֆորմայի, անկայուն վարքի փոխհատուցմամբ, տարել է հիստերիկ ռեակցիաներ, որն արտահայտվել է գիտակցության նեղացմամբ:
Եթե ամբաստանյալն ի սկզբանե ցանկանար սպանել տուժողին, տրամաբանորեն զենքը չէր պահի բեռնախցիկում, այլ կպահեր ձեռքի տակ՝ ավտոմեքենայի սրահում, բացի այդ, չէր կատարի հանցանքը տեսախցիկների տակ, իր սեփական ավտոմեքենայով, երբ բացահայտվելու հավանականությունը հարյուր տոկոս է:
Ամբաստանյալը իր տարիներ տևող վեճը բանկի հետ լուծել և արդյունքի է հասել օրենքով սահմանված կարգով՝ դատարանի միջոցով, ընդ որում, վերը նշված դատական ակտով արձանագրվել է, որ շարժական գույքը պատկանում է ամբաստանյալի որդուն՝ Ա.Պողոսյանին։
Ըստ բողոքաբերի կողմից նշված ցուցմունքների, վիճելի շարժական գույքը գրավի առարկա չի հանդիսացել և վճռի լույսի ներքո բանկի կողմից պահվել է ապօրինի, օրենքի խախտումով և օրինական գործողություն համարվել չի կարող։
Բացի այդ, այն պահին, երբ բանկը կատարել է այդ անօրինական գործողությունը, տուժողը որևիցե առնչություն դրա հետ չի ունեցել, ավելին՝ ինչպես երևում է ցուցմունքներից, ընդհակառակը՝ տուժողը փորձել է ամեն կերպ օգնել ամբաստանյալին՝ նոր վարկ ստանալու համար և արդեն իրավաբանական վարչության պետի պաշտոնը զբաղեցնելով՝ կողմ է քվեարկել, որ ամբաստանյալը ստանա վարկ և լուծի իր խնդիրները։
Այստեղից բխում է, որ եթե մեղադրողը որպես սպանության շարժառիթ դիտարկել է տուժողի ծառայողական գործողությունների արդյունքում պատճառված վնասի համար վրեժը, ապա պետք է արձանագրել, որ այս կանխավարկածը հերքվում է գործով ձեռք բերված ապացույցներով, որոնք աներկբա վկայում են այն մասին, որ բանկի կողմից ամբաստանյալի գույքն ապօրինաբար պահելու գործընթացում տուժողը ոչ մի առնչություն չի ունեցել, քանի որ այդ գործողության կատարման ժամանակ եղել է ընդամենը բանկի իրավաբանական վարչության հասարակ աշխատակից և նման հարցերի լուծումը դուրս է եղել իր լիազորությունների տիրույթից, ընդհակառակը, երբ դարձել է իրավաբանական վարչության պետ, փորձել է օգնել ամբաստանյալին՝ նոր վարկ ստանալու գործընթացում վարչության նիստին կողմ քվեարկելու միջոցով:
Դատարանն անգամ պատիժ նշանակելիս չի անդրադարձել մեղմացնող հանգամանքներին, որոնք են՝ մեղայականով ներկայանալը, հանցագործությունը բացահայտելուն օգնելը` ինքնախոստովանական ցուցմունքներ տալը, իր կատարած արարքի համար զղջալը։
Դատարանը որպես մեղմացուցիչ հանգամանք պետք է հաշվի առներ նաև ՀՀ քրեական օրենսգրքի 62-րդ հոդվածի 1-ին մասի 7-րդ կետով սահմանված տուժողի վարքագծի հակաօրինականությունը։ Քրեական գործում առկա ապացույցներից ակնհայտ է, որ տուժողը <<Նաիրյան>> ՍՊ ընկերությունում ամբաստանյալի որդուն պատկանող շարժական գույքն ապօրինի պահելով, ցուցաբերել է հակաօրինական վարքագիծ, որն արտահայտվել է նրանով, որ հանդիսանալով բանկի աշխատակից՝ դուրս է եկել իր ծառայողական պարտականությունների շրջանակներից, այլ անձանց անունով բացել է ՍՊ ընկերություն՝ հստակ գիտակցելով, որ շարժական գույքը գրավի առարկա չի հանդիսացել, <<Նաիրյան>> ՍՊ ընկերությունն այն բանկից չի գնել, որ այդ գույքի հետ կապված առկա է վեճ, ապօրինաբար տիրացել է դրան և փաստացի վնաս է պատճառել նրան, բացի այդ, սեփական հակաօրինական գործողություններում անպատժելիությունն ընդգծելու նպատակով էլ սկսել է ծաղրել ամբաստանյալին՝ դրանով իսկ անկայուն հոգեվիճակ ունեցող ամբաստանյալին իր հակաօրինական վարքագծով փաստացի դրդել է սպանության:
Բացի այդ, ամբաստանյալն ինքնակամ ներկայացել է նախաքննությանը, տվել է խոստովանական ցուցմունքներ, որոնց միջոցով էլ օգնել է հանցագործության բացահայտմանը և զղջացել է կատարված հանցանքի համար, ինչպես նաև որպես մեղմացնող այլ հանգամանքներ կարող են համարվել ամբաստանյալի՝ դեռևս 1980 թվականից ունեցած հոգեկան հիվանդությունը և տուժողի հակաօրինական գործողությունների հետևանքով դրա սրացումը:
Բողոքաբերը գտել է, որ տվյալ գործով մեղադրական եզրակացությունը հակասում է քրեադատավարական նորմերին և ՀՀ վճռաբեկ դատարանի կողմից կայացված որոշումներով մեղադրական եզրակացությանն առաջադրված պահանջներին։ Տվյալ գործով անհատականացված չեն Մկրտիչ Պողոսյանին մեղսագրվող արարքի փաստական և իրավական հանգամանքները, առկա է անհամապատասխանություն մեղադրանքում նկարագրված փաստերի և գործում առկա ապացույցներով հաստատված հանգամանքների, այդ թվում՝ դատարանում ձեռք բերված ապացույցների մեջ, կոնկրետ հանցակազմի հատկանիշներին համապատասխանող փաստերով չեն հիմնավորվել հանրության համար վտանգավոր և հակաիրավական գործողությունները և չեն բացահայտվել Մկրտիչ Պողոսյանին առաջադրված մեղադրանքին համապատասխանող գործողությունները կամ անգործությունը կազմող փաստերը:
Տվյալ գործով հավաքված և մեղադրանքի հիմքում դրված փաստական տվյալները բավարար չեն մեղադրանքում ձևակերպված արարքներին համապատասխան իրավաբանական գնահատական տալու համար։ Ուստի վերը նշվածը հիմք է տալիս բացահայտված չհամարելու Մկրտիչ Պողոսյանին վերագրվող արարքի փաստական հանգամանքները, վերջինի կողմից կատարված արարքի՝ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 104-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 2-րդ կետին համապատասխանելու հանգամանքը, հակառակը՝ մեղադրանքի հիմքում դրված ապացույցներով հերքվում է նրա կողմից անձի դեմ ծառայողական գործունեության հետ կապված ոտնձգության կատարման փաստը:
Հիմք ընդունելով ՀՀ վճռաբեկ դատարանի դատողություններն այն մասին, որ դատական քննության առարկան անձին առաջադրված մեղադրանքի հիմնավորվածությունն ու օրինականությունը ստուգելն է, ապա միանշանակ պետք է արձանագրել, որ տվյալ գործով ամբաստանյալ Մկրտիչ Պողոսյանին առաջադրված մեղադրանքը ոչ հիմնավորված է, ոչ էլ օրինական: Այն չի համապատասխանում դատարանում հետազոտված ապացույցներին և ՀՀ քրեական օրենսգրքի 104-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 2-րդ կետով ամրագրված հանցակազմերի դիսպոզիտիվ հատկանիշներին, որպիսի պայմաններում բացակայում է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 104-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 2-րդ կետով նախատեսված հանցակազմը։
Նախաքննական մարմնի կողմից տվյալ գործով չեն երաշխավորվել Մկրտիչ Պողոսյանի արդար դատաքննության հիմնարար իրավունքի արդյունավետ իրացման կարևորագույն երաշխիքներից մրցակցության սկզբունքի, պաշտպանության իրավունքի իրացումը մեղադրական եզրակացության համատեքստում։
Նշված երաշխիքները խաթարվել են դատաքննության ընթացքում ձեռք բերված անհերքելի ապացույցների ուսումնասիրությունից հետո: Անգամ մեղադրական ճառում մեղադրողի կողմից նշված վերացական վերլուծությունները, որոնք չեն հիմնավորվում կոնկրետ ապացույցով, այլ կրում են ընդհանրական բնույթ, առավել ևս այն դեպքում, երբ մեղադրական ճառում նշված դիրքորոշումները հերքվում են պաշտպանության կողմի ներկայացրած հիմնավորումներով:
Մեղադրողն իր ճառում նշել է, որ Հովհաննես Աթանյանն ի պաշտոնե ղեկավարել է վարչության աշխատակիցներին, իր գործողության կամ անգործության հետևանքով բանկին հասցված վնասի համար պատասխանատվություն է կրել և աշխատակիցների միջև աշխատանքի բաշխման լիազորություն ունենալով՝ համակարգել ու ղեկավարել է բանկին անցած գույքի իրացման, վիճելի իրավահարաբերությունների կարգավորման և բանկի գույքային իրավունքների դատական պաշտպանության գործընթացները, ինչն ուղղակիորեն վկայում է այն մասին, որ ի վերջո, վերջինը Մկրտիչ Պողոսյանի ընտանիքին պատկանած շարժական գույքի վերաբերյալ առաջացած վեճի առումով ունեցել և իրականացրել է իր ծառայողական պարտականությունները և կոորդինացրել է վարչության աշխատակիցների կողմից քաղաքացիաիրավական դատական գործընթացում բանկի շահերի պաշտպանությունը:
Մկրտիչ Պողոսյանի կողմից ներկայացված, խնդրո առարկա հանդիսացող գույքի վերաբերյալ քաղաքացիական դատարանների կայացված վճիռների և որոշումների հետազոտմամբ նույնպես հաստատվում է, որ Պողոսյանների ընտանիքն <<Անելիք բանկ>> ՓԲ ընկերության հետ իրավական վեճ է ունեցել, որի կարգավորումը եղել է տուժողի լիազորությունների տիրույթում։ Սակայն մեղադրողն անտեսել է մի շատ կարևոր հանգամանք, որ հանցագործության կատարման պահին` 2015 թվականի նոյեմբերի 24-ի դրությամբ, արդեն իսկ 2015 թվականի փետրվարի 12-ին Տավուշի մարզի ընդհանուր իրավասության դատարանի կողմից Արծրուն Պողոսյանի հայցը բավարարվել է և վճռել է պարտավորեցնել <<Գիտի Տօստօ>> ՍՊ ընկերությանը և <<Անելիք բանկ>> ՓԲ ընկերությանն Արծրուն Պողոսյանին վերադարձնել 2012 թվականի սեպտեմբերի 1-ին կնքված գույքի անհատույց օգտագործման պայմանագրի թիվ 1 հավելվածում նշված և 2013 թվականի հունիսի 1-ի արձանագրությամբ <<Անելիք բանկ>> ՓԲ ընկերությանն ի պահ հանձնված գույքը:
Այնուհետև 2015 թվականի հունիսի 19-ին թիվ ՏԴ1/0046/02/13 քաղաքացիական գործով վերաքննիչ դատարանը, դռնբաց դատական նիստում, քննելով պատասխանող <<Անելիք բանկ>> փակ բաժնետիրական ընկերության վարչության նախագահ Ներսես Կարամանուկյանի վերաքննիչ բողոքը՝ ՀՀ Տավուշի մարզի ընդհանուր իրավասության դատարանի 2015 թվականի փետրվարի 12-ի թիվ ՏԴ1/0046/02/13 վճռի դեմ՝ կայացված քաղաքացիական գործով` ըստ հայցի Արծրուն Մկրտիչի Պողոսյանի ընդդեմ <<Գիտի Sօստօ>> սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերության և <<Անելիք բանկ>> փակ բաժնետիրական ընկերության` շարժական գույքը հետ վերցնելու պահանջի մասին, որոշել է Վերաքննիչ բողոքը բավարարել ամբողջությամբ: Տավուշի մարզի ընդհանուր իրավասության դատարանի 2015 թվականի փետրվարի 12-ի թիվ ՏԴ1/0046/02/13 քաղաքացիական գործով կայացրած վճիռը բեկանվել է և գործն ուղարկվել է նոր քննության։
Ակնհայտ է և էական նշանակություն ունի այն, որ իրավաբանական վարչության պետ է հանդիսանում ոչ թե տուժող Հովհաննես Աթանյանը, այլ մեկ այլ անձ՝ Ներսես Կարամանուկյանը, այսինքն՝ անգամ եթե մեղադրողը Մկրտիչ Պողոսյանին վերագրվող արարքը փորձում է հիմնավորել դատավարական պրոցեսում ձեռնարկած գործողություններով, ապա, այնուամենայնիվ, այդ գործողությունները չեն կատարվել տուժող Հովհաննես Աթանյանի կողմից։
Իսկ հանցագործության կատարման պահին քաղաքացիական գործի բեկանումից հետո` 2015 թվականի նոյեմբերի 10-ին, ընդունվել է դատավոր Լիլիթ Սարգսյանի վարույթ և դատաքննություն է նշանակվել 2016 թվականի հունվարի 19-ին, այսինքն՝ հանցագործության կատարման պահին առկա չի եղել քաղաքացիական գործի ընթացքում մեղադրողի կողմից նկարագրված և Հովհաննես Աթայանի կողմից կատարված գործողությունները, ուստի մեղադրողի դատողություններն ու ենթադրությունները զուրկ են որևէ առարկայական հիմնավորումից։
Տվյալ գործով կազմված մեղադրական եզրակացության մեջ հստակ նշված չէ հանցագործության ժամանակահատվածը, եղանակը, մանրամասնորեն, հստակ նշված չեն արարքի քրեաիրավական որակման հիմքում ընկած փաստերը՝ հանցագործության դեպքի և դրա հետ կապված հանգամանքների մանրակրկիտ նկարագրությունը, որպիսի պայմաններում առաջադրված մեղադրանքը զրկել է մեղադրյալին պատշաճ կերպով իրականացնել իր պաշտպանության իրավունքը, ինչպես նաև չի ապահովել կողմերի դատավարական իրավահավասարությունը՝ սեփական դիրքորոշումը հիմնավորելու և մյուս կողմի փաստարկները հերքելու համար, ինչը հանգեցրել է արդար դատաքննության հիմնարար արժեքի առարկայազրկման:
Մասնավորապես՝ դրանում հստակեցված չէ, թե տուժողի գործողություններն օրինականության որ սկզբունքին կամ դրույթին են համապատասխանում, հիմնավորված չէ Մկրտիչ Պողոսյանի անմիջական առնչությունը շարժական գույքերին, հիմնավորված չէ թե Մկրտիչ Պողոսյանն ինչ խնդրահարույց վարկ է ունեցել, որն առնչվել է տուժողի հետ, հիմնավորված չէ, թե որ քաղաքացիական գործով որպես իրավաբանական վարչության պետ է տուժողը կատարել գործողություններ, նշված չէ այդ գործողությունների ժամանակահատվածը, հիմնավորված չէ, որ նկարագրված գործողությունները կատարվել են տուժողի կողմից: Այսինքն, ըստ էության, մեղադրական եզրակացությամբ հիմնավորված չեն նշված հանգամանքները և քննչական գործողություններով, մասնավորապես՝ ձեռք բերված ապացույցներով և գործի լուծման համար էական նշանակություն ունեցող ապացույցներ ձեռք չբերելով ու դրանց գնահատական չտալով, անձին վերագրվող հանցագործության հիմքում նաև արդարացնող ապացույցներ ձեռք չբերելով և մեղադրանքի հիմքում չդնելով՝ պետք է փաստել, որ մեղադրական եզրակացությունն այս առումով չի համապատասխանում օրինականության և հստակության սկզբունքին, ինչպես նաև նշված չեն ենթադրյալ քրեաիրավական որակման հիմքում ընկած փաստերը` հանցագործության դեպքի և դրա հետ կապված հանգամանքների մանրակրկիտ նկարագրությունը:
Տվյալ գործով կազմված մեղադրական եզրակացությանը չի համապատասխանում օրենքով սահմանված պահանջներին նաև այն առումով, որ նրանում բացակայում են Մկրտիչ Պողոսյանի կողմից ի պաշտպանություն իրեն բերվող փաստարկների հերքման մասին դատողությունները, ինչպես նաև դրանց ստուգման արդյունքում ձեռք բերված ապացույցները: Ապացույցների հետազոտումից ակնհայտ է դառնում, որ Մ.Պողոսյանի ներկայացված փաստարկների վերաբերյալ ընդհանրապես քննություն չի իրականացվել, անգամ իր պահանջի առկայության պայմաններում չի էլ հարցաքննվել, անգամ չեն նշանակվել դատահոգեբանական, դատահոգեբուժական փորձաքննություններ։
Նկատի ունենալով այն հանգամանքը, որ դատարանը պարտավոր է գնահատել նաև մինչդատական վարույթում վարույթն իրականացնող մարմինների կողմից օրենքի պահանջների պահպանված լինելը՝ բողոքաբերը գտել է, որ նախաքննական մարմինը չի կատարել իր պարտավորությունը՝ երաշխավորելու մեղադրյալի արդար դատաքննության իրավունքի արդյունավետ իրացման կարևորագույն երաշխիքներից մրցակցության սկզբունքի և պաշտպանության իրավունքի իրացումը մեղադրական եզրակացության համատեքստում։ Նախաքննությունը տարվել է միակողմանի, նախաքննական մարմինը ոչ միայն չի կատարել օրենքով իր վրա դրված պարտականությունը՝ պարզել նաև մեղադրյալին արդարացնող հանգամանքները, այլև նույնիսկ չի էլ փորձել դրանք ըստ էության ստուգել, իսկ քննությամբ ձեռք բերված ապացույցները, որոնք, ըստ էության, մեղադրանքը հերքող ապացույցներ են, ներկայացվել են որպես մեղադրող ապացույցներ:
Ինչպես նաև անհրաժեշտ է անդրադառնալ այն հարցին՝ արդյոք 2015 թվականի նոյեմբերի 26-ի Մկրտիչ Պողոսյանին ՀՀ քրեական օրենսգրքի 104-րդ հոդվածի 1-ին մասով առաջադրված մեղադրանքը ՀՀ քրեական օրենսգրքի 104-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 2-րդ կետով վերաորակելով չի խախտվել մեղադրյալի մեկ այլ դատավարական ինստիտուտից օգտվելու և իր համար առավել մեղմ և բարենպաստ դատական ակտ ակնկալելու երաշխիքը և դրանով իսկ արդյոք չի խաթարվել ողջամիտ ժամկետում արդար դատաքննության իրավունքը, ինչպես նաև պատժի կրման ընթացքում վաղաժամկետ ազատման իրավունքից օգտվելու երաշխիքը։
Առաջադրված ակնհայտ ապօրինի մեղադրանքը խաթարել է Մկրտիչ Պողոսյանի՝ արագացված դատաքննության կարգից օգտվելու, ողջամիտ ժամկետում արդար դատաքննության իրավունքը, ինչը զրկել է նրան առավել մեղմ և բարենպաստ դատական ակտ ունենալու երաշխիքից։
Հաշվի առնելով Մկրտիչ Պողոսյանի առողջական վիճակը՝ ստացվում է, որ նա տևական ժամանակ գտնվում է կալանքի տակ միայն այն պատճառով, որ վերջինին առաջադրված մեղադրանքը փոփոխվել է՝ առանց դրա համար հիմնավոր ապացույցների: Քննիչի կողմից կամայականորեն առանց որևէ հիմնավոր ապացույցի ծանրացվել է Մկրտիչ Պողոսյանի մեղադրանքը, իսկ քրեական գործի նկատմամբ դատավարական հսկողություն իրականացնող դատախազը, աչք փակելով, ակնհայտ ապօրինի մեղադրանքը հաստատել և ուղարկել է դատարան, իսկ դատարանը կայացված դատավճռով հաստատել է նախաքննական մարմնի և մեղադրողի ակնհայտ անհիմն մեղադրական եզրակացությունը, որով ապօրինի կերպով Մկրտիչ Պողոսյանը զրկվել է դատավարական երաշխիքներից։
Ամբաստանյալ Մկրտիչ Պողոսյանին ՀՀ քրեական օրենսգրքի 104-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 2-րդ կետով առաջադրված մեղադրանքի հիմքում դրվել են հետևյալ ապացույցները՝ տուժողի իրավահաջորդ Արուսյակ Լեռնիկի Աթանյանի, վկաներ Հայկ Պավլիկի Գրիգորյանի, Ոսկան Ժորայի Ոսկանյանի, Էդվարդ Անդրանիկի Սահակյանի, Գրիգոր Արզասի Ոսկանյանի, Կարապետ Հովհաննեսի Գյոդակյանի, Սամվել Վասիլի Վարդանյանի, Ռուբեն Աշոտի Մխիթարյանի և Կարեն Սամվելի Գևորգյանի ցուցմունքները, անձին ճանաչման ներկայացնելու մասին քննչական գործողություն կատարելու արձանագրությունը, Հովհաննես Լեռնիկի Աթանյանի դիակի դատաբժշկական փորձաքննության թիվ 1280 եզրակացությունը, դատաձգաբանական, դատահետքաբանական և դատաքիմիական համալիր փորձաքննության թիվ 3479-15 եզրակացությունը, դատաձգաբանական փորձաքննության թիվ 3525-15 եզրակացությունը, դատաապրանքագիտական, դատահետքաբանական և դատաքիմիական համալիր փորձաքննության թիվ 3542-15 եզրակացությունը, ապացույց ճանաչված, այլ փաստաթուղթ հանդիսացող, Երևան քաղաքի Վարդանանց փողոցում տեղադրված, <<Փարքինգ սիթի սերվիս>> ՓԲ ընկերությանը պատկանող տեսանկարահանող սարքի տեսագրությունների զննության արձանագրությունը, Մկրտիչ Պողոսյանի մասնակցությամբ կատարված քննչական փորձարարությունը, Հովհաննես Լեռնիկի Աթանյանի՝ իրեղեն ապացույց ճանաչված հագուստները։
Տվյալ քրեական գործով մեղադրանքը կազմող ապացույցներով չի ապահովվել այնպիսի ծավալ, որը կբացառի դրա ապացուցվածության վերաբերյալ ցանկացած ողջամիտ կասկած։ Նախաքննության մարմնի կողմից ձեռք բերված վերոնշյալ ապացույցները բավարար չեն և չեն կարող թույլատրելիության, վերաբերելիության և բավարարության առումով իրենց համակցության մեջ հիմք հանդիսանալ ամբաստանյալ Մկրտիչ Պողոսյանին ՀՀ քրեական օրենսգրքի 104-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 2-րդ կետով առաջադրված մեղադրանքը հիմնավոր ճանաչելու, վերջինին այդ հանցագործության կատարման մեջ մեղավոր ճանաչելու և մեղադրական դատավճիռ կայացնելու համար, քանի որ դրանցով չի հաղթահարվում և նշված ապացուցները չեն համապատասխանում <<հիմնավոր կասկածից վեր>> ապացուցողական չափանիշին և դրանք բավարար չեն նշված հոդվածով մեղադրական դատավճիռ կայացնելու համար:
Ելնելով վերոնշվածներից՝ բողոքաբերը գտել է, որ Մկրտիչ Պողոսյանին ՀՀ քրեական օրենսգրքի 104-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 2-րդ կետով առաջադրված մեղադրանքը դատարանում չի հաստատվել, այն չի հիմնավորվել թույլատրելի, վերաբերելի, արժանահավատ, գործի լուծման համար բավարար և օբյեկտիվ ապացուցներով, որպիսի պայմաններում պետք է նշված հոդվածով Մկրտիչ Պողոսյանին ճանաչել և հռչակել անպարտ։
Եվ չնայած այն հանգամանքին, որ պաշտպանության կողմը գտել է, որ չի հիմնավորվել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 104-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 2-րդ կետով առաջադրված մեղադրանքը՝ թույլատրելի վերաբերելի և արժանահավատ ապացույցներով, այնուամենայնիվ, անգամ այս դեպքում 15 տարի ազատազրկումը խիստ ծանր պատիժ է Մկրտիչ Պողոսյանի համար, քանի որ վերջինն ունի առողջական խնդիրներ, որի վերաբերյալ բոլոր բժշկական փաստաթղթերը ներկայացվել են դատարանին, ինչպես նաև արդեն շուրջ 6 տարի է, ինչ նա գտնվում է կալանքի տակ։
Տվյալ գործով առկա է եղել վերջնական դատական ակտ կայացնելու արգելք, քանի որ առկա է դատահոգեբանական և դատահոգեբուժական համալիր փորձաքննություն նշանակելու անհրաժեշտություն, քանի որ դեռևս նախաքննության ընթացում առկա են եղել բավարար հիմքեր փորձաքննություն նշանակելու համար, սակայն վարույթն իրականացնող մարմնի կողմից անհիմն մերժվել է պաշտպանության կողմից ներկայացված միջնորդությունը: Նշված փորձաքննությամբ կարող է պարզվել՝ ենթակա է արդյոք պատժի ամբաստանյալն իր կատարած հանցանքի համար և եթե ենթակա է, արդյոք առկա են մեղմացուցիչ հանգամանքներ։ Նույն հանգամանքների պարզման համար նաև անհրաժեշտ է նշանակել դատաբժշկական փորձաքննություն և այն հանձնարարել միջգերատեսչական բժշկական հանձնաժողովին, պարզելու համար՝ Մկրտիչ Պողոսյանի մոտ առկա և կալանքի տակ գտնվելու ընթացքում խորացված հիվանդություններն արդյոք համատեղելի են կալանքի և հետագա պատժի կրման հետ թե ոչ։
Նշվածներից ելնելով՝ բողոքաբերը Վերաքննիչ դատարանին միջնորդել է նշանակել դատահոգեբանական, դատահոգեբուժական համալիր փորձաքննություն։ Միևնույն ժամանակ, ստացված արդյունքների հիման վրա բողոքաբերը միջնորդել է նշանակել դատաբժշկական փորձաքննություն և փորձաքննության կատարումը հանձնարարել միջգերատեսչական բժշկական հանձնաժողովին, ինչպես նաև լրացուցիչ հարցաքննության համար Վերաքննիչ դատարան հրավիրել Սամվել Վարդանյանին՝ <<Նաիրյան>> ՍՊ ընկերության նախկին տնօրենին և Կարապետ Հովհաննեսի Գյոդակյանին։ Բացի այդ, ցուցմունք տալու համար ծանուցել Վահան Հակոբի Հարությունյանին, ով դատակոչի ցուցակում չի եղել, չի հրավիրվել դատարան, բանկի աշխատակից, խնդրահարույց վարկերի բաժնի պետ Շահեն Սերգոյի Մակիչյանին, որը դարձյալ դատակոչված չի եղել, նախաքննություն իրականացրած քննիչ Վ.Ասատրյանին, Հայկ Գրիգորյանին, քանի որ վերջինը դատարանում չի հարցաքննվել և չի ապահովվել պաշտպանության կողմի հակընդդեմ հարցման իրավունքը։
Ելնելով վերոգրյալից՝ բողոքաբերը խնդրել է ամբողջությամբ բեկանել Երևան քաղաքի առաջին ատյանի ընդհանուր իրավասության դատարանի 2021 թվականի սեպտեմբերի 13-ի թիվ ԵԿԴ/0182/01/16 քրեական գործով կայացված դատավճիռը և փոփոխել այն, Մկրտիչ Արծրունու Պողոսյանին ՀՀ քրեական օրենսգրքի 104-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 2-րդ կետով նախատեսված արարքում ճանաչել և հռչակել անպարտ կամ բեկանել դատական ակտը և քրեական գործն ուղարկել ստորադաս դատարան նոր քննության՝ սահմանելով նոր քննության ծավալը, կամ վերաորակել Մկրտիչ Պողոսյանին ՀՀ քրեական օրենսգրքի 104-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 2-րդ կետով առաջադրված մեղադրանքը ՀՀ քրեական օրենսգրքի 104-րդ հոդվածի 1-ին մասով և հաշվի առնելով, որ նա զղջացել է իր կատարած արարքի համար, արդեն 5 տարի 9 ամիս գտնվում է կալանքի տակ, ունի բազմաթիվ հիվանդություններ, հաշվառված է <<Ավան>> հոգեբուժարանում, նշանակել մեղմ պատիժ, և նշանակված պատժի չկրած մասը պայմանականորեն չկիրառել:
Տուժողի իրավահաջորդ Ա․Աթանյանի ներկայացուցիչ Գեորգի Մելիքյանը վերաքննիչ բողոքում նշել է, որ դատարանը ամբաստանյալի նկատմամբ նշանակել է մեղմ պատիժ, քանի որ դատական ակտում թվարկելով մի շարք հանգամանքներ՝ այդ թվում Մ․Պողոսյանի կատարած հանցագործության բնույթը և հանրության համար վտանգավորության աստիճանը, դրա կատարման եղանակը, հանցավոր մտադրության իրականացման աստիճանը, հանցագործությունը կատարելուց հետո նրա դրսևորած վարքագիծը, նրա արարքի սոցիալական հետևանքները, ինչպես նաև հանցագործության անմիջական օբյեկտի՝ մարդու կյանքի դեմ ուղղված ոտնձգության բնույթը և այդ ոլորտում պետության քրեական քաղաքականության ուղղվածությունը, դրանք ամբողջությամբ չի բացահայտել և պատշաճ չի գնահատել, թե նրա կատարած հանցանքի՝ հանրության համար վտանգավորության իրական աստիճանը, թե նրա կատարած արարքի հետևանքով Հ.Աթանյանի ընտանիքին պատճառված հետևանքների ամբողջական ծավալը և վնասը։ Ամբաստանյալի նկատմամբ նշանակված պատիժը մեղմ է և չի կարող ապահովել պատժի նպատակների իրականացումը:
Ամբաստանյալի արարքի հանրային վտանգավորությունն իր արտացոլումը չի գտել դատարանի նշանակած պատժաչափում: Ամբաստանյալի նկատմամբ մեղմ պատժաչափ սահմանելով՝ դատարանը հաշվի չի առել ամբաստանյալի կողմից հանցանքի կատարման եղանակը և հանրային վտանգավորությունն այն առումով, որ նման մեղմ դատական ակտերը, որոնք օրենքի ողջ խստությամբ պատժի չեն ենթարկում հանրային բարձր վտանգավորության աստիճան ունեցող անձանց, ովքեր ոտնձգում են տուժողին, ով հանդիսանում է իրեն հանձնարարված գործունեությունն իրականացնող, այդ թվում նաև՝ երբեմն իրավապահ մարմնի կամ դատական իշխանության ներկայացուցիչ, հանցագործության զոհ է դառնում՝ ելնելով իր ծառայողական պարտքի կատարումից։
Իրավապահ համակարգի ներկայացուցչի կամ նույն է՝ իր ծառայողական պարտքը կատարող անձի դեմ հանցանք կատարած անձին մեղմ պատժի ենթարկելը հղի է անարդարության հանրային ընկալման մեծացմամբ, անպատժելիության մթնոլորտի առաջացմամբ: Նման դատական ակտով հնարավոր չէ վերականգնել սոցիալական արդարությունը, իսկ նմանատիպ հանցանքի մեջ մեղադրվող անձանց նկատմամբ մեղմ պատիժ սահմանելով՝ գործնականում դժվարանում է կանխել հետագա հանցագործությունները՝ նկատի ունենալով, որ հանցավորը ոչ պատշաճ պատժի է ենթարկվում նույնիսկ իրավապահ համակարգի ներկայացուցչի դեմ ոտնձգության դեպքում, ուստի չի ապահովում պատժի կանխարգելիչ նպատակի իրագործումը:
Տվյալ քրեական գործով մեղադրյալին վերագրվում է մարդու դեմ ուղղված ամենազազրելի հանցագործության կատարում, որը դասվում է առանձնապես ծանր հանցագործությունների շարքին, հանցավորն արարքը կատարվել է ուղղակի դիտավորությամբ, սառնասրտորեն դարանակալելով, հաշվենկատ եղանակով ու նախապես ծրագրավորված ու պլանավորած՝ անտեսելով տուժողի մոտ գտնվող հասարակության մյուս անդամների ներկայությունն ու նրանց կյանքի նկատմամբ հնարավոր վտանգի առաջացման հնարավորությունը, իսկ դրանց հետևանքով պատճառվել է անդառնալի վնաս՝ որբացել է մի ամբողջ ընտանիք, որին հաջորդել է նաև տուժողի մոր մահը, որպիսի հանգամանքներն անառարկելիորեն բարձրացնում են արարքի հանրային վտանգավորությունը և ուղենշում հոդվածի սանկցիայի առավելագույն սահմանին մոտ համահունչ պատիժ նշանակելուն։
Մասնավորապես՝ քրեական գործի քննությամբ պարզվել և հաստատվել է, որ հանցավորը սպանությունը ծրագրել է նախապես՝ իր հետ վերցնելով հանցագործության գործիքը, ժամերով դարանակալել է տուժողի աշխատավայրի մոտակայքում և հնարավորություն ունենալով հետդարձի ճանապարհն ընտրելու՝ սպասել է իր ոճրագործությունն առավել հարմար պայմաններում կատարելուն՝ գաղտնի հետապնդել է տուժողին, ստեղծել ավտովթարի կեղծ իմիտացիա, որպեսզի հետևի կողմից հարձակվի առավել անպաշտպան վիճակում գտնվող տուժողի վրա։ Այսպիսի սառնասիրտ հաշվարկներն էականապես մեծացնում են արարքի և հանցավորի վտանգավորության աստիճանը:
Ավելին՝ սպանությունը կատարելուց հետո վերալիցքավորված հրազենով հանցավորը դարանակալել է բանկի աշխատակիցներից Հ.Գրիգորյանի տան մերձակայքում և եթե հանցանքն ավելի շուտ չբացահայտվեր, հնարավոր էր նոր անդառնալի հանցանքների կատարում։
Բացի այդ, թեև ոճրագործին մեղադրանք առաջադրվել է միայն ՀՀ քրեական օրենսգրքի 104-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 2-րդ կետով, սակայն քրեական գործի նյութերի վերլուծությունից պարզ է դառնում, որ նրա արարքում առկա են նաև սպանության որակյալ այլ հատկանիշներ ևս՝ նույն հոդվածի 2-րդ մասի 6-րդ կետով նախատեսված՝ շատերի կյանքի համար վտանգավոր եղանակով սպանության կատարումը և 8-րդ կետով նախատեսված՝ շահադիտական դրդումներով սպանությունը։ Մինչդեռ հանցագործության ճիշտ որակումն արդարադատության իրականացման առանցքային երաշխիքն է և համապատասխան իրավական հետևանքների առաջացման իրավաբանական հիմքը, որ յուրաքանչյուր հանցավոր պետք է պատժվի իր կատարած արարքների համար։
Մասնավորապես՝ քրեական գործի նյութերով հիմնավորվել է, որ հանցավորը ցանկացել է <<Անելիք բանկից>> ստանալ որոշակի գումար, ինչպես նաև ազատվել իր ունեցած պարտավորություններից, բացի այդ, դատական ակտերով բանկին հատկացված գույքից կորզել իբրև թե իրեն պատկանելիք որոշակի կենցաղային ապրանքներ։
Շահադիտական դրդումներով կատարված սպանության տակ հասկացվում են այն սպանությունները, որոնք կատարվել են հանցավորի կամ այլ անձանց համար նյութական օգուտ ստանալու կամ նյութական ծախսերից ազատվելու համար: Նյութական օգուտ ասելով՝ հասկացվում է ինչպես դրամական միջոցների ստացումը, այնպես էլ ցանկացած գույքի անօրինական ստացումը կամ այն ստանալու իրավունքի ձեռքբերումը: Այն կարող է արտահայտվել ժառանգություն ստանալու, բնակարանին տիրանալու, գույքը ձեռքբերելու և բազմաթիվ այլ շահադիտական նպատակներով։ Նյութական ծախսերից ազատում ասելով՝ հասկացվում է բազմաթիվ և տարաբնույթ օրինական վճարումներից և ծախսերից խուսափելը։ Այն կարող է արտահայտվել ալիմենտի, ծառայության դիմաց սահմանված վճարումներից խուսափելու, պարտքը կամ գույքը վերադարձնելուց խուսափելու մեջ, որպիսի հանգամանքները բացահայտվել և հաստատվել են տվյալ քրեական գործի քննությամբ, այդ թվում նաև՝ հանցավորի ցուցմունքներով այն մասին, որ ցանկանում էր հետ բերել իրեն և հարազատներին իբրև թե պատկանող, սակայն դատական ակտերով սահմանված, բանկի սեփականությունը դարձած գույքը։
Շահադիտական դրդումներով կատարված սպանությունների դեպքում արարքը ՀՀ քրեական օրենսգրքի 104-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 8-րդ կետով որակելու համար նշանակություն չունի հանցավորի կողմից նյութական օգուտ ստանալու կամ որոշակի ծախսերից ազատվելու նպատակի իրականացումը: Այսինքն՝ արարքը շահադիտական դրդումներով կատարված սպանության որակման համար հանցավոր նպատակին հասնելը պարտադիր չէ, կարևոր է այն, որ տվյալ սպանությունը կատարելիս հանցավորը ղեկավարվել է շահադիտական շարժառիթով։
Այս հանցակազմի համար կարևոր չէ նաև, թե ում օգտին է այն կատարվել, ով է նյութական օգուտ ստացողը կամ ծախսերից ազատվողը, որը կարող է լինել ինչպես հանցանքն անմիջական կատարողը, այնպես էլ այլ անձ, որպիսի հանգամանքները ևս հաստատվել են քրեական գործի նյութերով:
Շահը՝ որպես ամենալայն իմաստով նյութական օգուտի ստացում, սպանության հիմնական հանցակազմը որակյալ դարձնող հատկանիշ է, հանցանքը ծանրացնող հանգամանք, և շահադիտական շարժառիթը նախորդում է սպանության կատարմանը: Երբեմն սպանության շահադիտական շարժառիթի հետ միասին հանդես են գալիս նաև այլ շարժառիթներ՝ խանդ, նախանձ, չարություն, վրեժ և այլն, և այս պարագայում հանցավորի արարքը ենթակա է որակման հիշյալ հոդվածի 2-րդ մասի 8-րդ կետով՝ որպես շահադիտական դրդումներով կատարված սպանություն՝ առանց քրեական օրենսգրքի 104-րդ հոդվածի 1-ին մասի: Իսկ եթե սպանության ժամանակ, բացի շահադիտական շարժառիթներից, հանցավորի գործողություններում առկա են նաև արարքը որակյալ դարձնող և հանցանքը ծանրացնող այլ հատկանիշներ, ապա հանցավորի արարքը ենթակա է որակման ՀՀ քրեական օրենսգրքի 104-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 8-րդ կետի և նույն հոդվածի 2-րդ մասի համապատասխան հատկանիշը սահմանող կետի համակցությամբ, կոնկրետ դեպքում նաև՝ 2-րդ և 6-րդ կետերով, հետևաբար, անհիմն են պաշտպանական կողմի այն փաստարկները, թե իբր հանցանքը համապատասխանում է քրեական օրենսգրքի 104-րդ հոդվածի 1-ին մասին, քանի որ այն իբրև թե կատարվել է միայն վրեժի շարժառիթով, երբ մեղավորը հասկացել է, որ կորցրել է իր և հարազատների գույքը:
Շատերի կյանքի համար վտանգավոր եղանակով կատարված սպանությունն արարքը որակյալ, առավել վտանգավոր դարձնող հանգամանքը կատարման եղանակն է, նրա հանրավտանգ կամ այլ անձանց կյանքի համար վտանգավոր եղանակը, որը պայմանավորված է սպանության կոնկրետ հանգամանքներով, քանի որ դրանով տուժողի կյանքից բացի, միաժամանակ վտանգվում է նաև այլ անձանց կյանքը և առողջությունը, և հաճախ այդպիսի գործողությունների հետևանքով սպանվում կամ մարմնական վնասվածքներ են ստանում կամ այդպիսի սպառնալիքի են ենթարկվում տուժողից բացի նաև այլ անձինք:
Արարքը շատերի կյանքի համար վտանգավոր եղանակով կատարված սպանություն որակելու համար օբյեկտիվ կողմից անհրաժեշտ է, որ այն կատարվի այնպիսի եղանակով, որ տուժողից բացի ռեալ կերպով վտանգավոր լինի նաև այլ անձանց, թեկուզև մեկ անձի կյանքի համար։ Այսինքն՝ հանցավորի գործողություններով, հանցագործության կատարման նրա ընտրած եղանակով պետք է վտանգվի մեկից ավելի անձանց կյանքը։ Այս դեպքում հանցավորի դիտավորությունն ընդգրկում է հանցավոր գործողությունների հետևանքով մեկից ավելի անձանց կյանքին վտանգ սպառնալը, ընդ որում, որոշակի անձի կամ անձանց սպանության նկատմամբ հանցավորի հիմնականում ուղղակի, երբեմն նաև անուղղակի և այլ անձանց վնասվածք պատճառելու հնարավորության նկատմամբ անուղղակի դիտավորությամբ։
Նկատի ունենալով, որ նշված հանցակազմի համար արարքը որակյալ դարձնող հատկանիշը հանցագործության կատարման եղանակն է, այդ իսկ պատճառով սպանությունը պետք է որակվի որպես շատերի կյանքի համար վտանգավոր եղանակով կատարված և այն դեպքում, երբ արդյունքում տուժել, սպանվել է մեկ անձ, իսկ մյուսների կյանքին կամ առողջությանը թեև վնաս չի պատճառվել, սակայն այդպիսի վտանգ է ստեղծել։ Խմբի մեջ կանգնած անձին սպանելու նպատակով նրա վրա քար կամ դանակ նետելը դատական պրակտիկան չի դիտում որպես շատերի կյանքի համար վտանգավոր եղանակ, քանի որ այդպիսին հանրավտանգ եղանակ չէ, և դրանով կարող է վնաս պատճառվել միայն մեկ անձի: Չնայած օրենքում ուղղակիորեն մատնանշված է ոչ թե արարքի հանրավտանգ եղանակը, այլ ուրիշ անձի կյանքի համար վտանգավոր եղանակը, որը, ըստ ծավալի մեկնաբանման, իր մեջ կարող չպարունակել հանրավտանգ եղանակ: Այդ իսկ պատճառով արարքը շատերի կյանքի համար վտանգավոր եղանակով կատարված սպանություն որակելու համար անհրաժեշտ է նկատի ունենալ ոչ միայն կատարման եղանակը, այլ հանցագործության գործիքի վնաս պատճառելու հնարավորության չափը։
Տվյալ դեպքում ևս պետք է հաշվի առնել այն հանգամանքը, որ հանցագործը սպանությունն իրականացրել է որսորդական հրացանով՝ կոտորակով լիցքավորված փամփուշտով կրակելու հետևանքով, որի կոտորակները տարածվելու հատկություն ունեն, իսկ տուժողի մոտ վնասված մեքենան զննելու համար կանգնած է եղել նաև բանկի աշխատակիցներից Ոսկան Ոսկանյանը, այսինքն՝ վերջինի կյանքի համար վտանգ պարունակող եղանակով է կատարվել սպանությունը։
Ինչ վերաբերում է մեղադրյալի անձը բնութագրող տվյալների վերաբերյալ դատարանի արձանագրմանն առ այն, որ վերջինը մասնակի իրեն մեղավոր է ճանաչել և զղջացել կատարածի համար, ապա հարկ է նշել, որ մեղմ պատիժ ստանալու ակնկալիքով ամբաստանյալի <<ձևական զղջումը>> փաստարկված և իրական չէ, զղջման մասին նրա բանավոր հայտարարությունն իր արտացոլումն իրական կյանքում որևէ կերպ չի արտահայտվել, նա որևէ կերպ չի փորձել ներողամտություն հայցել տուժող կողմից կամ որևէ կերպ չի փորձել որևէ դրական վերաբերմունք ցուցաբերել, հետևաբար, զղջալու մասին մերկապարանոց հայտարարությունն իրականությանը չի համապատասխանում և ընդամենն ակնկալում է թեթևացնել հանցավորի վիճակը։ Նա որևէ կերպ չի կատարել զղջմանն ուղղված գործողություններ նաև այն պարագայում, երբ իր իսկ հանցավոր գործողությունների արդյունքում, չդիմանալով որդու կորստյան վշտին, սպանությունից օրեր անց մահացավ Հովհաննես Աթանյանի մայրը՝ Անահիտ Աթանյանը, այսինքն՝ ամբաստանյալի խղճին ծանրացած է ոչ թե մեկ, այլ 2 անձի մահ, որը ևս անհրաժեշտ է հաշվի առնել հանցավոր արարքի բնույթը գնահատելիս։
Թեև դատական ակտում նշվել է, որ ամբաստանյալի պատասխանատվությունը և պատիժը ծանրացնող հանգամանքներ չկան, սակայն որպես այդպիսին անհրաժեշտ է գնահատել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 63-րդ հոդվածի 1-ին մասի 2-րդ կետով նախատեսված՝ հանցագործությամբ ծանր հետևանքներ պատճառելը, այն է՝ հանցանքի հետևանքով մանկահասակ 2 տղաներին առանց հայրական խնամքի թողնելը, ապա նաև սպանության հետևանքով տուժող Հ.Աթանյանի մորը մահ պատճառելը: Առկա են նաև նույն հոդվածի 9-րդ կետով նախատեսված ծանրացնող հանգամանքը՝ հանցանքն այնպիսի անձի նկատմամբ կատարելը, որը կապված է նրա կողմից իր ծառայողական պարտքը կատարելու հետ, ինչպես նաև՝ 12-րդ կետով նախատեսված հանցանքը հանրության համար վտանգավոր եղանակով կատարելու ծանրացնող հանգամանքը:
Վերը շարադրվածը հիմք է տալիս նշելու, որ դատարանի՝ Մկրտիչ Պողոսյանի նկատմամբ նշանակված պատժի մասին հետևությունները չեն համապատասխանում գործի փաստական հանգամանքներին, արդարության և պատասխանատվության անհատականացման քրեաիրավական սկզբունքներին, հետևաբար չեն կարող ապահովել նաև պատժի նպատակների իրագործումը, դատարանի կողմից ամբաստանյալի նկատմամբ մեղմ պատիժ նշանակելն անհամատեղելի է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 10-րդ, 48-րդ և 61-րդ հոդվածի պահանջների հետ, դատարանի կողմից պատշաճ գնահատականի չեն արժանացել վերոհիշյալ փաստարկները, այդ թվում՝ հաշվի չեն առնվել ամբաստանյալի կողմից կատարված արարքի հանրային վտանգավորության աստիճանը, որն էլ արդյունքում իր արտացոլումն է գտել դատարանի նշանակված պատժատեսակի ընտրության հարցում՝ ակնհայտ մեղմ պատժաչափի առումով։ Այսինքն՝ այն հակասում է արդարության և պատասխանատվության անհատականացման, պատիժ նշանակելու ընդհանուր սկզբունքներին, չի նպաստում սոցիալական արդարության վերականգնմանը, պատժի ենթարկված անձի ուղղմանը, հանցագործությունների կանխմանը, չի համապատասխանում հանցագործության՝ հանրության համար վտանգավորության աստիճանին և հանցավորի անձը բնութագրող տվյալներին:
Հարկ է նշել, որ նմանատիպ գործերով՝ հատկապես ծառայողական պարտքի կատարման կապակցությամբ կատարված սպանություն դեպքում, պետությունը որդեգրել է առավել խիստ պատժողական քաղաքականություն։ Օրինակ՝ ՀՅՔՐԴ2/0086/01/08 քրեական գործով Վճռաբեկ դատարանը, օրինական ուժ տալով առաջին ատյանի ընդհանուր իրավասության դատարանի դատավճռին, Վլադիմիր Ղազարյանին ՀՀ քրեական օրենսգրքի 104-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 2-րդ, 10-րդ և 15-րդ կետերով դատապարտել է ցմահ ազատազրկման:
Ելնելով վերոգրյալից՝ բողոքաբերը խնդրել է Երևան քաղաքի առաջին ատյանի ընդհանուր իրավասության դատարանի 2021 թվականի սեպտեմբերի 13-ի թիվ ԵԿԴ/0182/01/16 գործով դատավճիռը մասնակի բեկանել և փոփոխել՝ ամբաստանյալ Մ.Պողոսյանի նկատմամբ նշանակելով կատարված արարքի բնույթին և վտանգավորության աստիճանին համաչափ պատիժ՝ ցմահ ազատազրկում։
Տուժողի իրավահաջորդ Արուսյակ Աթանյանը վերաքննիչ բողոքում նշել է, որ դատարանն ամբաստանյալի նկատմամբ նշանակել է մեղմ պատիժ, քանի որ դատական ակտում թվարկելով մի շարք հանգամանքներ, այդ թվում՝ Մկրտիչ Պողոսյանի կատարած հանցագործության բնույթը և հանրության համար վտանգավորության աստիճանը, դրա կատարման եղանակը, հանցավոր մտադրության իրականացման աստիճանը, հանցագործությունը կատարելուց հետո նրա դրսևորած վարքագիծը, նրա արարքի սոցիալական հետևանքները, ինչպես նաև հանցագործության անմիջական օբյեկտի՝ մարդու կյանքի դեմ ուղղված ոտնձգության բնույթը և այդ ոլորտում պետության քրեական քաղաքականության ուղղվածությունը՝ դրանք ամբողջությամբ չի բացահայտել և պատշաճ չի գնահատել, թե նրա կատարած հանցանքի՝ հանրության համար վտանգավորության իրական աստիճանը, թե նրա կատարած արարքի հետևանքով Հ.Աթանյանի ընտանիքին պատճառված հետևանքների ամբողջական ծավալը և վնասը։ Ամբաստանյալի նկատմամբ նշանակված պատիժը մեղմ է և չի կարող ապահովել պատժի նպատակների իրականացումը:
Ամբաստանյալի արարքի հանրային վտանգավորությունն իր արտացոլումը չի գտել դատարանի նշանակած պատժաչափում: Ամբաստանյալի նկատմամբ մեղմ պատժաչափ սահմանելով՝ դատարանը հաշվի չի առել ամբաստանյալի կողմից հանցանքի կատարման եղանակը և հանրային վտանգավորությունն այն առումով, որ նման մեղմ դատական ակտերը, որոնք օրենքի ողջ խստությամբ պատժի չեն ենթարկում հանրային բարձր վտանգավորության աստիճան ունեցող անձանց, ովքեր ոտնձգում են տուժողին, ով հանդիսանում է իրեն հանձնարարված գործունեությունն իրականացնող, այդ թվում նաև՝ երբեմն իրավապահ մարմնի կամ դատական իշխանության ներկայացուցիչ, հանցագործության զոհ է դառնում՝ ելնելով իր ծառայողական պարտքի կատարումից։
Իրավապահ համակարգի ներկայացուցչի կամ նույն է՝ իր ծառայողական պարտքը կատարող անձի դեմ հանցանք կատարած անձին մեղմ պատժի ենթարկելը հղի է անարդարության հանրային ընկալման մեծացմամբ, անպատժելիության մթնոլորտի առաջացմամբ: Նման դատական ակտով հնարավոր չէ վերականգնել սոցիալական արդարությունը, իսկ նմանատիպ հանցանքի մեջ մեղադրվող անձանց նկատմամբ մեղմ պատիժ սահմանելով՝ գործնականում դժվարանում է կանխել հետագա հանցագործությունները՝ նկատի ունենալով, որ հանցավորը ոչ պատշաճ պատժի է ենթարկվում նույնիսկ իրավապահ համակարգի ներկայացուցչի դեմ ոտնձգության դեպքում, ուստի չի ապահովում պատժի կանխարգելիչ նպատակի իրագործումը:
Վերոգրյալի կապակցությամբ` բողոքաբերը նշել է, որ տվյալ քրեական գործով մեղադրյալին վերագրվում է մարդու դեմ ուղղված ամենազազրելի հանցագործության կատարում, որը դասվում է առանձնապես ծանր հանցագործությունների շարքին, հանցավոր արարքը կատարվել է ուղղակի դիտավորությամբ, սառնասրտորեն դարանակալելով, հաշվենկատ եղանակով ու նախապես ծրագրավորված ու պլանավորած՝ անտեսելով տուժողի մոտ գտնվող հասարակության մյուս անդամների ներկայությունն ու նրանց կյանքի նկատմամբ հնարավոր վտանգի առաջացման հնարավորությունը, իսկ դրանց հետևանքով պատճառվել է անդառնալի վնաս՝ որբացրել է մի ամբողջ ընտանիք, որին հաջորդել է նաև տուժողի մոր մահը, որպիսի հանգամանքներն անառարկելիորեն բարձրացնում են արարքի հանրային վտանգավորությունը և ուղենշում հոդվածի սանկցիայի առավելագույն սահմանին մոտ համահունչ պատիժ նշանակելուն։
Մասնավորապես՝ քրեական գործի քննությամբ պարզվել և հաստատվել է, որ հանցավորը սպանությունը ծրագրել է նախապես՝ իր հետ վերցնելով հանցագործության գործիքը, ժամերով դարանակալել է տուժողի աշխատավայրի մոտակայքում և հնարավորություն ունենալով հետդարձի ճանապարհն ընտրելու՝ սպասել է իր ոճրագործությունն առավել հարմար պայմաններում կատարելուն: Գաղտնի հետապնդել է տուժողին, ստեղծել ավտովթարի կեղծ իմիտացիա, որպեսզի հետևի կողմից հարձակվի առավել անպաշտպան վիճակում գտնվող տուժողի վրա։ Այսպիսի սառնասիրտ հաշվարկներն էականապես մեծացնում են արարքի և հանցավորի վտանգավորության աստիճանը:
Ավելին՝ սպանությունը կատարելուց հետո վերալիցքավորված հրազենով հանցավորը դարանակալել է բանկի աշխատակիցներից Հ.Գրիգորյանի տան մերձակայքում և եթե հանցանքն ավելի շուտ չբացահայտվեր, հնարավոր էր նոր անդառնալի հանցանքների առաջացում։
Բացի այդ, թեև ոճրագործին մեղադրանք առաջադրվել է միայն ՀՀ քրեական օրենսգրքի 104-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 2-րդ կետով, սակայն քրեական գործի նյութերի վերլուծությունից պարզ է դառնում, որ նրա արարքում առկա են նաև սպանության որակյալ այլ հատկանիշներ ևս՝ նույն հոդվածի 2-րդ մասի 6-րդ կետով նախատեսված՝ շատերի կյանքի համար վտանգավոր եղանակով սպանության կատարումը և 8-րդ կետով նախատեսված՝ շահադիտական դրդումներով սպանությունը։ Մինչդեռ հանցագործության ճիշտ որակումն արդարադատության իրականացման առանցքային երաշխիքն է և համապատասխան իրավական հետևանքների առաջացման իրավաբանական հիմքը, որ յուրաքանչյուր հանցավոր պատժվի իր կատարած արարքների համար։
Մասնավորապես՝ քրեական գործի նյութերով հիմնավորվել է, որ հանցավորը ցանկացել է <<Անելիք բանկից>> ստանալ որոշակի գումար, ինչպես նաև ազատվել իր ունեցած պարտավորություններից, բացի այդ, դատական ակտերով բանկին հատկացված գույքից կորզել իբրև թե իրեն պատկանող որոշակի կենցաղային ապրանքներ։
Շահադիտական դրդումներով կատարված սպանության տակ հասկացվում են այն սպանությունները, որոնք կատարվել են հանցավորի կամ այլ անձանց համար նյութական օգուտ ստանալու կամ նյութական ծախսերից ազատվելու համար: Նյութական օգուտ ասելով՝ հասկացվում է ինչպես դրամական միջոցների ստացումը, այնպես էլ ցանկացած գույքի անօրինական ստացումը կամ այն ստանալու իրավունքի ձեռքբերումը: Այն կարող է արտահայտվել ժառանգություն ստանալու, բնակարանին տիրանալու, գույքը ձեռքբերելու և բազմաթիվ այլ շահադիտական նպատակներով։ Նյութական ծախսերից ազատում ասելով՝ հասկացվում է բազմաթիվ և տարաբնույթ օրինական վճարումներից և ծախսերից խուսափելը։ Այն կարող է արտահայտվել ալիմենտի, ծառայության դիմաց սահմանված վճարումներից խուսափելու, պարտքը կամ գույքը վերադարձնելուց խուսափելու մեջ, որպիսի հանգամանքները բացահայտվել և հաստատվել են տվյալ քրեական գործի քննությամբ, այդ թվում, նաև՝ հանցավորի ցուցմունքներով այն մասին, որ ցանկանում էր հետ բերել իրեն և հարազատներին իբրև թե պատկանող, սակայն դատական ակտերով սահմանված, բանկի սեփականությունը դարձած գույքը։ Շահադիտական դրդումներով կատարված սպանությունների դեպքում արարքը ՀՀ քրեական օրենսգրքի 104-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 8-րդ կետով որակելու համար նշանակություն չունի հանցավորի կողմից նյութական օգուտ ստանալու կամ որոշակի ծախսերից ազատվելու նպատակի իրականացումը: Այսինքն՝ արարքը շահադիտական դրդումներով կատարված սպանության որակման համար հանցավոր նպատակին հասնելը պարտադիր չէ, կարևոր է այն, որ տվյալ սպանությունը կատարելիս հանցավորը ղեկավարվել է շահադիտական շարժառիթով։
Այս հանցակազմի համար կարևոր չէ նաև, թե ում օգտին է այն կատարվել, ով է նյութական օգուտ ստացողը կամ ծախսերից ազատվողը, որը կարող է լինել ինչպես հանցանքն անմիջական կատարողը, այնպես էլ այլ անձ, որպիսի հանգամանքները ևս հաստատվել են քրեական գործի նյութերով:
Շահը՝ որպես ամենալայն իմաստով նյութական օգուտի ստացում, սպանության հիմնական հանցակազմը որակյալ դարձնող հատկանիշ է, հանցանքը ծանրացնող հանգամանք, և շահադիտական շարժառիթը նախորդում է սպանության կատարմանը: Երբեմն սպանության շահադիտական շարժառիթի հետ միասին հանդես են գալիս նաև այլ շարժառիթներ՝ խանդ, նախանձ, չարություն, վրեժ և այլն, և այս պարագայում հանցավորի արարքը ենթակա է որակման հիշյալ հոդվածի 2-րդ մասի 8-րդ կետով, որպես շահադիտական դրդումներով կատարված սպանություն՝ առանց քրեական օրենսգրքի 104-րդ հոդվածի 1-ին մասի: Իսկ եթե սպանության ժամանակ, բացի շահադիտական շարժառիթներից, հանցավորի գործողություններում առկա են նաև արարքը որակյալ դարձնող և հանցանքը ծանրացնող այլ հատկանիշներ, ապա հանցավորի արարքը ենթակա է որակման ՀՀ քրեական օրենսգրքի 104-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 8-րդ կետի և նույն հոդվածի 2-րդ մասի համապատասխան հատկանիշը սահմանող կետի համակցությամբ, կոնկրետ դեպքում նաև՝ 2-րդ և 6-րդ կետերով: Հետևաբար, անհիմն են պաշտպանական կողմի այն փաստարկները, թե իբր հանցանքը համապատասխանում է քրեական օրենսգրքի 104-րդ հոդվածի 1-ին մասին, քանի որ այն իբրև թե կատարվել է միայն վրեժի շարժառիթով, երբ մեղավորը հասկացել է, որ կորցրել է իր և հարազատների գույքը:
Շատերի կյանքի համար վտանգավոր եղանակով կատարված սպանությունն արարքը որակյալ, առավել վտանգավոր դարձնող հանգամանքը կատարման եղանակն է, նրա հանրավտանգ կամ այլ անձանց կյանքի համար վտանգավոր եղանակը, որը պայմանավորված է սպանության կոնկրետ հանգամանքներով, քանի որ դրանով, տուժողի կյանքից բացի, միաժամանակ վտանգվում է նաև այլ անձանց կյանքը և առողջությունը, և հաճախ այդպիսի գործողությունների հետևանքով սպանվում կամ մարմնական վնասվածքներ են ստանում կամ այդպիսի սպառնալիքի են ենթարկվում տուժողից բացի նաև այլ անձինք:
Արարքը շատերի կյանքի համար վտանգավոր եղանակով կատարված սպանություն որակելու համար օբյեկտիվ կողմից անհրաժեշտ է, որ այն կատարվի այնպիսի եղանակով, որ տուժողից բացի ռեալ կերպով վտանգավոր լինի նաև այլ անձանց, թեկուզև մեկ անձի կյանքի համար։ Այսինքն՝ հանցավորի գործողություններով, հանցագործության կատարման նրա ընտրած եղանակով պետք է վտանգվի մեկից ավելի անձանց կյանքը։ Այս դեպքում հանցավորի դիտավորությունն ընդգրկում է հանցավոր գործողությունների հետևանքով մեկից ավելի անձանց կյանքին վտանգ սպառնալը, ընդ որում, որոշակի անձի կամ անձանց սպանության նկատմամբ հանցավորի հիմնականում ուղղակի, երբեմն նաև անուղղակի և այլ անձանց վնասվածք պատճառելու հնարավորության նկատմամբ անուղղակի դիտավորությամբ։
Նկատի ունենալով, որ նշված հանցակազմի համար արարքը որակյալ դարձնող հատկանիշը հանցագործության կատարման եղանակն է՝ այդ իսկ պատճառով սպանությունը պետք է որակվի որպես շատերի կյանքի համար վտանգավոր եղանակով կատարված և այն դեպքում, երբ արդյունքում տուժել, սպանվել է մեկ անձ, իսկ մյուսների կյանքին կամ առողջությանը վնաս չի պատճառվել, սակայն այդպիսի վտանգ է ստեղծել։ Խմբի մեջ կանգնած անձին սպանելու նպատակով նրա վրա քար կամ դանակ նետելը դատական պրակտիկան չի դիտում որպես շատերի կյանքի համար վտանգավոր եղանակ, քանի որ այդպիսին հանրավտանգ եղանակ չէ, և դրանով կարող է վնաս պատճառվել միայն մեկ անձի: Չնայած օրենքում ուղղակիորեն մատնանշված է ոչ թե արարքի հանրավտանգ եղանակը, այլ ուրիշ անձի կյանքի համար վտանգավոր եղանակը, որը, ըստ ծավալի մեկնաբանման, իր մեջ կարող է չպարունակել հանրավտանգ եղանակ: Այդ իսկ պատճառով արարքը շատերի կյանքի համար վտանգավոր եղանակով կատարված սպանություն որակելու համար անհրաժեշտ է նկատի ունենալ ոչ միայն կատարման եղանակը, այլ հանցագործության գործիքի՝ վնաս պատճառելու հնարավորության չափը։
Տվյալ դեպքում ևս պետք է հաշվի առնել այն հանգամանքը, որ հանցագործը սպանությունը կատարել է որսորդական հրացանով՝ կոտորակով լիցքավորված փամփուշտով կրակելու հետևանքով, որի կոտորակները տարածվելու հատկություն ունեն, իսկ տուժողի մոտ վնասված մեքենան զննելու համար կանգնած է եղել նաև բանկի աշխատակիցներից Ոսկան Ոսկանյանը, այսինքն՝ վերջինի կյանքի համար վտանգ պարունակող եղանակով է կատարվել սպանությունը։
Ինչ վերաբերում է մեղադրյալի անձը բնութագրող տվյալների վերաբերյալ դատարանի արձանագրմանն առ այն, որ վերջինը մասնակի իրեն մեղավոր է ճանաչել և զղջացել կատարածի համար, ապա հարկ է նշել, որ մեղմ պատիժ ստանալու ակնկալիքով ամբաստանյալի <<ձևական զղջումը>> փաստարկված և իրական չէ, զղջման մասին նրա բանավոր հայտարարությունն իր արտացոլումն իրական կյանքում որևէ կերպ չի արտահայտվել, նա որևէ կերպ չի փորձել ներողամտություն հայցել տուժող կողմից կամ որևէ կերպ չի փորձել որևէ դրական վերաբերմունք ցուցաբերել, հետևաբար, զղջալու մասին մերկապարանոց հայտարարությունն իրականությանը չի համապատասխանում և ընդամենն ակնկալում է թեթևացնել հանցավորի վիճակը։ Նա որևէ կերպ չի կատարել զղջմանն ուղղված գործողություններ նաև այն պարագայում, երբ իր իսկ հանցավոր գործողությունների արդյունքում, չդիմանալով որդու կորստյան վշտին, սպանությունից օրեր անց մահացել է Հովհաննես Աթանյանի մայրը՝ Անահիտ Աթանյանը, այսինքն՝ ամբաստանյալի խղճին ծանրացած է ոչ թե մեկ, այլ 2 անձի մահ, որը ևս անհրաժեշտ է հաշվի առնել հանցավոր արարքի բնույթը գնահատելիս։
Թեև դատական ակտում նշվել է, որ ամբաստանյալի պատասխանատվությունը և պատիժը ծանրացնող հանգամանքներ չկան, սակայն որպես այդպիսին անհրաժեշտ է գնահատել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 63-րդ հոդվածի 1-ին մասի 2-րդ կետով նախատեսված՝ հանցագործությամբ ծանր հետևանքներ պատճառելը, այն է՝ հանցանքի հետևանքով մանկահասակ 2 տղաներին առանց հայրական խնամքին թողնելը, ապա նաև սպանության հետևանքով տուժող Հ.Աթանյանի մորը մահ պատճառելը: Առկա են նաև նույն հոդվածի 9-րդ կետով նախատեսված ծանրացնող հանգամանքը՝ հանցանքն այնպիսի անձի նկատմամբ կատարելը, որը կապված է նրա կողմից իր ծառայողական պարտքը կատարելու հետ, ինչպես նաև՝ 12-րդ կետով նախատեսված հանցանքը հանրության համար վտանգավոր եղանակով կատարելու ծանրացնող հանգամանքը:
Վերը շարադրվածը հիմք է տալիս նշելու, որ դատարանի՝ Մկրտիչ Պողոսյանի նկատմամբ նշանակված պատժի մասին հետևությունները չեն համապատասխանում գործի փաստական հանգամանքներին, արդարության և պատասխանատվության անհատականացման քրեաիրավական սկզբունքներին, հետևաբար չեն կարող ապահովել նաև պատժի նպատակների իրագործումը: Դատարանի կողմից ամբաստանյալի նկատմամբ մեղմ պատիժ նշանակելն անհամատեղելի է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 10-րդ, 48-րդ և 61-րդ հոդվածի պահանջների հետ, դատարանի կողմից պատշաճ գնահատականի չեն արժանացել վերոհիշյալ փաստարկները, այդ թվում՝ հաշվի չեն առնվել ամբաստանյալի կողմից կատարված արարքի հանրային վտանգավորության աստիճանը, որն էլ արդյունքում իր արտացոլումն է գտել դատարանի նշանակված պատժատեսակի ընտրության հարցում՝ ակնհայտ մեղմ պատժաչափի առումով։ Այսինքն՝ այն հակասում է արդարության և պատասխանատվության անհատականացման, պատիժ նշանակելու ընդհանուր սկզբունքներին, չի նպաստում սոցիալական արդարության վերականգնմանը, պատժի ենթարկված անձի ուղղմանը, հանցագործությունների կանխմանը, չի համապատասխանում հանցագործության՝ հանրության համար վտանգավորության աստիճանին և հանցավորի անձը բնութագրող տվյալներին:
Հարկ է նշել, որ նմանատիպ գործերով՝ հատկապես ծառայողական պարտքի կատարման կապակցությամբ կատարված սպանություն դեպքում, պետությունը որդեգրել է առավել խիստ պատժողական քաղաքականություն։ Օրինակ՝ ՀՅՔՐԴ2/0086/01/08 քրեական գործով Վճռաբեկ դատարանը, օրինական ուժ տալով առաջին ատյանի ընդհանուր իրավասության դատարանի դատավճռին, Վլադիմիր Ղազարյանին ՀՀ քրեական օրենսգրքի 104-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 2-րդ, 10-րդ և 15-րդ կետերով դատապարտել է ցմահ ազատազրկման:
Ելնելով վերոգրյալից՝ բողոքաբերը խնդրել է Երևան քաղաքի առաջին ատյանի ընդհանուր իրավասության դատարանի 2021 թվականի սեպտեմբերի 13-ի թիվ ԵԿԴ/0182/01/16 գործով դատավճիռը մասնակի բեկանել և փոփոխել՝ ամբաստանյալ Մ.Պողոսյանի նկատմամբ նշանակելով կատարված արարքի բնույթին և վտանգավորության աստիճանին համաչափ պատիժ՝ ցմահ ազատազրկում։
Վերաքննիչ դատարան ներկայացված նյութերը և կողմերի պարզաբանումները.
Դատախազ Ա.Հովհաննիսյանը չէր ներկայացել դատական նիստին, սակայն Վերաքննիչ դատարանին ուղղված գրությամբ խնդրել էր բողոքի քննությունն անցկացնել իր բացակայությամբ՝ պնդելով նախորդ դատախազի կողմից ներկայացված դիրքորոշումը:
Դատախազ Վ.Վերդյանը Վերաքննիչ դատարանին ուղղված գրությամբ նշել էր, որ առաջին ատյանի դատարանը վիճարկվող դատական ակտով ճիշտ է որակել ամբաստանյալ Մկրտիչ Պողոսյանի արարքը և նշանակել է համաչափ պատիժ: Այդ առումով հատկանշական է այն հանգամանքը, որ Հովհաննես Աթանյանի սպանության ժամանակ <<Անելիք Բանկ>> ՓԲ ընկերության և Պողոսյանների ընտանիքի միջև առկա է եղել դեռևս չկարգավորված դատական վեճ, որը հանգուցալուծվել է 2020 թվականին, ինչը, համադրելով դատաքննության ընթացքում հաստատված այն հանգամանքնի հետ, որ Մկրտիչ Պողոսյանը տուժողի հետ առնչվել է հենց տվյալ գույքի հետ կապված քաղաքացիաիրավական պրոցեսի առումով՝ խնդրի դատական և արտադատական լուծման համար, կասկած չի թողնում, որ Մկրտիչ Պողոսյանի մոտ Հովհաննես Աթայանին ապօրինաբար կյանքից զրկելու ուղղակի դիտավորությունն առաջացել է և կարող էր առաջանալ միայն վերջինի կողմից ծառայողական գործունեության կատարման հետ կապված որոշակի գործողություններ կատարելու կամ չկատարելու հետ։

Ամբաստանյալը նշել է, որ ընդունում է, որ սպանել է տուժողին և զղջում է դրա համար, սակայն նշում է, որ ինչպես <<Անելիք բանկ>> ՓԲ ընկերության ղեկավարությունը, այնպես էլ Հովհաննես Աթանյանն իր նկատմամբ կատարել են մի շարք անօրինական գործողություններ, որոնք կապված են իր որդուն պատկանող <<Անգելինա>> հարսանյաց սրահում գտնվող ռեստորանային շարժական գույքի հետ։ Դրա վերաբերյալ առկա է եղել քաղաքացիաիրավական դատական վեճ, որը հօգուտ իրենց վերջնականապես լուծվել է 2020 թվականի որոշմամբ: Ինքն Անելիք բանկի իրավաբանական վարչության պետ Հովհաննես Աթայանի հետ առնչվել է միայն տվյալ գույքի հետ կապված պրոցեսները կարգավորելու նպատակով: Եղել են հանդիպումներ, որոնց ներկա է եղել նաև քաղաքացիական գործով իրենց փաստաբանը, իսկ քննարկումները կապված են եղել նշված շարժական գույքն իր ընտանիքին վերադարձնելու հետ: Փաստորեն, անգամ ամբաստանյալն է ընդունել, որ իր և Հովհաննես Աթանյանի հարաբերությունները կրել են զուտ գործնական բնույթ, 2015 թվականի փետրվարին դատարանը հօգուտ բանկի վճիռ է կայացրել, և իրենք դիմել են վերաքննիչ դատարան: Այդ խնդրի հետ կապված վեճ է առաջացել Հովհաննեսի հետ, քանի որ վերջինը հրաժարվում էր իր օրինական գույքը վերադարձնել կամ, ըստ էության, քաղաքացիաիրավական գործընթացներում իրենց պահանջի հետ համաձայնել, որի պատճառով 2015 թվականի նոյեմբերի 24-ին՝ ժամը 16.30-ի սահմաններում, իրեն պատկանող <<Վազ 2107>> մակնիշի, Տ8824 հաշվառման համարանիշի տաքսի ավտոմեքենայով գնացել է Երևան քաղաքի Վարդանանց փողոցում գործող <<Անելիք բանկ>> ՓԲ ընկերության կենտրոնական մասնաճյուղի մոտ և դրսում սպասել է Հովհաննես Աթանյանին: Իր հետ վերցրել է իրեն պատկանող որսորդական հրացանը, որը դրված է եղել տաքսի ավտոմեքենայի բեռնախցիկում: Հովհաննես Աթայանի վրա կրակել է մոտ տարածությունից՝ մեկ ու կես մետրից, իսկ մինչ այդ իրենց բոլոր հանդիպումները կապված են եղել նշված դատական վեճի հետ:
Պաշտպանության կողմի միջնորդությամբ դատաքննության ընթացքում հարցաքննված <<Գիտի Souտօ>> ՍՊ ընկերության տնօրեն, վկա Արման Սարգսյանը նույնպես հաստատել է նշված հանգամանքը և փաստել, որ Մկրտիչ Պողոսյանը տուժող Հովհաննես Աթանյանի հետ իր ընտանիքին պատկանած շարժական գույքի հետ կապված բանակցել է, իսկ դեպքից առաջ՝ 2015 թվականի մայիս-հունիս ամիսներին, երբ քաղաքացիաիրավական գործընթացը դեռ ընթացքի մեջ էր, Աթայանն ի պաշտոնե հանձնարարել է, որ իրավական վարչության աշխատակիցը համապատասխան լիազորագրով հաշտության գործընթաց նախաձեռնի նշված վեճի առումով, սակայն հետագայում չի կատարել դա:
Այսպիսով՝ տվյալ ցուցմունքը նույնպես ակնհայտորեն վկայում է այն մասին, որ Մկրտիչ Պողոսյանը նախապես պլանավորել և ուղղակի դիտավորությամբ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 104-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 2-րդ կետով նախատեսված հանցանք է կատարել, քանի որ վերջինը մինչ դեպքը տուժողի հետ հարաբերակցվել է բացառապես նրա ծառայողական պարտականությունների բերումով, իսկ Հովհաննես Աթանյանին սպանելու ուղղակի դիտավորությունն առաջացել է բացառապես նրա ծառայողական գործունեության կատարման արդյունքում ամբաստանյալի համար անբարենպաստ հետևանքների առաջացման արդյունքում, իսկ այլ պատճառ օբյեկտիվորեն չկա և ուղղակի չէր կարող լինել։
Պաշտպան Ս.Սարգսյանը վերը նշված հիմնավորումներով ներկայացրեց վերաքննիչ բողոքը՝ խնդրելով բավարարել այն:
Ինչ վերաբերում է այն հանգամանքին, որ նախքան դեպքն ամբաստանյալի նկատմամբ նշանակված է եղել դեղորայք և նա դրանք չի օգտագործել, նշեց, որ այդ հարցի պատասխանը ստանալու համար է պետք փորձաքննությունը:
Ամբաստանյալ Մկրտիչ Պողոսյանը նշեց, որ քրեակատարողական հիմնարկում բժշկի նշանակմամբ ստանում է հոգեմետ դեղորայք: Մասնավորապես՝ մոտ 6-7 տարի է, ինչ ստանում է <<Լորազեպամ>> տեսակի դեղամիջոց, քանի որ անսպասելի բռնկումներ է ունենում: Հավելեց, որ ենթադրյալ դեպքի պահին իր նկատմամբ այդ դեղամիջոցը նշանակված է եղել, սակայն ինքը չի ուզեցել և չի ստացել:
Տուժողի իրավահաջորդի ներկայացուցիչ Գ.Մելիքյանը վերը նշված հիմնավորումներով պնդեց ներկայացրած բողոքը և առարկեց պաշտպանի բողոքի դեմ՝ նշելով, որ փորձաքննության նշանակման համար անհրաժեշտ հիմքեր նախաքննության ու դատաքննության ընթացքում ի հայտ չեն եկել:
Վերաքննիչ դատարանի պատճառաբանությունները և եզրահանգումը.
1998 թվականի հուլիսի 1-ին ընդունված ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 385-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն` վերաքննիչ դատարանը դատական ակտը վերանայում է վերաքննիչ բողոքի հիմքերի և հիմնավորումների սահմաններում:
Վերաքննիչ դատարանը, ուսումնասիրելով ներկայացված բողոքները և քրեական գործը, գտնում է, որ ամբաստանյալ Մկրտիչ Արծրունու Պողոսյանի պաշտպան Սուսաննա Սարգսյանի, տուժողի իրավահաջորդ Արուսյակ Աթանյանի և տուժողի իրավահաջորդի ներկայացուցիչ Գեորգի Մելիքյանի վերաքննիչ բողոքները ենթակա է մերժման հետևյալ պատճառաբանությամբ.
1998 թվականի հուլիսի 1-ին ընդունված ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 18-րդ հոդվածի 3-րդ մասի համաձայն՝ հանցանք գործելու մեջ անձի մեղավորության մասին հետևությունը չի կարող հիմնվել ենթադրությունների վրա, այն պետք է հաստատվի գործին վերաբերող փոխկապակցված հավաստի ապացույցների բավարար ամբողջությամբ: Նույն հոդվածի 4-րդ մասի համաձայն՝ մեղադրանքն ապացուցված լինելու վերաբերյալ բոլոր կասկածները, որոնք չեն կարող փարատվել օրենսգրքի դրույթներին համապատասխան պատշաճ իրավական ընթացակարգի շրջանակներում, մեկնաբանվում են հօգուտ մեղադրյալի կամ կասկածյալի։
ՀՀ վճռաբեկ դատարանը 2011 թվականի դեկտեմբերի 22-ի թիվ ԵԷԴ/0058/01/10 որոշմամբ նշել է, որ ապացույցների բավարարությունը ենթադրում է կոնկրետ գործով ապացուցման այնպիսի շրջանակների որոշումը, որպեսզի հավաքված ապացույցները որակական կողմից ապահովեն ապացուցման առարկայի յուրաքանչյուր տարրի պարզումը, իսկ քանակական կողմից՝ այդ հանգամանքների բացահայտման արժանահավատությունը և դատավարական որոշումների հիմնավորվածությունն ու պատճառաբանվածությունը: Ի տարբերություն ապացուցման առարկայի, ապացույցների բավարարություն հասկացության բովանդակությունը քրեական դատավարության օրենսդրությամբ բացահայտված չէ, այսինքն՝ օրենքում հստակ նշում չկա այն մասին, թե մինչև երբ պետք է հավաքվեն և հետազոտվեն ապացույցները, որպեսզի յուրաքանչյուր գործով պարզվի ապացուցման առարկան ամբողջությամբ կամ նրա տարրերն առանձին վերցրած: Բացի այդ, օրենքում սահմանված չէ միասնական չափանիշ առ այն, թե երբ են ի հայտ գալիս յուրաքանչյուր քրեական գործով ապացուցման առարկան բացահայտված համարելու հիմքերը: Հետևաբար` ապացույցների բավարարությունը որոշելու հետևյալ ընդհանուր չափանիշներն են՝ վարույթն իրականացնող մարմինների ներքին համոզմունք, դատավարական որոշումների հիմնավորվածություն և պատճառաբանվածություն, անմեղության կանխավարկած:
ՀՀ վճռաբեկ դատարանը մեկ այլ՝ 2013 թվականի մայիսի 8-ի թիվ ԵԿԴ/0168/01/12 որոշմամբ, դիրքորոշում է հայտնել այն մասին, որ ապացույցների գնահատումը կատարվում է ներքին համոզման հիման վրա: Ներքին համոզմունքը, որպես ապացույցների գնահատման արդյունք, բնութագրվում է օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ գործոնների անխզելի կապով. այն, մի կողմից, պետք է բխի հետազոտվող ապացույցների բավարար համակցությունից և հիմնվի դրանց վրա, իսկ մյուս կողմից, անկողմնակալ դիտորդի մոտ պետք է առաջացնի այն վստահությունը, որ ապացույցները հետազոտվել են արդարության բոլոր պահանջների պահպանմամբ: Ապացույցների կամայական գնահատման արգելքը դատարաններին պարտավորեցնում է ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 107-րդ հոդվածում թվարկված՝ ապացուցման ենթակա հանգամանքների, այդ թվում՝ կոնկրետ հանցանքի հատկանիշների և այդ հանցանքի մեջ անձի մեղավորության վերաբերյալ իր հետևությունները հիմնավորել վերաբերելի, փոխկապակցված, հավաստի ապացույցներով և ոչ թե ենթադրություններով: Այլ խոսքով՝ հանցանքի մեջ մեղադրվող յուրաքանչյուր անձի վերաբերյալ՝ ապացուցման ենթակա յուրաքանչյուր հանգամանքի կապակցությամբ դատարանի հետևությունը պետք է հիմնված լինի ոչ թե գնահատողական դատողությունների, կանխատեսումների կամ կարծիքների, այլ կոնկրետ գործով օրենքով սահմանված կարգով ձեռք բերված փաստական տվյալների վրա: Մեղսագրվող հանցագործության և դրա հատկանիշների ապացուցման բեռը կրում է մեղադրանքի կողմը, իսկ չփարատված կասկածները պետք է մեկնաբանվեն հօգուտ մեղադրյալի: Դրանից հետևում է, որ մեղադրանքի կողմը կրում է անձի մեղքը հաստատելու համար բավարար ապացույցներ ներկայացնելու պարտականությունը:
ՀՀ վճռաբեկ դատարանը 2014 թվականի հոկտեմբերի 31-ի թիվ ԵԿԴ/0252/01/13 որոշմամբ նշել է նաև, որ քրեական դատավարությունում մեղքի հարցը լուծելիս որպես ապացույցների բավարարության շեմ պետք է գործի <<հիմնավոր կասկածից վեր>> ապացուցողական չափանիշը։ Ընդ որում, <<հիմնավոր կասկածից վեր>> ապացուցողական չափանիշ ասելով, պետք է հասկանալ փաստական տվյալների (ապացույցների) այնպիսի համակցություն, որը բացառում է հակառակի ողջամիտ հավանականությունը։ Վերոգրյալը չի նշանակում, որ հանցանք գործելու մեջ անձի մեղավորությունն ընդհանրապես չի կարող առաջացնել որևէ կասկած, սակայն այդպիսի կասկածի հավանականության դեպքում դրա աստիճանը պետք է լինի աննշան (խիստ ցածր)։ Այլ խոսքով՝ մեղադրանքը կազմող յուրաքանչյուր փաստական հանգամանք պետք է հիմնավորվի ապացույցների այնպիսի ծավալով, որը կբացառի դրա ապացուցվածության վերաբերյալ ցանկացած ողջամիտ կասկած:
Տվյալ դեպքում դատարանը գտել է, որ Մկրտիչ Պողոսյանի կողմից, նրա մեղավորությամբ, անձի ծառայողական գործունեության հետ կապված նրա սպանությունը կատարելն ապացուցված է, ամբաստանյալի արարքը ճիշտ է որակված և համապատասխանում է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 104-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 2-րդ կետով նախատեսված հանցագործության հատկանիշներին:
Դատարանը, ստուգելով ամբաստանյալ Մկրտիչ Պողոսյանի ցուցմունքները, համադրելով դրանք քրեական գործի նախաքննությամբ և դատական քննությամբ ձեռք բերված և հետազոտված ապացույցների հետ, գնահատելով դրանք վերաբերելիության, թույլատրելիության, իսկ ամբողջ ապացույցներն իրենց համակցությամբ՝ գործի լուծման համար բավարարության տեսանկյունից, իրենց համակցության մեջ՝ դրանց բազմակողմանի, լրիվ և օբյեկտիվ քննության վրա հիմնված ներքին համոզմամբ՝ նշել է, որ ամբաստանյալ Մկրտիչ Պողոսյանի ցուցմունքներն այն մասին, որ տուժող Հովհաննես Աթանյանին կյանքից զրկելը կապված չի եղել վերջինի ծառայողական գործունեության հետ, իրականությանը չեն համապատասխանում, արժանահավատ չեն, այդ պատճառով կատարված սպանության համար նախատեսված խիստ պատժից խուսափելու նպատակ են հետապնդում և հերքվում են վերոհիշյալ ապացույցներով:
Դատարանը փաստել է, որ ամբաստանյալ Մկրտիչ Պողոսյանն իր կատարած, ՀՀ քրեական օրենսգրքի 104-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 2-րդ կետով նախատեսված հանցագործության համար ենթակա է պատժի:
Ամբաստանյալ Մկրտիչ Պողոսյանի նկատմամբ, նրա կատարած հանցագործության համար պատիժ նշանակելիս դատարանը հաշվի է առել թվարկված իրավական ակտերում և նախադեպային որոշումներում արտահայտված իրավական դիրքորոշումները, ինչպես նաև ամբաստանյալ Մկրտիչ Պողոսյանի անձը, մասնավորապես այն, որ նա առաջադրված մեղադրանքում իրեն մասնակիորեն մեղավոր է ճանաչել և զղջացել կատարածի համար: Ամբաստանյալի պատասխանատվությունը և պատիժը ծանրացնող և մեղմացնող հանգամանքներ դատարանը չի արձանագրել:
Դատարանը, քննարկելով այն հարցը, թե ինչ պատժատեսակ և պատժաչափ պետք է նշանակվի ամբաստանյալ Մկրտիչ Պողոսյանի նկատմամբ, հաշվի առնելով ամբաստանյալ Մկրտիչ Պողոսյանի կատարած հանցագործության բնույթը և հանրության համար վտանգավորության աստիճանը, դրա կատարման եղանակը, հանցավոր մտադրության իրականացման աստիճանը, հանցագործությունը կատարելուց հետո նրա դրսևորած վարքագիծը, նրա արարքի սոցիալական հետևանքները, ինչպես նաև հանցագործության անմիջական օբյեկտի՝ մարդու կյանքի դեմ ուղղված ոտնձգության բնույթը և այդ ոլորտում պետության քրեական քաղաքականության ուղղվածությունը, դրանք համադրելով նրա անձը բնութագրող տվյալների հետ, հաշվի առնելով նաև ամբաստանյալի պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող հանգամանքները և ծանրացնող հանգամանքների բացակայությունը, գտել է, որ ամբաստանյալ Մկրտիչ Պողոսյանն իր կատարած, ՀՀ քրեական օրենսգրքի 104-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 2-րդ կետով նախատեսված հանցագործության համար ենթակա է պատժի՝ ազատազրկման ձևով՝ 15 (տասնհինգ) տարի ժամկետով, որը համաչափ է կատարված արարքին, ինչպես նաև անհրաժեշտ և բավարար է սոցիալական արդարությունը վերականգնելու, Մկրտիչ Պողոսյանին ուղղելու և նրա կողմից նոր հանցանքի կատարումը կանխելու համար:
Դատարանը նշել է, որ նշանակված պատիժն ամբաստանյալ Մկրտիչ Պողոսյանը պետք է կրի, քանի որ դրան խոչընդոտող հանգամանքներ առկա չեն, պատժի կրումից նրան ազատելու վերաբերյալ բավարար հիմնավորումներ չեն ներկայացվել:
Վերաքննիչ դատարանն արձանագրում է, որ առաջին ատյանի դատարանի դիրքորոշումները, ընդհանուր առմամբ, ընդունելի են նաև Վերաքննիչ դատարանի կողմից:
Անդրադառնալով բողոքաբերի այն դիտարկմանը, որ <<Անելիք բանկ>> ՓԲ ընկերությունն իրավաբանական և խնդրահարույց վարկերի վերադարձման վարչություն չի ունեցել, ուստի տուժողը չէր կարող զբաղեցնել նման վարչության պետի պաշտոնը, հետևաբար, նախաքննության մարմինը միտում է ունեցել Հովհաննես Աթանյանի լիազորությունների շրջանակն ընդլայնելու միջոցով պատրանք ստեղծել, որ վերջինի նկատմամբ կատարված ոտնձգությունը կրում է ծառայողական պարտականություններից բխող՝ Վերաքննիչ դատարանը հարկ է համարում ընդգծել, որ քրեական գործի նյութերում կան համապատասխան տեղեկություններ, որոնք վկայում են հակառակի մասին: Մասնավորապես՝ քրեական գործի նյութերում առկա է <<Անելիք բանկ>> ՓԲ ընկերության վարչության նախագահ Ներսես Կարամանուկյանի ստորագրությամբ 2013 թվականի հոկտեմբերի 30-ի <<Հ.Աթանյանին բանկի իրավաբանական և խնդրահարույց վարկերի վերադարձման վարչության պետի պաշտոնին նշանակելու մասին>> թիվ 1321/Ա հրամանը, որի համաձայն՝ Հովհաննես Աթանյանը 2013 թվականի նոյեմբերի 1-ից նշանակվել է բանկի իրավաբանական և խնդրահարույց վարկերի վերադարձման վարչության պետի պաշտոնին: Ընդ որում, հիշյալ փաստաթուղթը հաստատված է բանկի կնիքով, ինչպես նաև համապատասխան աշխատակցի կողմից կատարված, <<Իսկականի հետ ճիշտ է>> գրառմամբ ու վերջինի ստորագրությամբ:
Վերոգրյալից բխում է, որ հանցանքի կատարման օրվա՝ 2015 թվականի նոյեմբերի 24-ի դրությամբ, տուժողը հանդիսացել է <<Անելիք բանկ>> ՓԲ ընկերության աշխատակից և ղեկավարել է այդ ընկերության Իրավաբանական և խնդրահարույց վարկերի վերադարձման վարչությունը: Նման պայմաններում Վերաքննիչ դատարանը գտնում է, որ բողոքաբերի պնդումներն այս առումով հերքվում են <<Անելիք բանկ>> ՓԲ ընկերության վարչության նախագահի համապատասխան հրամանի բովանդակությամբ:
Ինչ վերաբերում է պաշտպանի կողմից ներկայացված այն փաստարկին, որ բանկին պատկանող գույքի առնչությամբ տուժող Հովհաննես Աթանյանը որևէ իրավասություն չի ունեցել, որպիսի եզրահանգումը բխում է բանկի կանոնադրությունից, ապա Վերաքննիչ դատարանը հարկ է համարում արձանագրել հետևյալը: Մասնավորապես՝ <<Անելիք բանկ>> ՓԲ ընկերության խորհրդի 2015 թվականի օգոստոսի 24-ի թիվ 33-Լ որոշմամբ հաստատված, <<Անելիք բանկ>> ՓԲ ընկերության Իրավաբանական վարչության կանոնադրության համաձայն՝ որպես նույն վարչության գործառույթներ, ի թիվս այլնի սահմանվել են՝ բանկին հասցված նյութական և ֆինանսական վնասների, ժամկետանց և անհուսալի պարտքերի վերականգնման, ինչպես նաև այլ իրավախախտումների վերացման վերաբերյալ նյութերի նախապատրաստման իրավական ապահովումը, գրավադրված կամ բանկի կողմից ձեռք բերված գույքի իրացման, փողերի լվացման և ահաբեկչության ֆինանսավորման դեմ պայքարի, գրավային փաթեթները դրամապահոց հանձնելու և ստանալու, ինչպես նաև ներքին իրավական ակտերով վարչությանը վերապահված այլ գործառույթների իրականացումը: Նույն կանոնադրության մեջ նշված է, որ վարչությունն իր գործառույթների իրականացման ժամանակ ըստ անհրաժեշտության համագործակցում է բանկի կառուցվածքային և տարածքային ստորաբաժանումների հետ:
Վերը մեջբերվածի ուսումնասիրությունը վկայում է, որ <<Անելիք բանկ>> ՓԲ ընկերության համապատասխան վարչությունը և տուժող Հովհաննես Աթանյանը, հիշատակված կանոնադրությամբ սահմանված դրույթներից ելնելով, լիազորված են եղել ուղղակիորեն մասնակցություն ունենալու բանկին պատկանող կամ բանկին անցած գույքի առնչությամբ գործարքների կնքմանը կամ կատարմանը: Ավելին՝ այդ նպատակով թույլատրվել է համագործակցել նաև բանկի կառուցվածքային այլ ստորաբաժանումների հետ: Հետևապես, նշվածի մասով պաշտպանի ներկայացրած պնդումները նույնպես քրեական գործի նյութերով չեն հիմնավորվում:
Ինչ վերաբերում է <<Անելիք բանկ>> ՓԲ ընկերության և <<Նաիրյան>> ՍՊ ընկերության միջև կապի առկայության կամ բացակայության առնչությամբ պաշտպանի բարձրացրած հարցադրումներին, ապա Վերաքննիչ դատարանն արձանագրում է, որ նման կապի առկայությունը կամ բացակայությունը որևէ կերպ չի կարող էական նշանակություն ունենալ կամ հանգեցնել ամբաստանյալին մեղսագրվող հանցավոր արարքի վերաորակման: Այլ խոսքով՝ քրեական գործում առկա ապացույցները վկայում են, որ ամբաստանյալ Մկրտիչ Պողոսյանի պատկերացմամբ՝ հանցանքի կատարման պահին իրեն ենթադրաբար պատկանող շարժական գույքի չվերադարձնելը կապված է եղել տուժողի՝ բանկում զբաղեցրած կարգավիճակով և գործառույթների բովանդակությամբ, որպիսի հանգամանքներն էլ դրդել են հանցանքի կատարմանը: Այսինքն՝ տուժողին կյանքից զրկելու մտադրությունն ամբաստանյալ Մկրտիչ Պողոսյանի մոտ ծագել է հենց տուժողի՝ բանկի աշխատակից լինելու և ի շահ բանկի գործառույթներ իրականացնելու կապակցությամբ, ամբաստանյալը տուժողին դիտարկել է որպես իրեն ենթադրաբար պատկանող գույքը վերադարձնելուն խոչընդոտ և այդ պատճառաբանությամբ էլ հաշվեհարդար է տեսել տուժողից: Նման պայմաններում էական նշանակություն չունի, թե ինչու կամ ինչպես է ստեղծվել <<Նաիրյան>> ՍՊ ընկերությունը կամ ում ղեկավարությամբ է գործել:
Անդրադառնալով ամբաստանյալի որդու՝ Արծրուն Պողոսյանի կողմից <<Գիտի Sօստօ>> ՍՊ ընկերությանն անհատույց օգտագործման պայմանագրի հիման վրա որոշակի քանակությամբ շարժական գույքի պատկանելիության հարցին և այդ համատեքստում գնահատելով տուժողի վարքագծի օրինականությունը՝ Վերաքննիչ դատարանը հարկ է համարում արձանագրել, որ այդ շարժական գույքերի պատկանելիության հարցի վիճարկման առնչությամբ դատական գործընթացն սկիզբ է առել դեռևս 2013 թվականին, իսկ վերջնական վճիռը կայացվել է 2018 թվականին: Թեև կայացված վճռով Արծրուն Մկրտչի Պողոսյանի հայցն ընդդեմ <<Գիտի Տօստօ>> ՍՊ ընկերության, <<Անելիք Բանկ>> ՓԲ ընկերության, երրորդ անձ՝ <<Նաիրյան>> ՍՊ ընկերության` շարժական գույքը վերադարձնելու պահանջի մասին, բավարարվել է մասնակիորեն և <<Անելիք Բանկ>> ՓԲ ընկերությանը պարտավորեցվել է Արծրուն Մկրտչի Պողոսյանին վերադարձնել 2012 թվականի սեպտեմբերի 1-ին կնքված գույքի անհատույց օգտագործման պայմանագրի թիվ 1 հավելվածում նշված և 2013 թվականի հունիսի 1-ի արձանագրությամբ <<Անելիք Բանկ>> ՓԲ ընկերությանն ի պահ հանձնված գույքը, սակայն հատկանշական է, որ հանցավոր արարքը կատարվել է նախքան դատարանի վճռի հրապարակումը: Ընդ որում, դատական գործընթացը կրել է տևական բնույթ և որոշ դեպքերում, ըստ <<DataLex>> դատական տեղեկատվական համակարգում առկա տեղեկությունների (թիվ ՏԴ1/0046/02/13 քաղաքացիական գործ), դիրքորոշումներ են կայացվել ի վնաս Արծրուն Պողոսյանի: Ստացվում է, որ թե հանցանքի կատարման պահին, և թե նշյալ քաղաքացիական գործի քննության ընթացքում միանշանակ չի եղել խնդրո առարկա շարժական գույքերի պատկանելիության հարցը, որպիսի պայմաններում հիմնավոր չի լինի պնդումներ կատարել տուժող Հովհաննես Աթանյանի հակաօրինական վարքագծի մասին:
Այս համատեքստում հարկ է ընդգծել, որ ՀՀ վճռաբեկ դատարանը, 2010 թվականի հուլիսի 23-ի թիվ ԵԷԴ/0138/01/09 որոշմամբ անդրադառնալով տուժողի վարքագծի հակաօրինականությունը կամ հակաբարոյականությունը, որով պայմանավորվել է հանցագործությունը՝ որպես քրեական պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող հանգամանքի, նշել է, որ տուժողի վարքագծի հակաօրինականությունը չի սահմանափակվում միայն հանցանքի կատարմամբ: Այն իր մեջ ներառում է նաև այլ գործողություններ, որոնք արգելվում են իրավունքի այլ ճյուղերով, օրինակ` վարչական, աշխատանքային, քաղաքացիաիրավական օրենսդրությամբ: Հակաօրինական վարքագիծը կարող է արտահայտվել ծեծի, խոշտանգման, ծանր վիրավորանքի, մարդկային արժանապատվության նվաստացման ձևով: Այն կարող է դրսևորվել նաև պաշտոնեական դիրքը չարաշահելու, շանտաժի և այլ գործողությունների ձևով, որոնք չեն հանդիսանում բռնություն, ծաղրանք, ծանր վիրավորանք, սակայն կրում են հակաօրինական բնույթ:
Իսկ մեկ այլ՝ 2015 թվականի հունիսի 5-ի թիվ ՍԴ3/0174/01/14 որոշման մեջ ՀՀ վճռաբեկ դատարանը նշել է, որ ցանկացած հանցագործություն հանցավորի և որոշակի իրադրության փոխներգործության արդյունք է, հետևաբար, հանցավոր վարքագծի մեխանիզմում վճռորոշ դերը պատկանում է ոչ միայն հանցավորին, այլև կոնկրետ իրադրությանը, որի բաղկացուցիչ մաս է կազմում նաև տուժողի վարքագիծը: Այլ կերպ ասած՝ հանցավորի գործողությունները հաճախ պայմանավորված են լինում ոչ թե նրա անձնական առանձնահատկություններով, հակումներով կամ ձգտումներով, այլ տուժողի վարքագծով: Մասնավորապես, տուժողն իր սադրիչ` հակաօրինական կամ հակաբարոյական վարքագծով որոշ դեպքերում նպաստում է հանցավոր իրադրության ստեղծմանը` <<դրդելով>> այլ անձի կամ անձանց կողմից հանցագործություն կատարելուն: Նման դեպքերում վերջինը հանրորեն վտանգավոր արարքի և հետևանքների առաջացման հարցում բավականին ակտիվ դերակատարություն է ցուցաբերում և հանցավոր վարքագծի մեխանիզմում <<մեղքի>> համեմատաբար մեծ չափաբաժին ունի, ինչը պետք է համարժեք գնահատականի արժանանա դատարանի կողմից պատիժ նշանակելիս և այն պայմանականորեն չկիրառելու հարցը լուծելիս:
Վերաքննիչ դատարանը վերը մեջբերված որոշումների համադրված վերլուծության հիման փաստում է, որ տուժողի վարքագծի հակաօրինականությունը գնահատելու համար Վճռաբեկ դատարանի նախադեպային որոշումներում տրվել են ընդհանուր ուղենիշներ, ուստի յուրաքանչյուր քրեական գործով ամբաստանյալի նկատմամբ նշանակվող պատիժը տուժողի վարքագծով պայմանավորելիս պետք է հիմք ընդունել դրանք և որպես քրեական պատասխանատվություն ու պատիժը մեղմացնող դիտարկել տուժողի վարքագծի այն դրսևորումները, որոնք համադրելի են Վճռաբեկ դատարանի մոտեցումներին:
Տվյալ դեպքում պաշտպանը որպես տուժողի վարքագծի հակաօրինականություն է դիտարկել սահմանված լիազորությունների շրջանակներից դուրս գալը, <<Նաիրյան>> ՍՊ ընկերության ստեղծումը և ամբաստանյալի որդուն պատկանող շարժական գույքերին իբր ապօրինաբար տիրանալը: Մինչդեռ Վերաքննիչ դատարանն արձանագրում է, որ քրեական գործում առկա փաստական տվյալները որևէ կերպ չեն վկայում տուժող Հովհաննես Աթանյանի կողմից իր լիազորությունների շրջանակից դուրս գալու մասին: Իսկ <<Նաիրյան>> ՍՊ ընկերության ստեղծումը կամ դրա ստեղծման հիմքում ընկած ենթադրյալ մտադրությունները նույնպես որևէ կերպ անօրինական համարվելու հատկանիշներ չեն պարունակում: Ինչ վերաբերում է շարժական գույքերի նկատմամբ քաղաքացիաիրավական վեճին, ապա թեև վերջնական վճիռը հօգուտ ամբաստանյալի որդու է կայացվել, սակայն վիճելի իրավահարաբերություններում կողմերից մեկին ձեռնտու վճռի կայացումն անպայմանորեն կամ ուղղակիորեն չի վկայում վեճի մյուս կողմի դիրքորոշման հակաօրինականության մասին: Ընդ որում, ամբաստանյալի որդու և <<Անելիք բանկ>> ՓԲ ընկերության միջև քաղաքացիաիրավական վեճի քննությունը տևական ժամանակ է ձգվել, որպիսի հանգամանքը վկայում է, որ միանշանակ և հաստակ չի եղել կողմերից մեկի իրավացիությունը կամ մյուս կողմի դիրքորոշման ակնհայտ անհիմն լինելը: Ավելին՝ պետք է արձանագրել նաև, որ ամբաստանյալի որդին՝ Արծրուն Պողոսյանը, հայցադիմում է ներկայացրել դատարան ընդդեմ <<Գիտի Տօստօ>> ՍՊ ընկերության, իսկ <<Անելիք բանկ>> ՓԲ ընկերությունը հանդիսացել է երրորդ անձ:
Ամփոփելով վերոնշյալը՝ Վերաքննիչ դատարանն արձանագրում է, որ պաշտպանի թվարկած հանգամանքներն ինչպես առանձին, այնպես էլ համակցության մեջ չեն վկայում այն մասին, որ ամբաստանյալին վերագրվող հանցավոր արարքը պայմանավորված է եղել տուժողի վարքագծի հակաօրինականությամբ:
Ինչ վերաբերում է հարցաքննված վկաներ Սամվել Վարդանյանին, Կարապետ Գյոդակյանին լրացուցիչ հարցաքննելու, իսկ Վահան Հարությունյանին, Շահեն Մակիչյանին և քննիչ Վ.Ասատրյանին հարցաքննելու վերաբերյալ պաշտպանի միջնորդությանը, ապա Վերաքննիչ դատարանն արձանագրում է, որ որևէ կերպ պատճառաբանված չէ, թե ինչու Սամվել Վարդանյանը և Կարապետ Գյոդակյանը պետք է լրացուցիչ հարցաքննվեն, որն է վերջինների կողմից նախկինում տրված ցուցմունքների հետ անհամաձայնության պատճառը: Նույն կերպ պատճառաբանված չէ նաև Վահան Հարությունյանին, Շահեն Մակիչյանին և քննիչ Վ.Ասատրյանին Վերաքննիչ դատարանում հարցաքննելու անհրաժեշտությունը:
Անդրադառնալով Հայկ Գրիգորյանի՝ առաջին ատյանի դատարանում չհարցաքննվելուն և դրա հետևանքով ամբաստանյալի՝ հակընդդեմ հարցման իրավունքի խախտմանը՝ Վերաքննիչ դատարանն արձանագրում է, որ յուրաքանչյուր դեպքում որևէ վկայի հակընդդեմ հարցման չենթարկելն ինքնին չի հանգեցնում մեղադրյալի արդար դատաքննության իրավունքի խախտման: Նման պայմաններում պետք է քննության առարկա դարձնել վկայի կողմից տրված տեղեկությունների արժեքը քրեական գործի լուծման համատեքստում, այսինքն՝ պետք է գնահատել, թե կոնկրետ վկայի ցուցմունքն արդյոք հանդիսանում է միակը կամ ունի արդյոք այն վճռորոշ նշանակություն՝ մեղադրյալի վերաբերյալ մեղադրական դատավճիռ կայացնելու հարցում:
Տվյալ դեպքում պաշտպանը որևէ կերպ չի մեկնաբանել Հայկ Գրիգորյանի ցուցմունքի նշանակությունը, չի հստակեցրել, թե վերջինի հայտնած տեղեկություններն արդյոք միակն են եղել կամ արդյոք ունեցել են վճռորոշ նշանակություն վիճարկվող դատավճռի կայացման հարցում: Իսկ վկային դատարանում չհարցաքննելն ինքնին խնդրահարույց չի կարող համարվել մեղադրյալի իրավունքների իրացման ապահովման տեսանկյունից:
Վերաքննիչ դատարանի նման դիրքորոշման հիմքում ընկած է Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի կողմից շարադրված մոտեցումը, որի համաձայն՝ երբ մեղադրանքը բացառապես կամ վճռորոշ չափով հիմնվում է այն անձի ցուցմունքների վրա, ում մեղադրյալը հնարավորություն չի ունեցել հարցաքննելու կամ որ վերջինս ենթարկվի հարցաքննության ո՛չ նախաքննության և ո՛չ էլ դատաքննության փուլերում, պաշտպանության կողմի իրավունքները կարող են սահմանափակվել այն աստիճան, որն անհամատեղելի է Կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածով նախատեսված երաշխիքների հետ (Ալ Խավայան և Թահերին ընդդեմ Միացյալ Թագավորության, գանգատներ թիվ՝ 26766/05 և 22228/06, 2011 թվականի դեկտեմբերի 15):
Հետևապես, Վերաքննիչ դատարանը գտնում է, որ վկաներին հարցաքննելու անհրաժեշտության վերաբերյալ պաշտպանի միջնորդությունը բավարար չափով փաստարկված ու պատճառաբանված չէ:
Վերաքննիչ դատարանը, անդրադառնալով ամբաստանյալի նկատմամբ դատաբժշկական փորձաքննություն նշանակելու վերաբերյալ պաշտպանի միջնորդությանը, արձանագրում է, որ նման միջնորդության հիմքում ընկած է ՀՀ ԱՆ <<Քրեակատարողական բժշկության կենտրոն>> ՊՈԱԿ-ի <<Դատապարտյալների հիվանդանոց>> ստորաբաժանման թերապևտիկ բաժանմունքի ղեկավար Ա.Դանիելյանի ստորագրությամբ 2021 թվականի օգոստոսի 3-ին տրված տեղեկանքը, որի համաձայն՝ կալանավորված անձ Մկրտիչ Արծրունու Պողոսյանը (ծնված՝ 1961 թվականին) 2021 թվականի հուլիսի 3-ին ընդունվել է ՀՀ ԱՆ <<Քրեակատարողական բժշկության կենտրոն>> ՊՈԱԿ-ի <<Դատապարտյալների հիվանդանոց>> ստորաբաժանման թերապևտիկ բաժանմունք՝ հետազոտման և հետագա բուժման տակտիկան որոշելու համար: Ստացիոնարում գտնվելու ընթացքում հետազոտվել է, կատարվել են կլինիկոլաբորատոր և գործիքային հետազոտություններ (ԷՍԳ, որովայնի ներքին օրգանների սոնոգրաֆիա, ռենտգեն), տարվել են նյարդաբանի, սրտաբանի, հոգեբույժի խորհրդատվություններ, որոնց արդյունքում ախտորոշվել է՝ <<ՍԻՀ: Լարման ստենոկարդիա III Ֆդ, վիճակ կորոնար զարկերակների ստենտավորումից հետո (2004թ., 2008թ.), ԽՍԱ III Ֆդ (NYHA), Զարկերակային հիպերթենզիա III, լյումբոիշիալգիա>>: Ախտորոշման հստակեցման համար պլանային կարգով կկազմակերպվի Մ.Պողոսյանի հետազոտումը նեղ մասնագիտացված սրտաբանական կլինիկայում։
Ներկայում կալանավորված անձ Մկրտիչ Արծրունու Պողոսյանը գտնվում է բուժանձնակազմի դինամիկ հսկողության տակ ստանում է համապատասխան դեղորայքային բուժում: Անհրաժեշտ է մշտական դեղորայքային բուժում և հսկողություն:
Վերը նշվածից Վերաքննիչ դատարանը եզրակացնում է, որ թեև ամբաստանյալն ունի որոշակի առողջական խնդիրներ, սակայն նա գտնվում է բժշկական հսկողության ներքո և ստանում է անհրաժեշտ բուժում: Հետևապես, ամբաստանյալ Մկրտիչ Պողոսյանն անազատության մեջ գտնվելու պայմաններում զրկված չէ անհրաժեշտ բժշկական օգնություն ստանալու հնարավորությունից։
Բացի այդ, պաշտպանը չի ներկայացրել հիմնավորումներ առ այն, որ ամբաստանյալ Մկրտիչ Պողոսյանի մոտ ախտորոշված հիվանդությունը ներառված է ՀՀ կառավարության՝ Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2006 թվականի մայիսի 26-ի թիվ 825-Ն որոշման մեջ փոփոխություն կատարելու մասին 2019 թվականի օգոստոսի 15-ի թիվ 1092-Ն որոշմամբ սահմանված, կալանավորման հետ անհամատեղելի հիվանդությունների թվին: Ավելին՝ Վերաքննիչ դատարանը, ուսումնասիրելով նույն որոշման մեջ նշված, որպես խափանման միջոց ընտրված կալանքը կամ պատիժը կրելուն խոչընդոտող ծանր հիվանդությունների կողմնորոշիչ ցանկը, գտնում է, որ ամբաստանյալ Մկրտիչ Պողոսյանի մոտ ախտորոշված հիվանդությունն առերևույթ չի համապատասխանում այդ ցանկում ընդգրկված ոչ մի հիվանդության: Հետևապես, ամբաստանյալ Մկրտիչ Պողոսյանի նկատմամբ դատաբժշկական փորձաքննություն նշանակելու վերաբերյալ միջնորդությունը նույնպես անհրաժեշտ չափով հիմնավորված չէ:
Ինչ վերաբերում է ամբաստանյալ Մկրտիչ Պողոսյանի նկատմամբ դատահոգեբուժական և դատահոգեբանական համալիր փորձաքննություն նշանակելու մասին պաշտպանի միջնորդությանը, ապա Վերաքննիչ դատարանը գտնում է, որ վերջինն ինչպես նախաքննության, այնպես էլ դատաքննության ընթացքում տվել է մանրամասն ցուցմունքներ և պատշաճ կերպով իր դիրքորոշումը ներկայացրել է նաև վերաքննիչ բողոքների քննության ընթացքում:
Ընդ որում, Վերաքննիչ դատարանի համար հատկանշական է, որ վերագրվող հանցանքի կատարման պահին ամբաստանյալ Մկրտիչ Պողոսյանը ՀՀ ԱՆ <<Ավան հոգեկան առողջության կենտրոն>> ՓԲ ընկերությունում հաշվառված չի եղել:
Իսկ այն հանգամանքը, որ ամբաստանյալ Մկրտիչ Պողոսյանն ունի հոգեկան առողջության հետ կապված խնդիրներ, և արդեն 2017 թվականից հաշվառված է ՀՀ ԱՆ <<Ավան հոգեկան առողջության կենտրոն>> ՓԲ ընկերությունում, ապա Վերաքննիչ դատարանը գտնում է, որ այն չի կարող որոշիչ նշանակություն ունենալ, քանի որ վերջինի հոգեկան առողջության հետ կապված իրավասու մարմինների կողմից բժշկական հանձնաժողովի եզրակացության վրա հիմնված որևէ միջնորդություն քրեական գործի ողջ քննության ընթացքում չի ներկայացվել: Ավելին՝ հոգեկան առողջության վիճակի վատթարացման առնչությամբ տեղեկություններ ինչպես քրեական գործի նյութերում, այնպես էլ պաշտպանի կողմից ներկայացված բողոքում նույնպես առկա չեն: Բացի այդ, բողոքի քննության ընթացքում ամբաստանյալը նշել է, որ հոգեկան առողջության պահպանման համար բժշկի կողմից նշանակված է դեղորայքային բուժում: Հետևապես, Վերաքննիչ դատարանը գտնում է, որ միջնորդվող փորձաքննության նշանակման անհրաժեշտությունը հիմնավորված չէ:
Բացի այդ, ամբաստանյալը դատական նիստին նշել է, որ ենթադրյալ հանցանքի կատարման պահին իր նկատմամբ նշանակված է եղել դեղորայքային բուժում, սակայն ինքը դեղերը չի ընդունել, ինչից կարելի է եզրահանգել, որ եթե նույնիսկ նա գտնվել է հոգեպես անհավասարակշիռ վիճակում, ապա դեղորայքը չընդունելով՝ ինքն է իրեն դրել նման վիճակում, որպիսի պայմաններում փորձաքննության նշանակումը դառնում է իմաստազուրկ՝ նույնիսկ պաշտպանական կողմի համար ցանկալի եզրակացություն ստանալու պարագայում:
Վերաքննիչ դատարանը, անդրադառնալով տուժողի իրավահաջորդի և տուժողի իրավահաջորդի ներկայացուցչի կողմից ներկայացված բողոքներին, նկատում է, որ դրանք բառացիորեն կրկնվում են, հետևապես, դրանց անդրադարձ չի կատարվում առանձին-առանձին:
Ինչ վերաբերում է բողոքներում նշված այն դատողություններին, որ ամբաստանյալի արարքում առկա են նաև շատերի կյանքի համար վտանգավոր եղանակով և շահադիտական դրդումներով կատարված լինելու հատկանիշներ, ապա Վերաքննիչ դատարանն ընդգծում է, որ հանցավոր արարքի կատարման վայրում այլ անձի ներկայությունն ինքնին չի վկայում նրա առողջության կամ կյանքի համար վտանգավոր եղանակով հանցանքի կատարման մասին:
Անդրադառնալով շատերի կյանքի համար վտանգավոր եղանակով սպանության որակյալ հանցակազմի հատկանիշներին՝ ՀՀ վճռաբեկ դատարանը 2020 թվականի մայիսի 26-ի ԼԴ2/0056/01/16 թվակիր որոշման մեջ նշել է, որ այն բնութագրվում է կատարման այնպիսի եղանակով, որի հետևանքով որոշակի անձին (անձանց) կյանքից զրկելով հանդերձ՝ հանցավորը միաժամանակ իրական վտանգի տակ է դնում նաև այլ անձանց կյանքը: Սպանությունը նշված որակյալ հանցակազմով որակելու համար կարևոր է ոչ թե այն, թե որքան մարդ է զրկվել կամ կարող էր զրկվել կյանքից, այլ այն, թե բացի հանցավորի դիտավորության մեջ ընդգրկված կոնկրետ անձից կամ անձանցից, արդյոք վտանգի տակ դրվել է նաև այլ անձանց կյանքը: Ուստի արարքը քննարկվող ծանրացնող հանգամանքով որակելու համար անհրաժեշտ է, որ բացի կոնկրետ անձից (անձանցից), վտանգ սպառնա նաև այլ անձանց կյանքին, ինչը, սակայն, ամենևին էլ չի նշանակում, որ այլ անձանց ևս պետք է վնաս պատճառվի:
Սպանության՝ շատերի կյանքի համար վտանգավոր եղանակի բնույթը կապված է այլ մարդկանց վնաս պատճառելու՝ հնարավոր սպառնալիք պարունակող համապատասխան գործիքների ու միջոցների կիրառման, ինչպես նաև հանցանքի կատարման իրադրության և տեղի հետ, որտեղ նշված սպառնալիքը փաստացի կարող է իրագործվել: Տվյալ դեպքում սկզբունքային նշանակություն ունի նաև հանցավորի սուբյեկտիվ վերաբերմունքն իր կատարածի նկատմամբ: Քանի որ քննարկվող հանցագործությունը դասվում է դիտավորությամբ կատարվողների շարքին, անհրաժեշտ է, որ սուբյեկտը գիտակցի սպանության՝ իր կողմից կիրառվող եղանակի՝ շատերի կյանքի համար վտանգավոր լինելը, ինչպես նաև ցանկանա դրա կիրառումը կամ գիտակցաբար թույլ տա այլ անձանց վնաս պատճառելու հնարավորությունը կամ անտարբեր լինի դրա նկատմամբ:
Հիմք ընդունելով Վճռաբեկ դատարանի որոշմամբ սահմանված մոտեցումները՝ Վերաքննիչ դատարանն արձանագրում է, որ տվյալ դեպքում ամբաստանյալը մոտ տարածությունից մեկ կրակոց է արձակել տուժողի ուղղությամբ և հենց այդ արարքով էլ իրացվել է ամբաստանյալի դիտավորությունն ամբողջությամբ: Ընդ որում, մոտակայքում գտնվող ոչ մի անձի համար ամբաստանյալն իր գործողություններով որևէ սպառնալիք չի ստեղծել, որպիսի պայմաններում ակներև է, որ սպանության հանցակազմի քննարկվող որակյալ հատկանիշը տվյալ դեպքում առկա չէ:
Ինչ վերաբերում է հանցանքը շահադիտական դրդումներով կատարված լինելուն, ապա տվյալ դեպքում Վերաքննիչ դատարանն արդեն իսկ հաստատված է համարել այն, որ տուժողին կյանքից զրկելու մտադրությունն ամբաստանյալ Մկրտիչ Պողոսյանի մոտ ծագել է տուժողի՝ բանկի աշխատակից լինելու և ի շահ բանկի գործառույթներ իրականացնելու կապակցությամբ, ամբաստանյալը տուժողին դիտարկել է որպես իրեն ենթադրաբար պատկանող գույքը վերադարձնելուն խոչընդոտ և այդ պատճառաբանությամբ էլ հաշվեհարդար է տեսել տուժողից: Այսինքն՝ ամբաստանյալ Մկրտիչ Պողոսյանը տուժող Հովհաննես Աթանյանի սպանությամբ իր կամ այլ անձի համար որևէ շահույթի ստացում ապահովելու կամ որևէ դրամական ինչ-որ պարտավորությունից խուսափելու նպատակ չի հետապնդել: Հետևապես, քննարկվող որակյալ հատկանիշը նույնպես առկա չէ:
Ընդ որում, Վերաքննիչ դատարանի նման հետևության հիմքում դրված է Վճռաբեկ դատարանի 2015 թվականի հունիսի 5-ի ԱՐԴ/0144/01/12 թվակիր որոշմամբ սահմանված այն մոտեցումը, ըստ որի՝ շահադիտական շարժառիթը դրսևորվում է հանցավորի կամ այլ անձանց համար նյութական որևէ օգուտ ստանալու կամ նյութական որոշակի ծախսերից ազատվելու ձգտումով:
Ինչ վերաբերում է բողոքներում նշված այն հանգամանքին, որ դատարանը հաշվի չի առել այնպիսի ծանրացնող հանգամանքների առկայությունը, ինչպիսիք են հանցանքն այնպիսի անձի նկատմամբ կատարելը, որը կապված է նրա կողմից իր ծառայողական կամ հասարակական պարտքը կատարելու հետ և հանցանքը հանրության համար վտանգավոր եղանակով կատարելը, ապա Վերաքննիչ դատարանն արձանագրում է, որ ծառայողական գործունեության հետ կապված լինելն արդեն իսկ հաշվի է առնվել ամբաստանյալի արարքը որակելիս: Իսկ 2003 թվականի ապրիլի 18-ին ընդունված ՀՀ քրեական օրենսգրքի 63-րդ հոդվածի 4-րդ մասը սահմանում է, որ եթե սույն հոդվածի առաջին մասում նշված որևէ հանգամանք սույն օրենսգրքի Հատուկ մասի համապատասխան հոդվածով նախատեսված է որպես հանցագործության հատկանիշ, ապա դա չի կարող կրկին հաշվի առնվել որպես պատասխանատվությունը և պատիժը ծանրացնող հանգամանք: Հետևապես, նշված ծանրացնող հանգամանքը չի կարող հաշվի առնվել ամբաստանյալ Մկրտիչ Պողոսյանի նկատմամբ պատիժ նշանակելիս:
Իսկ ինչ վերաբերում է հանցանքը շատերի կյանքի համար վտանգավոր եղանակով կատարելուն, ապա դրա բացակայության հարցին Վերաքննիչ դատարանն արդեն իսկ անդրադարձել է:
Վերաքննիչ դատարանը, անդրադառնալով այն փաստարկին, որ տուժողի մոր մահը պետք է դիտել որպես հանցագործությամբ պատճառված ծանր հետևանք, գտնում է, որ տուժողի մոր մահն օբյեկտիվ կապի մեջ չի գտնվում կատարված հանցավոր արարքի հետ: Այսինքն՝ այս կամ այն հանգամանքը կամ իրադարձությունը որպես հանցագործությամբ պատճառված ծանր հետևանք դիտելու համար պետք է հաստատված համարել որոշակի պատճառական կան արարքի ու առաջացած հետևանքի միջև: Մինչդեռ տվյալ դեպքում նշված պատճառական կապը բացակայում է, հետևաբար քննարկվող ծանրացնող հանգամանքը չի կարող վերագրվել ամբաստանյալ Մկրտիչ Պողոսյանին:
Ինչ վերաբերում է <<DataLex>> դատական տեղեկատվական համակարգից մեկ այլ՝ թիվ ՀՅՔՐԴ2/0086/01/08 քրեական գործով նշանակված պատժի մատնանշմանը, ապա Վերաքննիչ դատարանն արձանագրում է, որ բերված համեմատությունը տեղին չէ, քանի որ հիշյալ քրեական գործով օրինական ուժի մեջ մտած դատավճռով հաստատված են համարվել սպանության հանցակազմը որակյալ դարձնող երեք հանգամանքներ ու կատարված երկու այլ հանցավոր արարքներ և դրանց հաշվառմամբ՝ որպես պատիժ է նշանակվել ցմահ ազատազրկումը: Մինչդեռ տվյալ քրեական գործով ծառայողական գործունեության հետ կապված լինելու հանգամանքից բացի, սպանության այլ որակյալ հատկանիշներ առկա չեն:
Վերաքննիչ դատարանն արձանագրում է, որ առաջին ատյանի դատարանը, համադրելով քրեական պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող հանգամանքները և հաշվի առնելով ծանրացնող հանգամանքների բացակայությունը, ամբաստանյալ Մկրտիչ Պողոսյանի նկատմամբ նշանակված պատժաչափի հարցում եկել է իրավաչափ եզրահանգման:
Ամփոփելով վերոգրյալը՝ Վերաքննիչ դատարանը գալիս է այն եզրահանգման, որ առաջին ատյանի դատարանի դատավճիռն օրինական է և հիմնավոր, ուստի դատավճիռը բեկանելու հիմքեր առկա չեն:
Ելնելով վերոգրյալից և ղեկավարվելով 1998 թվականի հուլիսի 1-ին ընդունված ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 360-րդ, 361.1-րդ, 385-387-րդ, 390-րդ, 393-394-րդ և 412-րդ հոդվածներով՝ Վերաքննիչ դատարանը



ՈՐՈՇԵՑ

Ամբաստանյալ Մկրտիչ Պողոսյանի պաշտպան Սուսաննա Սարգսյանի կողմից ներկայացված միջնորդությունները՝ դատահոգեբուժական և դատահոգեբանական համալիր և դատաբժշկական փորձաքննություններ նշանակելու, ինչպես նաև վկաներին հարցաքննության համար Վերաքննիչ դատարան հրավիրելու վերաբերյալ, մերժել:
Ամբաստանյալ Մկրտիչ Պողոսյանի պաշտպան Սուսաննա Սարգսյանի, տուժողի իրավահաջորդ Արուսյակ Աթանյանի և տուժողի իրավահաջորդի ներկայացուցիչ Գեորգի Մելիքյանի վերաքննիչ բողոքները մերժել՝ ամբաստանյալ Մկրտիչ Արծրունու Պողոսյանի վերաբերյալ Երևան քաղաքի առաջին ատյանի ընդհանուր իրավասության դատարանի 2021 թվականի սեպտեմբերի 13-ի ԵԿԴ/0182/01/16 թվակիր դատավճիռը թողնելով օրինական ուժի մեջ:
Որոշումը կարող է բողոքարկվել ՀՀ վճռաբեկ դատարան՝ ստանալու պահից մեկամսյա ժամկետում։



ՆԱԽԱԳԱՀՈՂ ԴԱՏԱՎՈՐ Վ.ՌՇՏՈՒՆԻ




ԴԱՏԱՎՈՐՆԵՐ Ա․ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ




Մ.ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ