ԵԿԴ/0317/01/15





ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈւԹՅԱՆ
ՎԵՐԱՔՆՆԻՉ ՔՐԵԱԿԱՆ ԴԱՏԱՐԱՆ

ՈՐՈՇՈւՄ
ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈւԹՅԱՆ ԱՆՈՒՆԻՑ

«13» հունվարի 2023թ. ք.Երևան

ՀՀ վերաքննիչ քրեական դատարանը (այսուհետ` Վերաքննիչ դատարան)


Նախագահող դատավոր
դատավորներ

դատական նիստերի քարտուղար
դատախազ
պաշտպան
ամբաստանյալ

Մ.Պապոյան
Ս.Մարաբյան
Ա.Մնացականյան
Ա.Ավետիսյան
Ա.Արամյան
Ս.Մնացականյան
Ս.Պապոյան


դռնբաց դատական նիստում, ՀՀ վճռաբեկ դատարանում գործերի քննության համար սահմանված կանոններով քննության առնելով ամբաստանյալ Սերգեյ Ռաֆիկի Պապոյանի (ծնված` 1990 թվականի սեպտեմբերի 19-ին Լոռու մարզի Վանաձոր քաղաքում, ազգությամբ` հայ, ՀՀ քաղաքացի, միջնակարգ կրթությամբ, ամուսնացած, խնամքին՝ չորս անձ, չի աշխատում, հաշվառված է Լոռու մարզ, Վանաձոր քաղաք, Տավրոսի 1-ին փողոց, 3-րդ նրբանցք, տուն 38 հասցեում) վերաբերյալ Երևան քաղաքի ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի դատարանի (այսուհետ` Առաջին ատյանի դատարան) 2022 թվականի հունվարի 10-ի դատավճռի դեմ ՀՀ ազգային անվտանգությունում մինչդատական վարույթի օրինականության նկատմամբ հսկողության վարչության դատախազ Ա.Կարապետյանի վերաքննիչ բողոքը`

ՊԱՐԶԵՑ

Գործի դատավարական նախապատմությունը.
2015 թվականի մայիսի 15-ին ՀՀ ԱԱԾ քննչական վարչության ՀԿԳ ավագ քննիչ Ա.Թևանյանի որոշմամբ 2003 թվականի ապրիլի 18-ին ընդունված ՀՀ քրեական օրենսգրքի 299-րդ հոդվածի 1-ին մասով (այսուհետ՝ ՀՀ քրեական օրենսգիրք) նախատեսված հանցագործության հատկանիշներով հարուցվել է թիվ 58206315 քրեական գործը:
2015 թվականի մայիսի 18-ին ՀՀ ԱԱԾ քննչական վարչության ՀԿԳ ավագ քննիչ Ա.Թևանյանի որոշմամբ թիվ 58206315 քրեական գործն ընդունվել է վարույթ:
2015 թվականի մայիսի 21-ին ՀՀ ԱԱԾ քննչական վարչության ՀԿԳ ավագ քննիչ Ա.Թևանյանի որոշմամբ թիվ 58206315 քրեական գործով Կարինե Ղումաշյանին մեղադրանք է առաջադրվել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 299-րդ հոդվածի 1-ին մասով:
2015 թվականի մայիսի 29-ին ՀՀ ԱԱԾ քննչական վարչության ՀԿԳ ավագ քննիչ Ա.Թևանյանի որոշմամբ թիվ 58206315 քրեական գործով Ռաֆիկ Պապոյանին մեղադրանք է առաջադրվել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 299-րդ հոդվածի 1-ին մասով:
2015 թվականի սեպտեմբերի 2-ին ՀՀ ԿԱ ԱԱԾ քննչական վարչության ավագ քննիչ Ա.Խալաթյանի որոշմամբ թիվ 58206315 քրեական գործն ընդունվել է վարույթ:
2015 թվականի հոկտեմբերի 13-ին ՀՀ ԱԱԾ քննչական վարչության ՀԿԳ ավագ քննիչ Ա.Թևանյանի որոշմամբ թիվ 58206315 քրեական գործն ընդունվել է վարույթ:
2015 թվականի հոկտեմբերի 28-ին ՀՀ ԱԱԾ քննչական վարչության ՀԿԳ ավագ քննիչ Ա.Թևանյանի որոշմամբ թիվ 58206315 քրեական գործով Սերգեյ Պապոյանին մեղադրանք է առաջադրվել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 299-րդ հոդվածի 1-ին մասով` այն արարքի համար, որ նա 2013 թվականի մարտ ամսին, այդ ժամանակահատվածում Թուրքիայում բնակվող հոր՝ Ռաֆիկ Պապոյանի ուղղորդմամբ, Վրաստանի Թբիլիսի քաղաքում հանդիպել է Ադրբեջանի հետախուզական ծառայությունների աշխատակիցը հանդիսացող, Սեյրան անունով ներկայացած անձի հետ և հավաքագրվել վերջինի կողմից՝ տրամադրելով տեղեկատվություն 2008-ից 2010 թվականների ընթացքում ԼՂՀ Մարտունու շրջանում որպես հետախույզ ժամկետային զինծառայության ընթացքում տիրապետած տեղեկությունների վերաբերյալ։ Վճարելով 750 ԱՄՆ դոլար գումար՝ վերոհիշյալ Սեյրանը տվել է առաջադրանք՝ ընդունվել պայմանագրային ծառայության Մատաղիսի զորամասերից մեկում և տեղեկություններ հայտնել այդ զորամասի մասին համացանցի «Սկայպ» ծրագրի կամ «Օդնոկլասնիկ» սոցիալական ցանցի միջոցով և միաժամանակ հրահանգել, որ վերջինը կիրառի գաղտնապահության պահպանման մեթոդները՝ Հայաստանի տարածքից չզանգահարել, չկապվել բջջային հեռախոսի միջոցով, այդ համագործակցության մասին ոչ մեկին չհայտնել։ Արդեն 2015 թվականի ապրիլ ամսին, ձեռնամուխ լինելով առաջադրանքի կատարմանը, Սերգեյ Պապոյանն ընդունվել է պայմանագրային հիմունքներով ծառայության ՀՀ ՊՆ թիվ 63853 զորամաս (Մոտոհրաձգային գունդ, Վանաձորի «Դուտս»-ի զորամաս):
2015 թվականի հոկտեմբերի 30-ին ՀՀ ԱԱԾ քննչական վարչության ՀԿԳ ավագ քննիչ Ա.Թևանյանի որոշմամբ թիվ 58206315 քրեական գործով Դիանա Գորոյանին մեղադրանք է առաջադրվել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 335-րդ հոդվածի 1-ին մասով:
2015 թվականի նոյեմբերի 26-ին ՀՀ ԱԱԾ քննչական վարչության ՀԿԳ ավագ քննիչ Ա.Թևանյանի որոշմամբ թիվ 58206315 քրեական գործով Ռաֆիկ Պապոյանին առաջադրված մեղադրանքը փոփոխվել, լրացվել և նրան նոր մեղադրանք է առաջադրվել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 299-րդ հոդվածի 1-ին մասով:
2015 թվականի դեկտեմբերի 14-ին ՀՀ ԱԱԾ քննչական վարչության ՀԿԳ ավագ քննիչ Ա.Թևանյանի որոշմամբ Տիգրան Աշոտի Կարապետյանի կողմից առանձնապես ծանր հանցագործության մասին չհայտնելու վերաբերյալ մասով թիվ 58206315 քրեական գործի վարույթի մասը կարճվել է` ՀՀ քրեական օրենսգրքի 335-րդ հոդվածի 2-րդ մասի և ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 35-րդ հոդվածի 1-ին մասի 12-րդ կետի հիմքով:
2015 թվականի դեկտեմբերի 14-ին ՀՀ ԱԱԾ քննչական վարչության ՀԿԳ ավագ քննիչ Ա.Թևանյանի որոշմամբ թիվ 58206315 քրեական գործի վարույթից անջատվել է Սեյրան և Արման անուններով ներկայացած անձի կողմից լրտեսություն կատարելու վերաբերյալ մասը` ՀՀ քրեական օրենսգրքի 302-րդ հոդվածի հատկանիշներով և նախաքննությունը շարունակվել 58205814 համարով:
2015 թվականի դեկտեմբերի 22-ին ՀՀ ԱԱԾ քննչական վարչության ՀԿԳ ավագ քննիչ Ա.Թևանյանի որոշմամբ թիվ 58206315 քրեական գործով Դիանա Գորոյանին առաջադրված մեղադրանքը փոփոխվել, լրացվել և նրան նոր մեղադրանք է առաջադրվել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 335-րդ հոդվածի 1-ին մասով:
2015 թվականի դեկտեմբերի 29-ին Ռաֆիկ Պապոյանի, Կարինե Ղումաշյանի, Սերգեյ Պապոյանի և Դիանա Գորոյանի վերաբերյալ թիվ 58206315 քրեական գործը մեղադրական եզրակացությամբ ուղարկվել է Առաջին ատյանի դատարան, որտեղ քրեական գործին շնորհվել է ԵԿԴ/0317/01/15 համարը:
Առաջին ատյանի դատարանի 2016 թվականի մայիսի 13-ի որոշմամբ թիվ ԵԿԴ/0317/01/15 քրեական գործով ամբաստանյալ Դիանա Գորոյանի նկատմամբ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 335-րդ հոդվածի 1-ին մասով հարուցված քրեական հետապնդումը դադարեցվել է` նրան քրեական պատասխանատվության ենթարկելու վաղեմության ժամկետն անցնելու հիմքով:
Առաջին ատյանի դատարանի 2016 թվականի օգոստոսի 10-ի թիվ ԵԿԴ/0317/01/15 դատավճռի համաձայն` Ռաֆիկ Պապոյանը մեղավոր է ճանաչվել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 299-րդ հոդվածի 1-ին մասով և նրա նկատմամբ պատիժ է նշանակվել է ազատազրկում` 14 (տասնչորս) տարի ժամկետով` առանց գույքի բռնագրավման: Պատժի կրման սկիզբը հաշվվել է 2015 թվականի մայիսի 28-ից: Ռաֆիկ Պապոյանի նկատմամբ ընտրված խափանման միջոցը` կալանավորումը, թողնվել է անփոփոխ` մինչև դատավճռի օրինական ուժի մեջ մտնելը:
Կարինե Ղումաշյանը մեղավոր է ճանաչվել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 299-րդ հոդվածի 1-ին մասով և նրա նկատմամբ պատիժ է նշանակվել է ազատազրկում` 12 (տասներկու) տարի ժամկետով` առանց գույքի բռնագրավման: Պատժի կրման սկիզբը հաշվվել է 2015 թվականի մայիսի 19-ից: Կարինե Ղումաշյանի նկատմամբ ընտրված խափանման միջոցը` կալանավորումը, թողնվել է անփոփոխ` մինչև դատավճռի օրինական ուժի մեջ մտնելը:
Ճանաչվել և հռչակվել է Սերգեյ Պապոյանի անմեղությունը` ՀՀ քրեական օրենսգրքի 299-րդ հոդվածի 1-ին մասով նախատեսված և նրան վերագրված արարքում` հանցակազմի բացակայության պատճառաբանությամբ: Սահմանվել է պարտականություն վերացնել Սերգեյ Պապոյանի նկատմամբ ընտրված խափանման միջոցը` չհեռանալու մասին ստորագրությունը` դատավճիռն օրինական ուժի մեջ մտնելուց հետո:
2017 թվականի հունվարի 17-ին Վերաքննիչ դատարանի (նախագահող դատավոր Կ.Ղազարյան, դատավորներ Ռ.Բարսեղյան, Ա.Դանիելյան) որոշմամբ Սերգեյ Պապոյանի վերաբերյալ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 299-րդ հոդվածի 1-ին մասով Երևան քաղաքի ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի դատարանի 2016 թվականի օգոստոսի 10-ի դատավճիռը բեկանվել է և քրեական գործը նրա մասով ուղարկվել նույն դատարան այլ կազմով նոր քննության: Դատավճիռը, ամբաստանյալներ Ռաֆիկ Պապոյանի և Կարինե Ղումաշյանի մասով թողնվել է օրինական ուժի մեջ:
2021 թվականի հունվարի 26-ին ՀՀ ԱԱԾ մինչդատական վարույթի օրինականության նկատմամբ հսկողության վարչության դատախազ Ա.Կարապետյանի որոշմամբ թիվ ԵԿԴ/0317/01/15 (58206315) քրեական գործով ամբաստանյալ Սերգեյ Պապոյանին առաջադրված մեղադրանքը փոփոխվել է և նրան նոր մեղադրանք է առաջադրվել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 299-րդ հոդվածի 1-ին մասով` այն արարքի համար, որ նա 2013 թվականի մարտ ամսին, այդ ժամանակահատվածում Թուրքիայում բնակվող հոր՝ Ռաֆիկ Պապոյանի ուղղորդմամբ, Վրաստանի Թբիլիսի քաղաքում հանդիպել է Ադրբեջանի հետախուզական ծառայությունների աշխատակից հանդիսացող, Սեյրան անունով ներկայացած անձի հետ, հավաքագրվել է վերջինիը կողմից և նրանից ստանալով 750 ԱՄՆ դոլար վարձատրություն՝ տվյալներ է հայտնել 2008-ից 2010 թվականների ընթացքում ԼՂՀ Մարտունու շրջանում որպես հետախույզ ժամկետային զինծառայության ընթացքում տիրապետած տեղեկությունների վերաբերյալ։ Այնուհետև, Սեյրան անունով ներկայացած անձը Սերգեյ Պապոյանին տվել է առաջադրանք՝ ընդունվել պայմանագրային ծառայության Մատաղիսի զորամասերից մեկում և տեղեկություններ հայտնել այդ զորամասի մասին՝ համացանցի «Սկայպ» ծրագրի կամ «Օդնոկլասնիկի.ռու» սոցիալական ցանցի միջոցով և միաժամանակ հրահանգել, որ վերջինը կիրառի գաղտնապահության պահպանման մեթոդները՝ Հայաստանի տարածքից չզանգահարել, չկապվել բջջային հեռախոսի միջոցով, այդ համագործակցության մասին ոչ մեկին չհայտնել։ Ձեռնամուխ լինելով առաջադրանքի կատարմանը՝ Սերգեյ Պապոյանը 2015 թվականի ապրիլի 20-ից որպես հրաձիգ-դիպուկահար պայմանագրային հիմունքներով ծառայության է անցել ՀՀ ՊՆ թիվ 63853 զորամասում՝ (քաղաք Վանաձոր, մոտոհրաձգային գունդ), ինչից հետո շարունակելով թշնամական գործունեություն իրականացնելու համար օտարերկրյա կազմակերպության ներկայացուցիչներին օգնություն ցույց տալու կապակցությամբ ծավալած հանցավոր գործունեությունը՝ նույն ժամանակահատվածում ծառայության բերումով իրեն հայտնի դարձած՝ «Պետական և ծառայողական գաղտնիքի մասին» ՀՀ օրենքով և «Հայաստանի Հանրապետության պետական գաղտնիքի շարքը դասվող տեղեկությունների ցանկը հաստատելու մասին» ՀՀ կառավարության՝ 1998 թվականի մարտի 13-ի N 173 որոշմամբ ռազմական բնագավառում պետական գաղտնիքի շարքին դասվող՝ գումարտակի անձնակազմի թվաքանակի, զենքի տեսակների, գումարտակի դիպուկահարների քանակի, զորամասի գտնվելու վայրի, ինչպես նաև ծառայության ընթացքում սպաների կողմից իր հետ վարվելու, զինծառայությանը նրանց վերաբերմունքի և զորավարժությունների մեկնելու ժամանակահատվածի մասին տեղեկություններ է փոխանցել հորը՝ Ռաֆիկ Պապոյանին, տեղեկացված լինելով, որ նա հավաքագրված է Ադրբեջանի Հանրապետության հատուկ ծառայության աշխատակցի կողմից և թշնամական գործունեություն է ծավալում՝ ի վնաս Հայաստանի Հանրապետության ինքնիշխանությանը, տարածքային անձեռնմխելիությանը և արտաքին անվտանգությանը:
Երևան քաղաքի ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի դատարանի 2022 թվականի հունվարի 10-ի թիվ ԵԿԴ/0317/01/15 դատավճռի համաձայն` Սերգեյ Պապոյանը ՀՀ քրեական օրենսգրքի 299-րդ հոդվածի 1-ին մասով առաջադրված մեղադրանքում ճանաչվել է անմեղ և արդարացվել է` արարքում հանցակազմի բացակայության հիմքով: Սերգեյ Պապոյանի նկատմամբ ընտրված խափանման միջոցը` չհեռանալու մասին ստորագրությունը, վերացվել է:
Վերը նշված դատավճռի օրինակը ՀՀ գլխավոր դատախազությունում ստացվել է 2022 թվականի հունվարի 14-ին:
2022 թվականի փետրվարի 16-ին (փոստային ծառայությանն է հանձնվել 2022 թվականի փետրվարի 14-ին) Վերաքննիչ դատարան է ստացվել ՀՀ գլխավոր դատախազության ՀՀ ազգային անվտանգության ծառայությունում մինչդատական վարույթի օրինականության նկատմամբ հսկողության վարչության դատախազ Ա.Կարապետյանի վերաքննիչ բողոքը` Երևան քաղաքի ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի դատարանի 2022 թվականի հունվարի 10-ի թիվ ԵԿԴ/0317/01/15 դատավճռի դեմ:
Թիվ ԵԿԴ/0317/01/15 քրեական գործը Վերաքննիչ դատարան է ստացվել 2022 թվականի մարտի 7-ին:
2022 թվականի մարտի 7-ին Վերաքննիչ դատարանի նախագահ Տ.Սահակյանի կողմից թիվ ԵԿԴ/0317/01/15 քրեական գործը մակագրվել է Վերաքննիչ դատարանի դատավորներ Մ.Պապոյանին, Ս.Մարաբյանին և Ա.Մնացականյանին (նախագահող դատավորի աշխատակազմին է հանձնվել 2022 թվականի մարտի 9-ին):
Վերաքննիչ բողոքի հիմքերը, հիմնավորումները և պահանջը.
Դատախազ Ա.Կարապետյանը խնդրել է բեկանել Առաջին ատյանի դատարանի 2022 թվականի հունվարի 10-ի թիվ ԵԿԴ/0317/01/15 դատավճիռը, Սերգեյ Պապոյանին մեղավոր ճանաչել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 299-րդ հոդվածի 1-ին մասով և դատապարտել 10 (տասը) տարի ժամկետով ազատազրկման՝ առանց գույքի բռնագրավման, կամ գործն ուղարկել Առաջին ատյանի դատարան՝ նոր քննության:
Ներկայացված վերաքննիչ բողոքում մասնավորապես նշված է, որ Առաջին ատյանի դատարանը թույլ է տվել դատական սխալ՝ նյութական իրավունքի հիմնարար խախտում՝ չի կիրառել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 299-րդ հոդվածի 1-ին մասը, որը ենթակա էր կիրառման և դատավարական իրավունքի հիմնարար խախտումներ՝ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի սկզբունքների և այլ ընդհանուր դրույթների խախտումներ, մասնավորապես՝ չի ապահովել ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 2-րդ, 7-րդ, 107-րդ և 127-րդ հոդվածների պահանջները, որի արդյունքում Սերգեյ Պապոյանին արդարացնելու վերաբերյալ ընդունված դատական ակտով խաթարվել է արդարադատության բուն էությունը, խախտվել է սահմանադրորեն պաշտպանվող շահերի հավասարակշռությունը: Առաջին ատյանի դատարանն օժտված չէ բարձր ատյանի դատարանի օրինական ուժ ստացած դատական ակտով հայտնած դիրքորոշումները դրանց իրավաչափության տեսանկյունից վերստին գնահատելու իրավասությամբ: Ընդ որում՝ սույն դեպքում Վերաքննիչ դատարանի որոշման դեմ անգամ չի բողոքարկվել վճռաբեկության կարգով: Վերաքննիչ դատարանը, պարտավոր լինելով կատարել օբյեկտիվ քննություն, չի բավարարվել ապացույցները բացառապես մեղադրական եզրակացությունում տեղ գտած շարադրանքով հետազոտելով, այլ հետազոտել և մեջբերումներ է արել գործում առկա բուն ապացույցներից, ինչը լիովին իրավաչափ է, իսկ հակառակը կհամարվեր ոչ օբյեկտիվ քննություն: Այստեղ կարևորը ոչ թե այն է, թե ինչ ծավալով է յուրաքանչյուր ապացույց շարադրվել մեղադրական եզրակացությունում, այլ այն, որ տվյալ ապացույցը դրվել է մեղադրանքի հիմքում և հետազոտվել է դատարանում: Ի վերջո մեղադրական եզրակացությունն ամփոփ փաստաթուղթ է գործում առկա ապացույցների վերաբերյալ, որում ապացույցի բովանդակությունն ամբողջությամբ տառացիորեն չի մեջբերվում, իսկ ապացույցի նշանակության վերաբերյալ տրվում են ամփոփ ձևակերպումներ: Նշվածը, սակայն, չի բացառում դատաքննության ընթացքում ապացույցն ամբողջությամբ և բնօրինակով հետազոտելու հնարավորությունը, ավելին՝ գործի քննության տրամաբանությունից բխում է, որ հենց այդպես էլ պետք է արվի: Հետևաբար՝ ապացույցը պետք է գնահատվի ամբողջության մեջ և այլ ապացույցների հետ համակցությամբ, իսկ ապացույցի կարևոր հանգամանքների վերաբերյալ պետք է կատարվի առանձնակի շեշտադրում՝ անկախ նրանից, այդ հանգամանքները մեղադրական եզրակացությունում ներառվել են, թե ոչ: Հատկանշանակ է նաև, որ դատարանում կարող են նաև գնահատման արժանացվել այնպիսի ապացույցներ, որոնք թեև այս կամ այն պատճառաբանությամբ չեն զետեղվել մեղադրական եզրակացության մեջ, սակայն իրենց նշանակությամբ կարևոր են գործի լուծման տեսանկյունից: Թերևս այս համատեքստում հնարավոր չէ չնշել, որ Առաջին ատյանի դատարանն ապացույցները վերլուծելիս մի քանի անգամ անդրադարձել է որոշ հանգամանքերի, որոնք ըստ դատարանի՝ կարևոր նշանակություն ունեն Սերգեյ Պապոյանի մեղավորությունը որոշելու առումով, սակայն մեղադրական եզրակացությունում չեն շարադրվել: Այսինքն՝ Առաջին ատյանի դատարանը գործել է իր իսկ կատարած վերլուծությանը տրամաբանորեն հակառակ ձևով: Նշված եղանակով Առաջին ատյանի դատարանը, ըստ էության, հիմքեր է ստեղծել բողոքարկվող դատական ակտը պատճառաբանելու համար: Սույն դեպքում Վերաքննիչ դատարանը, վերաքննության սահմաններում յուրաքանչյուր ապացույց գնահատելով ամբողջության մեջ, ոչ թե կախորոշիչ դեր է ստանձնել մեղադրողի կողմից հետագայում մեղադրանքը փոփոխելու հարցում, այլ կատարել է լրիվ, օբյեկտիվ ու բազմակողմանի քննություն: Նման պայմաններում մեղադրողի կողմից Սերգեյ Պապոյանին առաջադրված մեղադրանքը ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 309.1 հոդվածի 3-րդ մասով նախատեսված ընթացակարգով փոփոխելը եղել է լիովին իրավաչափ և չէր կարող մեկնաբանվել որպես իրավական հետևանքներ չառաջացնող՝ հատկապես այն պայմաններում, երբ մեղադրանքը փոփոխվել է դատաքննության ընթացքում ապացույցները հետազոտելուց հետո: Բացի այդ, նույն հոդվածի 4-րդ մասով նախատեսված կարգով ամբաստանյալին և նրա պաշտպանին բավարար ժամանակ է տրամադրվել նոր մեղադրանքին ծանոթանալու համար, ինչից հետո նրանք դիրքորոշում են հայտնել մեղադրանքի վերաբերյալ, այսինքն՝ որևէ պայմաններում նոր մեղադրանքի առաջադրումը չէր կարող մեկնաբանվել որպես ամբաստանյալի՝ մրցակցային դատավարության, պաշտպանության կամ ողջամիտ ժամկետներում գործի քննության իրավունքի խախտում: Այսպիսով, Առաջին ատյանի դատարանը սխալ եզրահանգման է եկել այն հարցի շուրջ, որ Սերգեյ Պապոյանին առաջադրված մեղադրանքը դատաքննության ընթացքում մեղադրողի կողմից փոփոխելը չէր կարող որևէ հետևանք առաջացնել, քանի որ նախ և առաջ սույն գործով Վերաքննիչ դատարանի կայացրած գործն ըստ էության լուծող դատական ակտը որևէ կանխորոշիչ նշանակություն չի ունեցել, վերադաս դատարանի կողմից դատավճիռը բեկանելու մասին որոշում կայացնելով՝ գործը չի ուղարկվել Առաջին ատյանի դատարան՝ նոր քննության, որպեսզի նոր քննության ընթացքում մեղադրողը հնարավորություն ստանա շտկելու նախորդ դատական քննության ընթացքում թույլ տրված ենթադրյալ բացթողումը, իսկ Առաջին ատյանի դատարանի կողմից նման եզրահանգումն ընդամենը ենթադրություն է, չունի ոչ մի փաստական հիմք, որի միջոցով Առաջին ատյանի դատարանը կրկին անգամ փորձել է արհեստական հիմնավորումներ գտնել նշված դատական ակտի կայացման համար: Հետևաբար՝ Առաջին ատյանի դատարանը, նման դատական ակտ կայացնելով, կամայական եղանակով սահմանափակել է մեղադրողի՝ դատական քննության ընթացքում մեղադրանքը փոփոխելու իրավունքը, միևնույն ժամանակ Սերգեյ Պապոյանի մեղավորության հարցը քննարկելով մեղադրական եզրակացությամբ ներկայացված մեղադրանքի նկարագրության սահմաններում՝ թույլ է տվել քրեադատավարական օրենքի էական խախտում, որպիսի պարագայում խաթարվում է արդարադատության բուն էությունը: Ինչ վերաբերում է Սերգեյ Պապոյանին վերագրված հանցավոր արարքն ապացուցված լինելու հարցին, ապա Սերգեյ Պապոյանի կողմից ՀՀ քրեական օրենսգրքի 299-րդ հոդվածի 1-ին մասով նախատեսված հանցագործություն կատարելու փաստը հիմնավորվել է գործի նախաքննությամբ ձեռք բերված և դատաքննությամբ հետազոտված բավարար ապացույցների համակցությամբ: Սերգեյ Պապոյանը, թեև Առաջին ատյանի դատարանում հայտարարել է, որ առաջադրված մեղադրանքում իրեն մեղավոր չի ճանաչում, սակայն գործի մինչդատական վարույթի ընթացքում իրեն լիովին մեղավոր է ճանաչել: Դատաքննության ընթացքում Սերգեյ Պապոյանը հրաժարվել է ցուցմունք տալուց, ինչով պայմանավորված՝ հրապարակվել և հետազոտվել են գործի մինչդատական վարույթի փուլում Սերգեյ Պապոյանի տված ցուցմունքները, համաձայն որոնց՝ Սերգեյ Պապոյանը հայտնել է, որ 2015 թվականի ապրիլի 20-ից որպես հրաձիգ-դիպուկահար պայմանագրային հիմունքներով ծառայել է ՀՀ ՊՆ թիվ 63853 զորամասում (քաղաք Վանաձոր, մոտոհրաձգային գունդ): Մինչ այդ՝ 2008-ից 2010 թվականների ընթացքում, ծառայել է ԼՂՀ-ում: Այնուհետև, հիմնականում ամեն տարի գարնանը, սեզոնային արտագնա աշխատանքի նպատակով մեկնել է ՌԴ, իսկ աշնանը վերադարձել: 2012 թվականի սեպտեմբերին հայրը մեկնել է Թուրքիա՝ աշխատելու: Թուրքիայից երբեմն զանգահարել է, պատմել է իր գործերից, հայտնել, որ աշխատել է կոշիկի ֆաբրիկայում, այնուհետև կատարել է շինարարական աշխատանքներ, ապրել է վարձակաալծ բնակարանում: 2013 թվականի մարտին հայրը հերթական անգամ զանգահարել է իրեն ու հարցրել, թե չի ցանկանում արդյոք որպես պայմանագրային զինծառայող բանակում անցնել ծառայության: Ստանալով դրական պատասխան՝ հայրն ասել է, որ պետք է մեկնի Վրաստանի Թբիլիսի քաղաք, որտեղ պետք է հանդիպի Սեյրան անունով մի անձի, ով մանրամասն կասի, թե ինչ է պետք անել: Ցանկանալով աշխատանքի տեղավորվել՝ ավելորդ հարցեր չի տվել, հատկապես, որ հայրն ասել է, որ Սեյրանն իրեն ինչ-որ բաներ կասի, սակայն դա իր որոշելու խնդիրն է: Մարտի 17-ին հայրը զանգահարել և ասել է, որ հաջորդ օրն առավոտյան մեկնի Վրաստան, Սեյրանն իրեն կզանգի: Ճանապարհին իր հեռախոսն ավտոմատ կերպով ռոումինգ է եղել, և իրոք Ալավերդի չհասած՝ իրեն զանգահարել է մի մարդ, ասել, որ Սեյրանն է ու նշել, որ Թբիլիսի հասնելուն պես գնա Օրթաչալա կայարան: Նրա բացատրածով հանդիպել է այդ անձին: Վերջինը եղել է միջահասակ, ավելի շուտ «դեպի բարձրահասակն» անձնավորություն, նիհարավուն կազմվածքով, սև մազերով, կրել է օպտիկական ակնոցներ, եղել է 25-ից 30 տարեկան, լավ հագնված՝ կոստյումով, ներկայացել է Սեյրան անունով և հրավիրել մոտակայքում գտնվող փոքրիկ ռեստորան՝ ընթրիքի, որի ընթացքում զրուցել են: Հենց սկզբում Սեյրանը բացել է «Նոթբուք» տեսակի համակարգիչը, այնուհետև վերցրել իր անձնագիրն ու սկսել համակարգչի մեջ ինչ-որ բաներ լրացնել՝ հարցնելով, թե որտեղ է ծառայել, ինչ զենքի է տիրապետում, ինչ զենքեր է ունեցել ծառայության ընթացքում, եղել է արդյոք դիրքերում, քանի որ ծառայել է ԼՂՀ Մարտունու շրջանում՝ որպես հետախույզ: Ամենասկզբում Սեյրանն իրեն տվել է 700 ԱՄՆ դոլլար, ասելով, որ դա իր կողմից ուղղակի նվեր է, բացի այդ, ևս 50 դոլար է տվել՝ ասելով, որ երեխայի համար նվեր գնելու համար է: Նա ասել է նաև, որ ցանկանում է, որպեսզի ինքը պայմանագրային ծառայության ընդունվի Մատաղիսի զորամասերից մեկում, ինչից հետո պետք է այդ զորամասի մասին իրեն տեղեկություններ հայտնի: Երբ նա ասել է, որ տեղեկություններ պետք է հայտնի ու նշել, որ տեղեկությունները պետք է հայտնի «սկայպի» կամ «օդնոկլասնիկի» միջոցով, ինքը հասկացել է, որ նա տեղեկությունները հավանաբար ցանկանում է փոխանցել թուրքերին, այսինքն՝ աշխատում է նրանց համար: Այդքանը գլխի ընկնելով՝ որոշել է «նրանից պրծնելուց հետո» փախչել, սակայն միևնույն ժամանակ վախեցել է, մտածել է, որ կարող է Սեյրանն իրեն վնասի, ու ոչինչ ցույց չի տվել՝ համաձայնվելով նրա ասածներին, միայն թե «շուտ պրծնի»: Սեյրանն ինչ-որ թղթի կտորի վրա գրել է իր տվյալները՝ անունը Սեյրան, իսկ ազգանունը չի հիշում: Դրա միջոցով ինքը «սկայպի» կամ «օդնոկլասնիկի» միջոցով պետք է կապ հաստատեր նրա հետ: Բացի այդ, Սեյրանը նշել է, որ հանկարծ իրեն սովորական հեռախոսով չզանգի: Ինքն այդ թղթի կտորը դրել է գրպանը և այնտեղից հեռանալուց հետո դեն է նետել: Վերջում Սեյրանը պահանջել է, որ մի թղթի վրա գրի, որ պարտավորվում է ընդունվել զինծառայության Մատաղիսի զորամասում և այդ զորամասի մասին տեղեկություններ հայտնել, ինչն ինքը ստորագրել է և տվել նրան: Պայմանավորվել են նաև, որ Հայաստան վերադառնալուց հետո, երբ ընդունվի զինվորական ծառայության, պետք է «սկայպի» միջոցով կապ հաստատի Սեյրանի հետ: Այնուհետև բաժանվել են, և ինքը նույն երթուղային ավտոբուսով վերադարձել է Կիրովական ու քանի որ հասկացել է, թե ով է Սեյրանը, որ նա աշխատում է թուրքերի համար, որոշել է փախչել: 2013 թվականի ապրիլին մեկնել է ՌԴ Նովորոսիյսկ քաղաք, որտեղ աշխատել է շինարարությունում: Հայրն ունեցել է իր հեռախոսահամարը և հազվադեպ զանգահարել ու զրուցել է իր հետ: Հայրն ասել է, որ Սեյրանն իրեն վնաս կտա, եթե ինքը չմեկնի Ստամբուլ, ապա իրենց ընտանիքը կվերացնի, սակայն ինքը պատասխանել է, որ չի մեկնի: Իր 077-60-11-62 հեռախոսահամարին զանգահարել է նաև Սեյրանը և ասել, որ իրոք, եթե չգնա Ստամբուլ, ապա իր ընտանիքին վնաս կտա՝ կվերացնի: Այդ ամենից հետո, երևի թե 2013 թվականի հոկտեմբեր-նոյեմբեր ամիսներին իր համարներն անջատել է, այլ հեռախոսահամարներ է օգտագործել և նույնիսկ հոր հետ չի խոսել, տանեցիներին էլ զգուշացրել է, որ հորն ասեն, թե հեռախոսահամար չունի: Հայաստան է վերադարձել 2013 թվականի հոկտեմբերին, 2014 թվականի ապրիլի 18-ին կրկին մեկնել է ՌԴ՝ այս անգամ Հայաստան վերադարնալով 2014 թվականի նոյեմբերի 25-ին: Հոր հետ գրեթե կապ չի պահպանել, սակայն նա նույն թվականի դեկտեմբերի 25-ին վերադարձել է Հայաստան: Իրենք Սեյրանի թեմայով չեն էլ զրուցել, հայրը միայն հակիրճ ասել է, որ «պրոբլեմներ» չի ունեցել, դրանք հարթվել Են: Դեռևս 2014 թվականի դեկտեմբերին ինքն ապառիկով համակարգիչ է գնել: 2015 թվականի մարտին «Օդնոկլասնիկի» համացանցային կայքում իր անվամբ էջ է բացել: Այդ ժամանակ հայրը խնդրել է նրա անվամբ նույնպես էջ բացել, ինչն ինքն արել է: 2015 թվականի աշնանը հոր էջին «БМ» անունով էջից նամակ է եկել հետևյալ բովանդակությամբ՝ «Ստամբուլից Սեյրանն է Ռաֆո, խոսալու բան կա»: Հայրը գլուխ չի հանել համակարգչից, ինչով պայմանավորված՝ ինքն օգնել է, որ կարդա հաղորդագրությունը: Հայրն ասել է, որ պետք չէ պատասխանել, դա Ստամբուլից իր ծանոթն է, աշխատանքի է կանչում, սակայն ինքն ուզում է մեկնել Յակուտիա, որտեղ նոր աշխատանք է գտել: Մոտ մեկ ամիս անց նույն անձը նամակներ է ուղարկել նաև իր էջին՝ նշելով, որ հոր ընկերն է: Հարցրել է՝ արդյոք հայրը գտնվում է տանը, այնուհետև պատասխան չստանալով՝ ավելացրել է, որ պետք է պատասխանի, պետք է խոսեն, ոչ մի խնդիր չկա: Ինքը չի հասկացել, թե ինչու պետք է խոսեն, հարցրել է հորը, նա պատասխանել է, որ ուղղակի ծանոթներ են, իրենց միջև որևէ խնդիր չկա, սակայն պետք էլ չէ խոսել, քանի որ ինքը չի պատրաստվում մեկնել Թուրքիա: Այն հարցին, թե հայրը՝ Ռաֆիկ Պապոյանը, հետաքրքրվել է արդյոք իր ծառայության մանրամասներով, պատասխանել է, որ ծառայության անցնելուց հետո հայրն իրենից հետաքրքրվել է ծառայության հետ կապված մանրամասներով՝ գումարտակի անձնակազմի թվաքանակով, զենքի տեսակներով, գումարտակում դիպուկահարների քանակով, զորամասի գտնվելու վայրով, ինչպես նաև, թե ինչպես են իր հետ վարվում սպաները, նրանց վերաբերմունքն ինչպիսին է, կամ երբ են գնալու զորավարժությունների և այլն, սակայն իր կարծիքով նա ուղղակի որպես ծնող է հետաքրքրվել, իսկ ինքն էլ բնականաբար հայտնել է: Սերգեյ Պապոյանը ցուցմունք է տվել նաև այն մասին, որ առաջադրված մեղադրանքում իրեն մեղավոր է ճանաչում, քանի որ իրոք հանդիպել է Սեյրանի հետ և ստորագրել փաստաթղթեր՝ համագործակցելու մասին, սակայն չի կարող մեղավոր ճանաչել այն բանում, որ առաջադրանքի կատարման համար է ընդունվել ծառայության, ուղղակի այլ աշխատանք չի եղել: Նշել է, որ հանդիպման պահին վախեցած համաձայնել է Սեյրանի առաջարկին, սակայն հետո որևէ կապ չի պահպանել նրա հետ, որևէ տեղեկատվություն չի տրամադրել վերջինին: Սերգեյ Պապոյանի հայրը՝ Ոաֆիկ Պապոյանը, դատաքննության ընթացքում հրաժարվել է ցուցմունք տալուց, սակայն գործի մինչդատական վարույթի փուլում վերոգրյալ հանգամանքների վերաբերյալ տվել է ցուցմունքներ՝ ըստ էության հաստատելով որդու հայտնածը: Բացի այդ, քրեական գործի նախաքննությամբ ձեռք են բերվել և Առաջին ատյանի դատարանում հետազոտվել են Սերգեյ Պապոյանին հանցանքի կատարման մեջ մերկացնող նաև հետևյալ ապացույցները.
- «Օդնոկլասնիկի.ռու» սոցիալական ցանցում 562575064194 իդենտիֆիկացիոն համարով «ArO» գրանցված օգտատիրոջ վերաբերյալ ՀՀ ԿԱ ԱԱԾ ՌՀՀԳՎ և ՀՀԳՎ աշխատակիցների 2015 թվականի մայիսի 11-ին կազմած տեղեկանքով, համաձայն որի՝ ՀՀ ազգային անվտանգության ծառայության ձեռնարկած օպերատիվ-հետախուզական միջոցառումների արդյունքում «Օդնոկլասնիկի.ռու» սոցիալական ցանցում հայտնաբերված 562575064194 իդենտիֆիկացիոն համարով և «ArO» տվյալներով գրանցված օգտատերն իր անձնական էջում որևէ լուսանկար չունի, «Ընկերներ» բաժնում որևէ օգտատեր գրանցված չէ, նա իր հերթին գրանցված չէ որևէ խմբում: Օպերատիվ գործունեության ընթացքում կուտակված փորձը ցույց է տալիս, որ այդ չափորոշիչները բնորոշ են «Օդնոկլասնիկի.ռու» սոցիալական ցանցում իրենց իրական անձնական տվյալները քողարկելու նպատակ ունեցող օգտատերերին: «ArO»-ի վերաբերյալ միայն նշված է, որ նա բնակվում է Վրաստանի Հանրապետության Թբիլիսի քաղաքում և որ ծնվել է մայիսի 7-ին: «Օդնոկլասնիկի.ռու» սոցիալական ցանցում «ArO»-ն նամակագրական կապեր է հաստատել 556654260814 իդենտիֆիկացիոն համարով, «KARINA» տվյալներով գրանցված օգտատիրոջ հետ, ով հանդիսանում է Կարինե Ղումաշյանը: Պարզվել է, որ «ArO»-ն բնակվում է Թուրքիայում, որտեղ 2012 թվականի սեպտեմբերի 9-ից մինչև 2014 թվականի հունվարի 26-ը բնակվել է նաև Կարինե Ղումաշյանը: Վերջինի հետ հարաբերություններում «ArO»-ի կողմից կիրառվել են գաղտնապահության կանոնների պահպանման մեթոդներ, մասնավորապես՝ նա Կարինե Ղումաշյանին նախազգուշացրել է Հայաստանի տարածքից իրեն չզանգահարելու, ինչպես նաև իրենց ծանոթության մասին ոչ մեկին չհայտնելու մասին: Պարզվել է նաև, որ «Օդնոկլասնիկի.ռու» սոցիալական ցանցում «ArO» պրոֆիլն ակտիվացվել է թուրքական 905370394601 հեռախոսահամարից: ՀՀ ԱԱԾ օպերատիվ տվյալների համաձայն՝ «ArO» օգտատիրոջ տվյալներով Հայաստանի Հանրապետության դեմ ուղղված հետախուզական գործունեություն է իրականացնում Թուրքիայի տարածքից գործող ադրբեջանական հատուկ ծառայությունների ռեզիդենտուրային առնչություն ունեցող անձնավորություն:
- 2015 թվականի հոկտեմբերի 28-ին Սերգեյ Պապոյանի մասնակցությամբ «Օդնոկլասնիկի.ռու» սոցիալական ցանցի նրա կայքէջից արտատպված հաղորդագրություններով, որոնց համաձայն՝ Սեյրան անունով ներկայացած անձը հինգ հաղորդագրություններով փորձել է կապ հաստատել և նշել է, որ «հարկավոր է խոսալ», ինչով հիմնավորվում է օտարերկրյա հետախուզության ծառայության աշխատակցի հետ Սեյրան Պապոյանի կողմից տևական ժամանակահատված կապի մեջ գտնվելու հանգամանքը:
- «Ղ-Տելեկոմ» ՓԲ ընկերությունից ստացված Սերգեյ Պապոյանի անվամբ գրանցված 077-60-11-62 հեռախոսահամարից 2013 թվականի մարտի 1-ից 2013 թվականի նոյեմբերի 1-ն ընկած ժամանակահատվածում կայացած մուտքային և ելքային հեռախոսազանգերի վերծանումներով, համաձայն որոնց՝ Թուրքիայից 2013 թվականի մւսրտի 14-ին եղել է մեկ մուտքային զանգ, իսկ 2013 թվականի մարտի 18-ին եղել են մուտքային երկու զանգեր Վրաստանից և մեկ մուտքային զանգ՝ Թուրքիայից, բացի այդ, ռոումինգ ծառայությունն ակտիվացվել է հենց բաժանորդի կողմից, ինչով հիմնավորվում է հավաքագրման նպատակով օտարերկրյա հետախուզության ծառայության աշխատակցի հետ հանդիպման նպատակով կապ հաստատելու ուղղությամբ Սերգեյ Պապոյանի կողմից ակտիվ գործողություններ կատարելու փաստը:
- 2015 թվականի մայիսի 21-ին Կարինե Ղումաշյանի կողմից քննությանը ներկայացրած «Արման» անունով ներկայացած անձի նկարագրությամբ (նկարագրությունը համընկնում է Ռաֆիկ և Սերգեյ Պապոյանների կողմից իրենց Սեյրան անունով ներկայացած օտարերկրյա հետախուզության ծառայության աշխատակցի արտաքին նկարագրին):
- Սահմանահատումների վերաբերյալ տեղեկատվությամբ, համաձայն որի՝ Սերգեյ Պապոյանը 2013 թվականի մարտի 18-ին «Բագրատաշեն» հսկիչ անցագրային կետով մեկնել է ՀՀ-ից և նույն օրը նույն անցագրային կետով վերադարձել է ՀՀ:
Ապացույցների շարքում՝ ի թիվս այլոց, առանցքային նշանակություն ունի նաև Առաջին ատյանի դատարանում գործի քննության ժամանակ ի պատասխան մեղադրողի՝ ՀՀ զինված ուժերի գլխավոր շտաբի պետի առաջին տեղակալին արված հարցմանը ստացված պատասխան գրությունն այն մասին, որ զորամասի կազմում գտնվող գումարտակի մասին տեղեկատվությունը պետական և ռազմական գաղտնիքի շարքին դասելու վերաբերյալ ՀՀ պաշտպանության նախարարի՝ 09.07.2015թ. «Հայաստանի Հանրապետության պաշտպանության նախարարության համակարգի գաղտնագրման ենթակա տեղեկությունների ընդլայնված գերատեսչական ցանկը հաստատելու մասին» Ա9-ՆԳ հրամանով հաստատված ցանկում որևէ կետ նախատեսված չէ, սակայն այդ տեղեկատվության վերաբերյալ (անձնակազմի քանակ, զենքի տեսակներ, զորամասի գտնվելու վայր և այլ) գրագրությունն իրականացվում է գաղտնի՝ փաստաթղթի կատարողի որոշմամբ (համաձայն ՀՀ ՊՆ 2005թ. օգոստոսի 16-ի N0135 հրամանի): Զորամասի հաստիրացուցակը և դրանում ցանկացած ծավալի փոփոխությունները և լրացումները հանդիսանում են գաղտնի տեղեկություններ և այդ առնչությամբ գրագրությունը ևս իրականացվում է գաղտնի: Նույն գրության համաձայն՝ ՀՀ և ԱՀ տարածքներում տեղակայված զորամասերի, դրանց միավորումների, մարտական կազմի, քանակի, տեղակայման վայրերի, սպառազինության, հաստիքացուցակների, անձնակազմի քանակի, զորավարժությունների մեկնելու ժամանակահատվածի վերաբերյալ տեղեկությունները, համաձայն ՀՀ կառավարության 13.03.1998թ. «Հայաստանի Հանրապետության պետական գաղտնիքի շարքը դասվող տեղեկությունների ցանկը հաստատելու մասին» N173 որոշմամբ հաստատված ցանկի 8-րդ կետի (զորքերի տեղաբաշխումը, իրական անվանումները, կազմակերպչական կառուցվածքը, զինվածությունը, թիվը բացահայտող տեղեկությունները, որոնք ՀՀ միջազգային պարտավորությունների համապատասխան ենթակա չեն բաց հրապարակման)՝ դասվում են պետական գաղտնիքի շարքին, որոնց հրապարակումը (հրատարակումը, կորուստը, փոխանցումը, արտահոսքը և այլն) կարող է ծանր հետևանքներ հասցնել ՀՀ անվտանգությանը: Այժմ հարկ է վերլուծություն կատարել նախաքննությամբ պարզված և Առաջին ատյանի դատարանում չհերքված մի շարք հանգամանքների վերաբերյալ, ինչից հետո պարզ կդառնա, որ Սերգեյ Պապոյանը հանցավոր վարքագծի դրսևորման հենց սկզբից գիտակցել է իր արարքների բնույթն ու հանրային վտանգավորության աստիճանը և ցանկացել է կատարել դրանք՝ ի վնաս ՀՀ ինքնիշխանությանը, տարածքային անձեռնմխելիությանը և արտաքին անվտանգությանը: Մասնավորապես՝ ինչպես պարզվել է գործի քննությամբ, Ռաֆիկ Պապոյանը, բնակվելով Թուրքիայում, այսինքն՝ մեղմ ասած Հայաստանի հետ ոչ բարիդրացիական հարաբերությունների մեջ գտնվող երկրում, այնտեղից որդուն առաջարկել է ոչ թե ուղղակի ինչ-որ հիմնարկում աշխատանքի անցնել կամ օրինակ մեկնել Թուրքիա իր հետ աշխատելու, այլ առաջարկել է ՀՀ-ում անցնել զինվորական ծառայության, ընդ որում՝ այդ հարցի քննարկման համար ուղղորդել է Վրաստանում Սեյրան անունով անձի հետ հանդիպման՝ չնայած նրան, որ օբյեկտիվ իրականության մեջ դժվար է պատկերացնել, որ ՀՀ քաղաքացին Հայաստանի զինված ուժերում ծառայության անցնելու նպատակով օգնություն ստանալու և համապատասխան պայմանավորվածություն ձեռք բերելու համար կարող է իրեն նախկինում անծանոթ անձի հետ հանդիպման նպատակով մեկնել արտերկիր՝ հատկապես Թուրքիայից ստացած ուղղորդմամբ: Ավելին՝ հատկանշանական է այն, որ Ռաֆիկ Պապոյանը հեռախոսազրույցի ընթացքում որդուն ասել է, որ Սեյրանը նրան ինչ-որ բաներ կասի, որոնք նրա որոշելու խնդիրն են: Այսինքն՝ գոնե այդ պահից Սերգեյ Պապոյանը գիտակցել է, որ Վրաստանում ոմն Սեյրանից ստանալու է ինչ-որ առաջարկ, որի կապակցությամբ պետք է հայտնի իր դիրքորոշումը, և այդքանից հետո ոչ միայն պատրաստակամություն է հայտնել հանդիպման մեկնելու, այլ հանդիպման կայացման համար կատարել է ակտիվ քայլեր: Այլ կերպ ասած՝ նշվածից ուղղակիորեն հետևում է, որ Սերգեյ Պապոյանը Վրաստան մեկնելիս նախապես տեղյակ է եղել, որ հանդիպումը վերեբերելու է ոչ միայն իր կողմից զինված ուժերում պայմանագրային ծառայության անցնելու հարցում հնարավոր օգնություն ստանալուն, այլ նաև այլ հարցի, որի վերաբերյալ պետք է կայանար խոսակցություն: Իսկ Վրաստանում Սերգեյ Պապոյանը հանդիպման ամենասկզբում ոմն Սեյրանից ստանալով վարձատրություն՝ 750 ԱՄՆ դոլար գումարի չափով, նրան հայտնել է ԼՂՀ Մատաղիսի զորամասում 2008-ից 2010 թվականների ընթացքում որպես հետախույզ ծառայության ընթացքում տիրապետած տեղեկությունները, ինչպես ինքն է նշել, հասկանալով, որ Սեյրանը «թուրքերի համար աշխատող անձնավորություն է»: Այսինքն՝ Սերգեյ Պապոյանը, գումարը ստանալու պահից արդեն իսկ հավաքագրվել է և բանակում ծառայության ժամանակ իրեն հայտնի դարձած տեղեկություններ է հայտնել օտարերկրյա հետախուզության աշխատակցին՝ գիտակցելով նրա այդպիսին հանդիսանալու հանգամանքը: Ավելին՝ Սերգեյ Պապոյանը ստորագրել է համագործակցության վերաբերյալ կազմված փաստաթուղթ, ըստ որի՝ ստանձնել է պարտականություն զինվորական ծառայության անցնել ԼՂՀ Մատաղիսի զորամասում և տրամադրել ծառայության բերումով հասանելի դարձած տեղեկատվությունը: ՀՀ վերադառնալուն պես Սերգեյ Պապոյանը ձեռնամուխ է եղել առաջադրանքի կատարմանը: Ընդ որում՝ այս առումով հերքող իմաստով որևէ նշանակություն չի կարող ունենալ այն հանգամանքը, որ Սերգեյ Պապոյանը առաջադրանքը ստանալուց որոշակի ժամանակ անց է զինվորական ծառայության անցել և ծառայության է անցել ոչ թե Մատաղիսի, այլ ուրիշ զորամասում, քանի որ, նախ գործի քննությամբ հիմնավորվել է, որ Սերգեյ Պապոյանը տևական ժամանակ է օտարերկրյա հետախուզության աշխատակցի հետ կապի մեջ գտնվել, բացի այդ էլ, ծառայության անցնելու վայրը Սերգեյ Պապոյանի քմահաճույքով չէր կարող որոշվել, բնականաբար դրա վրա շատ այլ հասկանալի գործոններ կարող էին ազդեցություն ունենալ: Ինչ վերաբերում է այն հանգամանքին, թե Սերգեյ Պապոյանը վախից չի դադարեցրել հանդիպումը կամ չի մերժել հավաքագրման առաջարկը կամ օտարերկրյա հետախուզության ծառայության աշխատակցին զինվորական ծառայության բերումով իրեն հասանելի դարձած տեղեկատվությունը տրամադրել է՝ գտնվելով բարեխիղճ մոլորության մեջ, ապա դրանք փաստարկված դատողություններ չեն, քանի որ նախ Սերգեյ Պապոյանն է ակտիվ քայլեր ձեռնարկել ոմն Սեյրանի հետ հանդիպելու համար, ավելին՝ Սերգեյ Պապոյանի և Սեյրանի հանդիպումը տեղի է ունեցել հասարակական վայրում՝ ռեստորանում, հանդիպման ընթացքում Սեյրանը եղել է մենակ, նրա կողմից Սերգեյ Պապոյանին հարկադրելուն ուղղված որևէ գործողություն չի կատարվել, համագործակցությունից հրաժարվելու դեպքում վնաս պատճառելու որևէ սպառնալիք չի տրվել: Այսինքն՝ օբյեկտիվ իրականության մեջ տեղի չեն ունեցել այնպիսի բաներ, որոնք կարող էին հոգեբանորեն ազդել Սերգեյ Պապոյանի վրա՝ նրա մոտ վախի զգացում առաջացնելով, միաժամանակ առկա չեն եղել խոչընդոտներ՝ Սերգեյ Պապոյանի կողմից ցանկության դեպքում, առանց ի վնաս ՀՀ-ի որևէ գործողություն կատարելու, հանդիպման վայրից հեռանալու առումով: Դրանից բացի, եթե մի պահ պայմանականորեն ընդունենք, թե այդպես է եղել, ապա Սերգեյ Պապոյանը ՀՀ վերադառնալուն պես կարող էր տեղի ունեցածի մասին հայտնել ՀՀ ազգային անվտանգության ծառայությանը կամ գոնե կփորձեր հորից պարզաբանում ստանալ իրեն նման պատմության մեջ ներքաշելու համար, ինչից հետո դժվար թե հոր հետ զինվորական ծառայության վերաբերյալ որևէ խոսակցություն ունենար: Այնինչ, տեղի է ունեցել լիովին հակառակը՝ Սերգեյ Պապոյանը՝ ի կատարումն ստացած առաջադրանքի, ընդունվել է զինվորական ծառայության և ծառայության բերումով իրեն հայտնի դարձած ռազմական գաղտնիքի շարքին դասվող տեղեկություններ է հայտնել հորը՝ քաջատեղյակ լինելով նրա հավաքագրված լինելու մասին: Սերգեյ Պապոյանն ուղղակի չէր կարող տեղեկացված չլինել հոր կողմից ադրբեջանցիների հետ համագործակցելու մասին, քանի որ եթե անգամ մի պահ պայմանականորեն ընդունենք, թե մինչ հոր ցուցումով Վրաստանում հանդիպման մեկնելն այդ մասին կարող էր չիմանալ, ապա գոնե դրանից հետո նրան չէր կարող հայտնի չլինել այդ հանգամանքը, քանի որ ինչպես նա է նշել, հանդիպման ընթացքում հասկացել է, որ Սեյրանն «աշխատում է թուրքերի համար»: Այսինքն՝ «թուրթերի համար աշխատող» անձի հետ հանդիպման գնալուն չէր կարող ուղղորդել նրա հետ չհամագործակցող անձը: Այլ կերպ ասած՝ եթե անգամ պայմանականորեն ընդունենք, որ սկզբնական փուլում ամբաստանյալ Սերգեյ Պապոյանը կամովին հրաժարվել է հանցագործությունը կատարելուց և հասկանալով, որ հայրը փաստացի իրեն դրդել է օտարերկրյա հետախուզության ծառայողի կողմից հավաքագրվելուն և պայմանագրային զինվորական ծառայության չի անցել ԼՂՀ Մատաղիսի զորամասում, ապա նման պայմաններում, գիտակցելով հանդերձ, որ հայրն արդեն իսկ հավաքագրվել է նույն անձի կողմից՝ կատարել է հոր առաջադրանքները, այն էլ նման ակտիվ եղանակով: Իսկ այն, որ իրականում կայացած հանդիպումից հետո ընդունվել է զինվորական ծառայության և այնուհետև տեղեկություններ է հայտնել հորը, այսինքն՝ Ադրբեջանի հատուկ ծառայությունների կողմից հաստատապես հավաքագրված անձին, այդ ամենը համակցության մեջ վկայում է, որ Սերգեյ Պապոյանը նշված գործողությունները կատարել է՝ ի կատարումն տրված առաջադրանքի: Նման պայմաններում չի կարող հիմնավոր և պատճառաբանված լինել Առաջին ատյանի դատարանի այն դատողությունը, որ գործում առկա չէ որևէ փաստական տվյալ առ այն, որ Սերգեյ Պապոյանը տեղյակ է եղել հոր՝ օտարերկրյա հետախուզության աշխատակիցների կողմից հավաքագրված լինելու մասին: Թեև մեղադրյալի կամ ամբաստանյալի կողմից ցուցմունք չտալը չի կարող մեկնաբանվել ի վնաս իրեն, սակայն գնահատման առումով սույն դեպքում կարևոր է այն, որ Սերգեյ Պապոյանը, դատաքննության ընթացքում ցուցմունք չտալով, ըստ էության, չի հերքել վերևում վերլուծված հանգամանքները կամ դրանց վերաբերյալ չի տվել որևէ պարզաբանում՝ չնայած այն հանգամանքին, որ մեղադրողի կողմից Սերգեյ Պապոյանին հղվել են բազմաթիվ հարցեր: Այսպիսով՝ ամփոփելով սույն գործով ձեռք բերված ապացույցների վերլուծությունը՝ կարելի է փաստել, որ ձեռք է բերվել բավարար ապացույցների համակցություն, որը թույլ է տալիս փաստելու, որ ամբաստանյալին վերագրվող հանցավոր արարքն ապացուցված է:
Վերաքննիչ բողոքի պատասխանի հիմքերը, հիմնավորումները և պահանջը.
2022 թվականի ապրիլի 12-ին Վերաքննիչ դատարան է ստացվել ամբաստանյալ Սերգեյ Պապոյանի պաշտպան Սուրեն Մնացականյանի կողմից ներկայացված վերաքննիչ բողոքի պատասխանը, որով խնդրել է դատախազի վերաքննիչ բողոքը մերժել՝ Առաջին ատյանի դատարանի 2022 թվականի հունվարի 10-ի թիվ ԵԿԴ/0317/01/15 դատավճիռը թողնելով անփոփոխ:
Ներկայացված վերաքննիչ բողոքի պատասխանում մասնավորապես նշված է, որ մեղադրանքի կողմը գործի նոր քննության ընթացքում որևէ նոր ապացույց չի ներկայացրել, որևէ այլ հանգամանք ի հայտ չի եկել գործի նոր քննության ընթացքում, ինչ «ապացույցներ» առկա էին գործն ի սկզբանե մեղադրական եզրակացությամբ Առաջին ատյանի դատարան ուղարկելիս, որևէ բան չէր փոխվել գործի նոր քննության ընթացքում: Սերգեյ Պապոյանին առաջագրված մեղադրանքն անհիմն է ու կառուցված է մեղադրողի ենթադրությունների վրա, որը դուրս է ոչ միայն բանականությունից, այլև իրավաբանությունից, չի հիմնավորովում գործում առկա որևէ ապացույցով, այլև հերքվում է հենց Սերգեյ Պապոյանի, ինչպես նաև Ռաֆիկ Պապոյանի ցուցմունքներով: Բողոքարկվող դատական ակտում Առաջին ատյանի դատարանը, մեջբերելով ՀՀ վճռաբեկ դատարանի մի շարք նախադեպային որոշումներ, կատարել է հիմնավորված պատճառաբանություն, որ գործի նոր քննության ընթացքում մեղադրողը չի կարող մեղադրանքը փոփոխել և նոր մեղադրանք առաջադրել ամբաստանյալ Սերգեյ Պապոյանին, քանի որ օրենքով նրան տրված իրավունքից չի օգտվել գործի սկզբնական քննության ընթացքում՝ մինչև դատարանի խորհրդակցական սենյակ հեռանալը: Առկա պայմաններում, փաստորեն, ի հայտ է գալիս իրավական անորոշություն, մասնավորապես՝ ինչպես է ստացվում, որ բոլորովին նույն փաստերի, հանգամանքների և «ապացույցների» պարագայում, թեև Սերգեյ Պապոյանին առաջադրված մեղադրանքի քրեաիրավական որակումը չի փոխվել, սակայն փոխվել է գրեթե մեղադրանքի ողջ ծավալը և փաստական հանգամանքները, ի դեպ խստացվել է այն: Եթե նման ծավալով մեղադրանք պետք է առաջադրվեր այժմ, ինչու դա չի արվել այն ժամանակ՝ դեռևս 2015 թվականին, կամ եթե Սերգեյ Պապոյանին նոր ծավալով մեղադրանք է առաջադրվում մի նոր դրվագի պետական գաղտնիք կազմող տեղեկություններն իր հորը հայտնելու համար, ապա դա ինչու և ինչպես որևէ կերպ չի տեղավորվել Ռաֆիկ Պապոյանին առաջադրված մեղադրանքի ծավալում, որի վերաբերյալ առկա է արդեն օրինական ուժի մեջ մտած դատավճիռ և այդ մասով, որպես նոր հանգամանք, մեղադրողը բողոք չի ներկայացնում Ռաֆիկ Պապոյանի մասով ևս դատական ակտը բեկանելու համար: Մեղադրողը, ներկայացնելով իր մեղադրական ճառը, պարզաբանելով ՀՀ քրեական օրենսգրքի 299-րդ հողվածի դիսպոզիցիան և հանցակազմի տարրերը, փորձեց իր սուբյեկտիվ մոտեցմամբ դրանք նմանեցնել Սերգեյ Պապոյանին վերագրվող արարքին: Սակայն մեղադրողը ոչ մի ուղղակի ապացույց չներկայացրեց մեղադրանքը հիմնավորելու համար, չնայած այդպիսիք առհասարակ բացակայում են քեական գործում, իսկ կատարված գնահատումներն էլ զուտ սուբյեկտիվ ենթադրությունների վրա հիմնված մեղադրանքներ են, որոնց հիման վրա չի կարող կայացվել մեղադրական դատավճիռ: Ավելին՝ առաջադրված մեղադրանքում և մեղադրական ճառում ներկայացվեց բոլորովին նոր սուբյեկտ՝ օտարերկրյա հետախուզության հետ համագործակցող անձը, որը մինչ այս պահը, որևէ իրավաբանական գրականության մեջ առկա չէ, և նորամուծություն է մեղադրողի կողմից, որպիսի պայմաններում առաջադրված մեղադրանքը որևէ կերպ չի կարող հիմնավորվել նաև այդ համատեքստում: Սկզբնական մեղադրանքում Սերգեյ Պապոյանին մեղսագրված էր նույն մեղադրանքը, սակայն դրա ծավալում ի թիվս այլնի նշված էր, որ հավաքագրվելուց հետո Սերգեյ Պապոյանը ստացել է 750 ԱՄՆ դոլար, որպեսզի ընդունվեր պայմանագրային ծառայության Մատաղիսի զորամասերից մեկում և տեղեկություններ հայտներ այդ զորամասի մասին, իսկ նոր մեղադրանքով գումարելիների տեղը փոխելով մեղադրողը նշել է, որ ոչ թե այդ գումարը ստացել է որպեսզի ընդունվեր պայմանագրային ծառայության Մատաղիսի զորամասերից մեկում և տեղեկություններ հայտներ այդ զորամասի մասին, այլ 750 ԱՍՆ դոլարը նախապես ստացել է որպես վարձատրություն և տվյալներ է հայտնել 2008-ից 2010 թվականների ընթացքում ԼՂՀ Մարտունու շրջանում որպես հետախույզ ժամկետային զինծառայության ընթացքում տիրապետած տեղեկությունների վերաբերյալ: 750 ԱՄՆ դոլար գումար ստանալու մասին ցուցմունք է տվել Սերգեյ Պապոյանը և հայտնել, որ Սեյրան անունով ներկայացած անձի հետ հանդիպել է Վրաստանում, նրա հետ ընթրիքի ժամանակ տրամադրել իր անձնագիրը, տվյալ անձի պահանջով, ով էլ իր նոթբուքի մեջ գրառումներ է կատարել և վերադարձրել է անձնագիրը, հանդիպման սկզբում տվել է 750 ԱՄՆ դոլար գումար և ասել, որ դա ուղղակի նվեր է, որից 50 ԱՄՆ դոլարը երեխային նվեր գնելու համար է տվել: Սեյրանն իր նոթբուքի մեջ գրանցել է իր անձնագրային տվյալներն ու միաժամանակ հարցուփորձ արել, թե իր 2008-ից 2010 թվականների ընթացքում ժամկետային զինծառայության ժամանակ որտեղ է ծառայել, ինչ զենքի է տիրապետում, ինչ զենքեր են ունեցել, արդյոք եղել է դիրքերում: Քանի որ Սերգեյ Պապոյանը մեկնել էր աշխատանքի տեղավորման համար բարեգործ հանդիսացող անձնավորության հետ հանդիպման, ով պետք է իրեն զիվորական ծառայության տեղավորելու գործով զբաղվեր, ապա տրամաբանական է, որ պատասխանել է Սեյրանի հարցերին, քանի որ այդ պահին նա ոչինչ չի կասկածել, որևէ հիմք էլ չի ունեցել կասկածելու, թե ով կարող է լինել Սեյրան ներկայացած անձնավոությունը, հետևապես՝ սույն դրվագի մասով քրեական գործում բացակայում է գեթ մեկ ապացույց առ այն, որ Սերգեյ Պապոյանն ի սկզրանե գիտակցել է, որ Սեյրան անունով անձնավորությունը հանդիսանում է Ադրբեջանի հետախուզական ծառայությունների աշխատակից, գիտակցել է իր հայտնած տեղեկությունների հանրային վտանգավորությունը, գիտակցել է, որ այդ տվյալները հայտնելով, ինքը վնաս է հասցնում ՀՀ արտաքին անվտանգությանը և, որ ամենակարևորն է, նա ուղղակի դիտավորությամբ ցանկացել է կատարել դրանք: Հետևապես՝ մեղադրանքը նշված մասով անհիմն է, որևէ ապացույցով չի հիմնավորվում, այլ հերքվում է Սերգեյ Պապոյանի և նրա հոր տված ցուցմունքներով: Գործով արդեն դատապարտյալ Ռաֆիկ Պապոյանը տվյալ դրվագով ցուցմունք է տվել միայն 2015 թվականի հունիսի 5-ին՝ մեղադրյալի կարգավիճակով լրացուցիչ հարցաքննվելիս: Ըստ հրապարկված և հետազոտված այդ ցուցմունքի՝ Սեյրան անունով ներկայացած անձը 2013 թվականի փետրվարին հանդիպել և հետաքրքրվել է իր որդի Սերգեյ Պապոյանով, ասել, որ գործեր ունի Թբիլիսիում և կցանկանար հանդիպել նրա հետ, որպեսզի, որպես բարեգործ զբաղվի նաև նրան օգնելով: Նա առաջարկել է, որ Սերգեյը որպես պայմանագրային զինծառայող ընդունվի ծառայության և հայտնել, որ դրա համար գումարով կօգնի: Ինքն էլ զանգահարել է որդուն և ասել, որ մի մարդ կա, որը ցանկանում է նրա հետ հանդիպել Թբիլիսիում, որից հետո Սեյրանն իր մոտ գրանցել է որդու հեռախոսահամարը: Երևի թե մայիս ամսին Սեյրանը մեկնել է Թբիլիսի, որտեղից վերադառնալուց հետո հանդիպել է իրեն և ասել, որ տեսել է որդուն, տվել է նրան 500 ԱՄՆ դոլար, որ վերջինը կարողանա տեղավորվել աշխատանքի պայմանագրային զինծառայության: Դրանից 10-15 օր անց Սեյրանը զանգել է և հանդիպման ժամանակ հայտնել, որ իր որդին նրան խաբել է, գումարը վերցրել և փախել է՝ նրա ասածները չկատարելով: 2014 թվականի դեկտեմբերին վերադարձել է Հայաստան ու որդին՝ Սերգեյը պատմել է, որ երբ Սեյրանի հետ Թբիլիսիում հանդիպել է, վերջինն իրեն տվել է 500 ԱՄՆ դոլար և առաջադրանք՝ որպես պայմանագրային զինծառայող ծառայության անցնել ԼՂՀ-ում և հայտնել այդ ծառայության հետ կապված բոլոր տվյալները: Որդին նաև հայտնել է, որ գումարը վերցնելուց ու Հայաստան գալուց հետո մեկնել է Ռուսաստան, մերժել է Սեյրանին, սակայն իրեն չի հայտնել, թե որն էր նրան մերժելու պատճառը: Ինչ վերաբերում է Սերգեյ Պապոյանի կողմից Սեյրան ներկայացած անձից նախապես վարձատրություն ստանալուն, որի դիմաց հայտնել է տեղեկություններ 2008-ից 2010 թվականներին իր ծառայության վերաբերյալ, որից հետո, ի վնաս ՀՀ ինքնիշխանության, տարածքային անձեռնմխելիության կամ արտաքին անվտանգության առերևույթ համագործակցելու համաձայնություն տալուն, ապա հետազոտված ոչ մի ապացույցով չի հիմնավորվում մեղադրողի նման ենթադրությունը, իսկ ինչ վերաբերվում է Սեյրանի կողմից տրված առաջադրանքին համաձայնություն տալուն և դա կատարելուն ձեռնամուխ լինելու հանգամանքին, ապա նման համաձայնություն տալուց հետո գործով ամբաստանյալ Սերգեյ Պապոյանը ստացած առաջադրանքի շրջանակներում որևէ գործողություն չի կատարել, այսինքն՝ ԼՂՀ-ում գտնվող «Մատաղիսի» զորամասում պայմանագրային զինվորական ծառայության չի անցել, այդ զորամասի վերաբերյալ Սեյրանին հետաքրքրող որևէ տեղեկատվություն չի տրամադրել: Ինչ վերաբերում է Վանաձորում տեղակայված զորամասում պայմանագրային զինվորական ծառայության անցնելու փաստին, ապա Սերգեյ Պապոյանն այդ զորամասում ծառայության է անցել վերոնշյալ հանդիպումից ուղիղ երկու տարի անց, այլ աշխատանք չունենալու պատճառով և ոչ թե ի կատարում Սեյրանից ստացած վերոնշյալ առաջադրանքի, որի մասին հիշատակված է ինչպես Սերգեյ Պապոյանի, այնպես էլ Ռաֆիկ Պապոյանի նախաքննական ցուցմունքներում: Թեև նույնիսկ այդ ցուցմունքների առկայության պարագայում նոր առաջադրված մեղադրանքում հիշատակվում է, որ Սերգեյ Պապոյանը ձեռնամուխ է եղել Սեյրանի կողմից տրված առաջադանքի կատարմանը և աշխատանքի է ընդունվել Վանաձորի զորամասում, սակայն մեղադրող կողմը, թե նախաքննության, թե գործի սկզբնական և նոր քննության ընթացքում որևէ ապացույցով չի հերքել ծառայության անցնելու վերաբերյալ ամբաստանյալ Սերգեյ Պապոյանի վարկածը, ավելին՝ մեղադրական ճառում որևէ կերպ չի հիմնավորել, թե ինչ չափանիշների հիման վրա է միակ ապացույցի՝ գործով ամբաստանյալ Սերգեյ Պապոյանի ցուցմունքների մի մասն առավել արժևորել ի հաշիվ մյուսի, ավելին՝ այն գնահատել ի վնաս ամբաստանյալի և դրել նույն ամբաստանյալին առաջադրած մեղադրանքի հիմքում: Մինչդեռ՝ համագործակցելու ձևական համաձայնություն տալուց հետո գործով ամբաստանյալ Սերգեյ Պապոյանի դրսևորած վարքագիծը վկայում է այն մասին, որ վերջինը, ըստ էության, ի սկզբանե կամովին հրաժարվել է օտարերկրյա հետախուզական ծառայության ներկայացուցչի առջև նաև գրավոր տարբերակով ստանձնած առաջադրանքը կատարելուց, ինչի մասին են վկայում Սերգեյ Պապոյանի կողմից ՀՀ-ից հեռանալը, «Մատաղիսի» զորամասում պայմանագրային զինվորական ծառայության չանցնելը, երկու տարի անց, այն էլ սահմանամերձ գոտուց հեռու գտնվող, այլ վայրում տեղակայված զորամաս ծառայության անցնելու փաստերը, հետախուզական ծառայության ներկայացուցիչների, այդ թվում՝ նրան ենթադրաբար հավաքագրած Սեյրան անվամբ անձի հետ կապի դուրս գալուց խուսափելը: Սերգեյ Պապոյանը թեև հանդիպման արդյունքներով առերևույթ հանաձայնել է օգնություն ցույց տալ «օտարերկրյա պետության հատուկ ծառայության ներկայացուցիչ», Սեյրան անվամբ ներկայացած անձին, սակայն դեռևս հանդիպման ընթացքում ներքուստ, կամովին հրաժարվել է դրա իրականացման մտքից, ինչի վերաբերյալ օբյեկտիվ գնահահատման է հանգել նաև Առաջին ատյանի դատարանն իր դատավճռով: Իսկ մեղադրողի ենթադրությունները որևէ ապացույցով չեն հիմնավորովում և դատավճռի բեկանման հիմք չեն կարող հանդիսանալ: Այսպիսով՝ որպես առաջադրված մեղադրանքի սույն դրվագը հիմնավորող ապացույց մեղադրողը նշել է Սերգեյ և Ռաֆիկ Պապոյանների ցուցմունքները, սակայն նշված ցուցմունքներով հերքվում է մեղադրողի այն ենթադրությունը, որ 750 ԱՍՆ դոլար գումարը նախապես որպես վարձատրություն ստանալով, Սերգեյ Պապոյանը տվյալներ է հայտնել 2008-ից 2010 թվականների ընթացքում ԼՂՀ Մարտունու շրջանում որպես հետախույզ ժամկետային ծառայության ընթացքում տիրապետած տեղեկությունների վերաբերյալ: Իսկ գումարի նախապես նվեր տալը չի կարող դիտվել վարձատրություն հայտնած տեղեկությունների դիմաց, ուստի այդ վարկածը զուտ մեղադրողի երևակայության և ենթադրությունների արդյունք են, որոնք որևէ ապացույցով չեն հիմնավորվում: Ամբաստանյալ Սերգեյ Պապոյանի ցուցմունքի համաձայն՝ երբ Սեյրան անունով ներկայացած անձնավորությունն իրեն ասել է, որ ցանկանում է, որպեսզի ինքը պայմանագրային հիմունքներով ծառայության անցնի Մատաղիսի զորամասում, և զորամասի մասին տեղեկությունները նրան հայտնի «սկայպի» կամ «օդնոկլասնիկի» միջոցով, ինքը հասկացել է, որ նա հավանաբար ցանկանում է տեղեկությունները փոխանցել թուրքերին: Երբ Սերգեյ Պապոյանը հասկացել է դա, որոշել է, որ երբ նրանից պրծնի, նրանից կփախչի, սակայն այդ ընթացքում վախեցել, մտածել է, որ կարող է իրեն վնաս տա ու ոչինչ ցույց չի տվել, նրա ասածներին համաձայնվել է, միայն թե շուտ պրծնի: Թեև նա առերևույթ առաջդարանքը կատարելու համաձայնությունը է տվել, վախենալու և անվնաս Հայաստան վերադառնալու շարժառիթով, սակայն հանդիպումից անմիջապես հետո դեն է նետել Սեյրանի հետ կապի դուրս գալու համար անհրաժեշտ տվյալներ բովանդակող թերթիկը, ոչ թե աշխտանքի է ընդունվել Մատաղիսի զորամասերից մեկում, այլ արտագնա աշխատանքի է մեկնել ՌԴ, վերադարձել միայն 2014 թվականի նոյեմբերին, իսկ Վանաձորում տեղակայված զորամասում պայմանագրային հիմունքներով ծառայության է անցել 2015 թվականի ապրիլի 20-ից: Նշել է նաև, որ վերոնշյալ զորամասում ծառայության է անցել այլ աշխատանք չունենալու պատճառով, ոչ թե ի կատարումն Սեյրանից ստացած առաջադրանքի: Սերգեյ Պապոյանը նաև նշել է, որ թեև պայմանավորվել էին, որ Հայաստան վերադառնալուց հետո, երբ ընդունվի ծառայության «Սկայպի» միջոցով պետք է կապվի նրա հետ, սակայն հասկանալով, որ Սեյրանը աշխատում է թուրքերի համար որոշել է փախչել և մեկ ամիս անց՝ 2013 թվականի ապրիլին մեկնել է ՌԴ Նովոռոսիյսկ քաղաք: Հայրը հազվադեպ զանգահարել է նաև ՌԴ, զգուշացրել, որ Սեյրանը նրան վնաս կտա, տեղեկացրել, որ եթե ինքը Ստամբուլ չգա, Սեյրանն իրենց ընտանիքին վնաս կտա, կվերացնի: Իր համարին զանգահարել է նաև Սեյրանը և նույն սպառնալիքները հնչեցրել: Այդ ամենից հետո 2013 թվականի հոկտեմբեր-նոյեմբեր ամիսներին իր հեռախոսահամարները փոխել է, հոր հետ այլևս չի հաղորդակցվել, իսկ Հայաստանում բնակվող ընտանիքի անդամներին զգուշացրել է, որ Թուրքիայից զանգող հորը չհայտնեն իր նոր հեռախոսահամարի առկայության մասին: Հոր հետ հեռախոսակապ այլևս չի եղել, նրան տեսել է միայն 2014 թվականի դեկտեմբերին, երբ նա վերադարձել էր Հայաստան, ինքն էլ Ռուսաստանից 2014 թվականի նոյեմբերին էր վերադարձել: Հայաստանում հոր հետ Սեյրանի թեմայով չեն խոսել, նա միայն կարճ ասել է, որ խնդիրներ չի ունեցել, դրանք հարթվել են: Դեռևս 2014 թվականի դեկտեմբերին համակարգիչ է գնել և «Օդնոկլասևիկի.ռու» սոցիալական ցանցում էջ է բացել, իսկ 2015 թվականի մարտին նույն ցանցում հոր անունով էլ է էջ բացել, որին Սեյրանը «հյուր» է եկել: Սկզբում չեն հասկացել, որ դա նույն Սեյրանն է, հետո արդեն կռահել են, քանի որ վերջինը նամակներ է ուղարկել իր և հոր էջին նշելով, որ պետք է խոսեն և որ ոչ մի խնդիր չկա, սակայն իրենք այդ նամակներին չեն պատասխանել: Տվյալ դրվագի շուրջ հարցաքննվելիս ամբաստանյալ Ռաֆիկ Պապոյանը մինչդատական վարույթի ընթացքում հայտնել էր, որ 2013 թվականի մայիս ամսին Սեյրանը մեկնել է Թբիլիսի, որտեղից վերադառնալուց հետո հանդիպել է իրեն և ասել, որ տեսել է իր որդի Սերգեյ Պապոյանին, տվել է 500 ԱՄՆ դոլար, որ վերջինը կարողանա տեղավորվել աշխատանքի պայմանագրային զինծառայության: Դրանից 10-15 օր անց Սեյրանը զանգել է և հանդիպման ժամանակ հայտնել, որ իր որդին նրան խաբել է, գումարը վերցրել և փախել է՝ նրա ասածները չկատարելով: Հաջորդ հանդիպմանը Սեյրանը ցուցադրել է իր հարազատների՝ նաև եղբոր և քրոջ լուսանկարները, նկարներ, որոնք կային միայն իր տանը ու ասել, որ նրանք շատ ուժեղ կազմակերպություն են, և որ ինքը պետք է նրա բոլոր ասածները կատարի, այլապես նա այդ հարազատներին ուղղակի կվերացնի: 2014 թվականի դեկտեմբերին եկել է Հայաստան, որտեղ որդին՝ Սերգեյը պատմել է, որ երբ Սեյրանի հետ Թբիլիսիում հանդիպել է, վերջինն իրեն տվել է 500 ԱՄՆ դոլար և առաջադրանք՝ որպես պայմանագրային զինծառայող ծառայության անցնել ԼՂՀ-ում և հայտնել այդ ծառայության հետ կապված բոլոր տվյալները: Որդին նաև հայտնել է, որ գումարը վերցնելուց ու Հայաստան գալուց հետո մեկնել է Ռուսաստան, մերժել է Սեյրանին, սակայն չի մանրամասնել, թե ինչու է նրան մերժել: Այսպիսով գնահատելով նշված ցուցմունքները, անհրաժեշտ է փաստել, որ Սերգեյ Պապոյանը Թբիլիսիում Սեյրան անունով ներկայացած անձնավոությունից բաժանվելուց հետո որևէ գործողություն կամ առաջադրանք չի կատարել, ինչով կհիմնավորվեր առաջադրված մեղադրանքը, հակառակը՝ հենց նույն ապացույցներով հաստատվում է, որ Սերգեյ Պապոյանը հնարավոր ամեն միջոց ձեռնարկել է Սեյրանի հետ կապի դուրս չգալու համար, անգամ վտանգելով իր ընտանիքի անդամների կյանքն ու առողջությունը, որոնք էլ իրենց հերթին հերքում են մեղադրողի ենթադրությունները: Եթե Սերգեյ Պապոյանը կատարելու լիներ Սեյրանի առաջադրանքները և նրան որևէ ինֆորմացիա կամ այլ օգնություն ցույց տար, ապա պետք է աշխատանքի ընդունվեր Մատաղիսի զորամասում, այլ ոչ թե Վանաձորի զորամասում, այն էլ Սեյրանի հետ հանդիպումից շուրջ 2 տարի անց, որը ևս մեկ անգամ հերքում է առաջադրված մեղադրանքի նշված դրվագը, իսկ Վանաձորի զորամասում աշխատանքի տեղավորվելը չի կարող դիտվել տրված առաջադրանքի կատարում, քանի որ Սերգեյը այդտեղ աշխատանքի է ընդունվել, քանի որ Վանաձորում այլ աշխատանք չի եղել: Քրեական օրենսգրքում, դրա մեկնաբանություններում, կամ առհասարակ իրավաբանական գրականության մեջ բացակայում է օտարերկրյա պետության կամ օտարերկրյա կազմակերպության կամ դրանց ներկայացուցիչների կողմից հավաքագրված անձ սուբյեկտը, որն ի դեպ հանդիսանում է ՀՀ քաղաքացի, որին էլ հայտնած պետական գաղտնիք կազմող տեղեկությունները կհամարվեն պետական դավաճանություն: Սերգեյ Պապոյանին առաջադրված մեղադրանքի այս դրվագը ոչ այլ ինչ է, քան անհեթեթություն, քանի որ նման սուբյեկտ առհասարակ գոյություն չունի քրեական իրավունքում, հետևապես՝ գոյություն չունեցող սուբյեկտին, որը հանդիսացել է իմ պաշտպանյալի հարազատ հայրը, հայտնած ցանկացած տեղեկություն, չի կարող համարվել պետական գաղտնիք հանձնելու գործողությամբ պետական դավաճանություն կատարել, քանի որ քրեական իրավունքում, ՀՀ քրեական օրենսգրքի 299-րդ հողվածի սահմաններում պետական գաղտնիք հանձնելը կհամարվի պետական դավաճանություն միայն այն դեպքում, երբ պետական գաղտնիք կազմող տեղեկությունը հանձնվում է օտարերկրյա պետության կամ օտարերկրյա կազմակերպությանը կամ դրանց ներկայացուցիչներին, որն էլ կարող է ավարտված համարվել միայն հասցեաիրոջ կողմից այղ տեղեկությունները ստանալու պահից, իսկ կոնկրետ Սերգեյ Պապոյանի պարագայում վերջինի կողմից ոչ Սեյրան անունով ներկայացած անձին, ոչ էլ մեկ այլ անձի, ով կհանդիսանար օտարերկրյա պետության կամ օտարերկրյա կազմակերպության ներկայացուցիչ, որևէ պետական գաղտնիք չի հանձնվել, որի մասով հակառակը հիմնավորող որևէ ապացույց առկա չէ քրեական գործում, իսկ «օտարերկրյա հետախուզության հետ համագործակցող անձ» սուբյեկտ նշված հոդվածի դիսպոզիցիայում առհասարակ բացակայում է, հետևապես՝ այդ հանգամանքը ևս պետք է համարել չհիմնավորված և մեկնաբանել հօգուտ Սերգեյ Պապոյանի: Իսկ ինչ վերաբերվում է այն հանգամանքին, որ 2015 թվականին Սերգեյ Պապոյանը տեղեկացված է եղել, որ հայրը հավաքագրված է Ադրբեջանի Հանրապետության հատուկ ծառայության աշխատակցի կողմից և թշնամական գործունեություն է ծավալում ի վնաս ՀՀ ինքնիշխանության, տարածքային անձեռնմխելիության և արտաքին անվտանգության, ապա դա ևս անհիմն է, քանի որ 2015 թվականին դեռ ոչ ոք չէր կարող հաստատապես իմանալ, որ Ռաֆիկ Պապոյանը հավաքագրված է Ադրբեջանի Հանրապետության հատուկ ծառայության աշխատակցի կողմից և թշնամական գործունեություն է ծավալում ի վնաս Հայաստանի Հանրապետության ինքնիշխանության, տարածքային անձեռնամխելիության և արտաքին անվտանգության, քանի որ այդ ժամանակ առկա չի եղել օրինական ուժի մեջ մտած մեղադրական դատավճիռ Ռաֆիկ Պապոյան վերաբերյալ, իսկ Սերգեյ Պապոյանն առհասարակ չի կասկածել, որ հայրը ի վնաս ՀՀ ինչ-որ գործունեություն է իրականացնում, իսկ ծառայության վերաբերյալ տվյալներն էլ, ինչպես նշել է իր ցուցմունքում, հայտնել է հորը, քանի որ նա ուղղակի որպես ծնող է հետաքրքրվել դրանցով: Ռաֆիկ Պապոյանի վերաբերյալ օրինական ուժի մեջ մտած մեղադրական դատավճռով հաստատված է համարվել, որ վերջինը 2012 թվականի օգոստոսի 9-ից մինչև 2014 թվականի դեկտեմբերի 25-ն ընկած ժամանակահատվածում բնակվելով Թուրքիայում, հավաքագրվել է այդ երկրի տարածքում գործունեություն ծավալած Ադրբեջանի հետախուզական ծառայությունների աշխատակցի՝ Սեյրան անվամբ ներկայացած անձի կողմից և կատարել այդ հետախուզական ծառայության առաջադրանքը՝ Հայաստանից Թուրքիա ժամանած ՀՀ քաղաքացիների կազմից Ադրբեջանի հետախուզական ծառայությունների համար հետաքրքրություն ներկայացնող անձանց ընտրելու ու հավաքագրման նպատակով Սեյրանի հետ ծանոթացնելու առումով: Այսինքն՝ եթե մի պահ ընդունենք, որ 2015 թվականի ապրիլի 20-ից հետո Սերգեյ Պապոյանը ծառայությանն առնչվող ինչ-որ տվյալներ է հայտնել հորը, ապա դա չի կարող պետական գաղտնիք հանձնելով պետական դավաճանության կատարում համարվել, ոչ միայն նրա համար, որ Ռաֆիկ Պապոյանը օտարերկրյա պետության կամ կազմակերպության ներկայացուցիչ չի հանդիսացել, քանի որ միայն օտարերկրյա պետության կամ կազմակերպության ներկայացուցիչին պետական գաղտնիք հանձնելը կարող է համարվել պետական դավաճանություն, այլ նաև այն պատճառով, որ այս դրվագը երբևէ չի հիշատակվել Ռաֆիկ Պապոյանին առաջադրված մեղադրանքում ևս, և դրան չի տրվել քրեաիրավական գնահատական, իսկ նրա մեղադրանքի ծավալն առհասարակ սահմանափակվել է 2012 թվականի օգոստոսի 9-ից մինչև 2014 թվականի դեկտեմբերի 25-ն ընկած ժամանակահատվածում Հայաստանից Թուրքիա ժամանած ՀՀ քաղաքացիների կազմից Ադրբեջանի հետախուզական ծառայությունների համար հետաքրքրություն ներկայացնող անձանց ընտրելու ու հավաքագրման նպատակով Սեյրանի հետ ծանոթացնելու գործողությամբ: Մեղադրողի տրամաբանությամբ, ստացվում է, որ այսուհետ Ռաֆիկ Պապոյանի հետ ընտանիքի անդամների կամ այլ անձանց ցանկացած շփում կարող է հանցակազմի տարրեր պարունակել: Ամբողջ գործի քննության ընթացքում ձեռք չի բերվել գեթ մեկ ուղղակի ապացույց Սեյրան, էրիկ, Արման անունով ներկայացած անձի վերաբերյալ, բացի նրա արտաքին նկարագրությունից, որոնք կատարվել են ամբաստանյալների կողմից, միգուցե այդ անձը ևս հանդիսացել է ՀՀ քաղաքացի, մասնավորապես, երբ Ռաֆիկ Պապոյանն իր ցուցմունքով հայտնել է, որ Արթուրը, ում հետ ծանոթացել էր աղբ թափելիս, առաջարկել է ծանոթացնել մի բարեգործ հայի հետ, ով էլ ի վերջո այդ նույն Սեյրանն է հանդիսացել, որպիսի պայմաններում խոսել Սերգեյ Պապոյանին առաջադրված մեղադրանքի մասին կլինի առնվազն անիմաստ: Ինչ վերաբերվում է Առաջին ատյանի դատարանում հետազոտված վկաների՝ Կարինե Ղումաշյանի, Դիանա Գարոյանի ցուցմունքներին, ապա դրանք ամբաստանյալ Սերգեյ Պապոյանին առաջադրված մեղադրանքին վերաբերելի ապացույցներ չեն: Որպես ապացույց ճանաչված և գործին կցված փաստաթղթերը՝ 2015 թվականի հոկտեմբերի 28-ին Սերգեյ Պապոյանի մասնակցությամբ «Օդնոկլասնիկի.ռու» սոցիալական ցանցի նրա կայքէջից արտատպված, հայերեն վերտառությամբ էջերը, «Ղ-Տելեկոմ» ՓԲ ընկերությունից ստացված, Սերգեյ Պապոյանի անվամբ գրանցված 077-60-11-62 հեռախոսահամարից 2013 թվականի մարտի 1-ից մինչև 2013 թվականի նոյեմբերի 1-ն ընկած ժամանակահատվածի կայացած մուտքային և ելքային հեոախոսազանգերի վերծանումները, սահմանահատումների վերաբերյալ տեղեկանքը թեև ամբաստանյալ Սերգեյ Պապոյանի մեղադրանքին որոշակիորեն վերաբերելի են, սակայն առնչվում են գործով ամբաստանյալի կողմից Սեյրան անվամբ ներկայացած անձի հետ հանդիպման համար Վրաստան մեկնելուն և վերադառնալուն, Վրաստան մեկնելու ճանապարհին Սեյրանի հետ հեռախոսային զանգեր կատարելուն, Սեյրանի կողմից «Օդնոկլասնիկի.ռու» սոցիալական ցանցով ուղարկված հաղորդագրություններով Սերգեյ Պապոյանի կամ Ռաֆիկ Պապոյանի հետ կապը վերահաստատելու անհաջող փորձերին, սակայն չեն վերաբերում Սերգեյ Պապոյանի և Սեյրանի հանդիպման ժամանակ վերջինին փոխանցած տեղեկությունների բնույթին և Սերգեյ Պապոյանի ստանձնած պարտավորություններին, չեն բացահայտում դրանց բովանդակությունը, հետևապես՝ Առաջին ատյանի դատարանն իր դատավճռում իրավացիորեն գնահատել է այդ «ապացույցները» և դրանց տվել միանգամայն ճիշտ քրեաիրավական գնահատական: Այսպիսով՝ ապացույցների բավարար համակցությամբ և հիմնավոր կասկածից վեր ապացուցողական չափանիշով հիմնավորված չէ, թերևս հենց միայն այն, որ Սերգեյ Պապոյանն ի սկզբանե իմացել է Սեյրանի ով լինելը և նրա հետ հանդիպելու իրական նպատակը և ուղղակի դիտավորություն է ունեցել ի վնաս ՀՀ ինքնիշխանությանը, տարածքային անձեռնամխելիությանը կամ արտաքին անվտանգությանը օտարերկրյա պետությանը, կամ օտարերկրյա կազմակերպությանը, կամ դրանց ներկայացուցիչներին թշնամական գործունեություն իրականացնելու համար այլ օգնություն ցույց տալ, այն է՝ օտարերկրյա հետախուզության առաջադրանքով գործողություններ կատարել, այնուհետև պետական գաղտնիք հանձնելու եղանակներով պետական դավաճանություն կատարել:
Վերաքննիչ դատարանի պատճառաբանությունները և եզրահանգումը.
1998 թվականի հուլիսի 1-ին ընդունված ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 385-րդ հոդվածի 1-ին մասի (այսուհետ՝ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգիրք) համաձայն` վերաքննիչ դատարանը դատական ակտը վերանայում է վերաքննիչ բողոքի հիմքերի և հիմնավորումների սահմաններում:
Վերաքննիչ դատարանը, բողոքի հիմքերի և հիմնավորումների սահմաններում դատական ստուգման ենթարկելով Առաջին ատյանի դատարանի դատավճռի օրինականությունը և հիմնավորվածությունը, լսելով դատախազի հիմնավորումները վերաքննիչ բողոքի կապակցությամբ, պաշտպանի և ամբաստանյալի պատասխանները վերաքննիչ բողոքի դեմ, ինչպես նաև ուսումնասիրելով ներկայացված վերաքննիչ բողոքը, գտնում է, որ ՀՀ ազգային անվտանգությունում մինչդատական վարույթի օրինականության նկատմամբ հսկողության վարչության դատախազ Ա.Կարապետյանի վերաքննիչ բողոքը ենթակա է մերժման հետևյալ պատճառաբանությամբ.
Նախ Վերաքննիչ դատարանը հարկ է համարում անդրադառնալ այն հարցին, թե ամբաստանյալ Սերգեյ Պապոյանի վերաբերյալ գործի քննությունը պետք է իրականացվի 2015 թվականի հոկտեմբերի 28-ին առաջադրված մեղադրանքի, թե հետագայում՝ 2021 թվականի հունվարի 26-ին, դատախազի կողմից փոփոխված և նոր առաջադրված մեղադրանքի սահմաններում:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 309-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն՝ գործի քննությունը դատարանում կատարվում է միայն ամբաստանյալի նկատմամբ և միայն այն մեղադրանքի սահմաններում, որով նրան մեղադրանք է առաջադրվել:

ՀՀ քրեական դատավարության 309.1-րդ հոդվածի համաձայն՝
1. Եթե առաջին ատյանի դատարանում դատական քննության ընթացքում մեղադրողը գտնում է, որ առաջադրված մեղադրանքը խստացման կամ մեղմացման առումով ենթակա է լրացման կամ փոփոխման, քանի որ ի հայտ են եկել այնպիսի հանգամանքներ, որոնք հայտնի չեն եղել և չէին կարող հայտնի լինել մինչդատական վարույթում, և եթե գործի փաստական հանգամանքները հնարավորություն չեն տալիս մեղադրանքը լրացնելու կամ փոփոխելու առանց դատական քննությունը հետաձգելու, ապա դատարանին ներկայացնում է առաջադրված մեղադրանքը լրացնելու կամ փոփոխելու և նոր մեղադրանք առաջադրելու համար դատական քննությունը հետաձգելու վերաբերյալ միջնորդություն: Մեղադրողը նման միջնորդությամբ կարող է հանդես գալ մինչև դատարանի խորհրդակցական սենյակ հեռանալը:
(...)
3. Մեղադրողը կարող է մինչև դատարանի խորհրդակցական սենյակ հեռանալը փոխել մեղադրանքը, այդ թվում նաև` խստացման առումով, եթե դատական քննության ընթացքում հետազոտված ապացույցները անհերքելիորեն վկայում են, որ ամբաստանյալը կատարել է այլ հանցանք, քան այն, որը նրան մեղսագրվում է:
(...):
Դատախազի կողմից մեղադրանքը փոփոխելու մասով Առաջին ատյանի դատարանն արձանագրել է, որ թույլ է տրվել ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 309.1-րդ հոդվածի խախտում, որի արդյունքում խախտվել են ամբաստանյալի մրցակցային դատավարության, ողջամիտ ժամկետում գործի քննության և պաշտպանության իրավունքները, ինչից հետևում է, որ մեղադրողի նշված որոշումը որևէ իրավական հետևանք չի կարող առաջացնել, այլ խոսքով՝ մեղադրողը, ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 309.1-րդ հոդվածով սահմանված կարգով Առաջին ատյանի դատարանում մեղադրանքը փոփոխելու իրավական հնարավորությունը չօգտագործելով, կայացրած որոշման հիմնավորումների մասին նշել է վերաքննիչ բողոքում և մեղադրանքը փոփոխելու որոշում է կայացրել դատավճռի բեկանմամբ նման ուղղորդված հնարավորություն ձեռք բերելուց հետո, որպիսի օրենսդրական իրավասություն նա չունի:
Միևնույն ժամանակ Առաջին ատյանի դատարանն իր պատճառաբանությունները հիմնավորել է ՀՀ վճռաբեկ դատարանի որոշումներում արտահայտված իրավական դիրքորոշումներով, համաձայն որոնց՝ մեղադրողին քրեադատավարական օրենքով տրված՝ առաջին ատյանի դատարանում մեղադրանքը փոխելու իրավունքը բացարձակ չէ, և մեղադրողն իր վերոգրյալ լիազորությունը պետք է իրականացնի ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 309.1-րդ հոդվածի կանոնների պահպանմամբ, որոնք հստակ սահմանում են ամբաստանյալին առաջադրված մեղադրանքը լրացնելու կամ փոփոխելու կարգն ու սահմանները: Այսպես` նշված իրավանորմը սահմանում է դատարանում մեղադրանքի փոփոխման երկու ռեժիմ` փոփոխում քննչական գործողությունների կատարմամբ, եթե ի հայտ են եկել այնպիսի հանգամանքներ, որոնք հայտնի չեն եղել և չէին կարող հայտնի լինել մինչդատական վարույթում (ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 309.1-րդ հոդվածի 1-ին, 2-րդ մասեր), և փոփոխում առանց քննչական գործողություններ կատարելու, եթե դատական քննության ընթացքում հետազոտված ապացույցներն անհերքելիորեն վկայում են, որ ամբաստանյալը կատարել է այլ հանցանք, քան այն, որը նրան մեղսագրվում է (ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 309.1-րդ հոդվածի 3-րդ մաս) (առաջին ատյանի դատարանում մեղադրանքը փոփոխելու իրավական ընթացակարգերի մասին տե՛ս Սուրեն Կարոյի Նալբանդյանի գործով Վճռաբեկ դատարանի 2009 թվականի դեկտեմբերի 18-ի թիվ ՀՅՔՐԴ2 /0144/01/09 որոշման 19-25-րդ կետերը): Առաջին ատյանի դատարանում մեղադրանքը փոփոխելու իր իրավունքը պատշաճ իրականացնելու համար դատախազը պետք է գործի քրեադատավարական օրենքով սահմանված վերոգրյալ երկու իրավական ռեժիմներից որևէ մեկով, հակառակ դեպքում նրա գործողություններն ապօրինի են և որևէ իրավական հետևանք առաջացնել չեն կարող: Այլ խոսքով՝ դատախազի կողմից ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 309.1-րդ հոդվածով սահմանված կարգի խախտմամբ՝ մեղադրանքը փոփոխելու կամ լրացնելու մասին որոշման կայացումը հավասարազոր է օրենքով սահմանված կարգով՝ առաջին ատյանի դատարանում մեղադրանքը փոփոխելու իրավական հնարավորությունը չօգտագործելուն: Այս դեպքում ևս դատարանն իրավասու չէ իր վրա վերցնել մեղադրողի գործառույթները, դուրս գալ ամբաստանյալին նախաքննության ընթացքում առաջադրված մեղադրանքի սահմաններից: Դատարանը պարտավոր է դատաքննության արդյունքներով կայացնել համապատասխան դատական ակտ այն քրեաիրավական որակման սահմաններում, որը նշված հանցավոր արարքին տրվել է մեղադրական եզրակացությամբ` անկախ այն հանգամանքից, թե հաստատված փաստական հանգամանքների պայմաններում ամբաստանյալի արարքը պետք է լրացուցիչ որակվեր նաև այլ հոդվածներով, թե` ոչ (տե՛ս Արսեն Մկրտիչի Սերոբյանի և Էդվարդ Վահանի Պետրոսյանի գործով 2013 թվականի սեպտեմբերի 13-ի թիվ ԵԱՔԴ/0002/01/13 որոշման 22-րդ կետը): Վերահաստատելով և զարգացնելով նախորդ կետում մեջբերված իրավական դիրքորոշումները` Վճռաբեկ դատարանն արձանագրել է, որ ընդհանուր կանոնի համաձայն` գործի դատական քննությունը սահմանափակված է մեղադրանքի այն ծավալով, որն առաջադրվել է ամբաստանյալին (դատական քննության սահմանների վերաբերյալ մանրամասն տե՛ս Արթուր Սերոբյանի վերաբերյալ Վճռաբեկ դատարանի 2007թ. մարտի 30-ի թիվ ՎԲ-46/07 որոշումը): Հիշյալ կանոնից բացառություն են մեղադրողի կողմից մեղադրանքը փոփոխելու կամ լրացնելու դեպքերը, որոնց կառուցակարգը նախատեսված է ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 309.1-րդ հոդվածով: Հետևաբար բոլոր այն դեպքերում, երբ բացակայում է ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 309.1-րդ հոդվածով նախատեսված բացառության կանոնը, պետք է գործի ընդհանուր կանոնը, որից ցանկացած շեղում կհանգեցնի ամբաստանյալի արդար դատաքննության իրավունքի, հետևաբար` օրինականության սկզբունքի խախտման: Վճռաբեկ դատարանն ընդգծել է, որ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 309.1-րդ հոդվածով նախատեսված կառուցակարգն ուղղված է պետությանը` ի դեմս մեղադրողի, իսկ պետության կողմից թույլ տրված սխալներն ու բացթողումները չեն կարող վերացվել անձի իրավունքների սահմանափակման միջոցով: Հետևաբար Վճռաբեկ դատարանն անթույլատրելի է համարում այն իրավիճակը, երբ վերադաս դատարանի կողմից կարող է բեկանվել գործով կայացված դատավճիռը և գործն ուղարկվել առաջին ատյանի դատարան` նոր քննության, որպեսզի նոր քննության ընթացքում մեղադրողը հնարավորություն ստանա շտկելու նախորդ դատական քննության ընթացքում թույլ տրված բացթողումը և ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 309.1-րդ հոդվածի գործադրմամբ փոփոխի առաջադրված մեղադրանքը: Նման մոտեցման դեպքում ուղղակիորեն կիմաստազրկվի ամբաստանյալի պաշտպանության իրավունքը (տե՛ս Արմեն Ջիվանի Բաբայանի և Սուրեն Ռազմիկի Թումանյանի գործով 2011 թվականի դեկտեմբերի 22-ի թիվ ԵԷԴ /0044/01/11 որոշման 23-րդ կետը):
Վերաքննիչ դատարանը, Առաջին ատյանի դատարանի վերը նշված հիմնավորումները դիտարկելով վերոգրյալ իրավական նորմերի և Առաջին ատյանի դատարանի դատավճռում նշված ՀՀ վճռաբեկ դատարանի որոշումներում արտահայտված իրավական դիրքորոշումների լույսի ներքո, գտնում է, որ այդ հիմնավորումներն ամբողջությամբ բխում են դրանցից, որպիսի պայմաններում այդ հիմնավորումներն ընդունելի են նաև Վերաքննիչ դատարանի համար:
Հետևաբար՝ բողոքաբերի կողմից նշված այն փաստարկը, որ Առաջին ատյանի դատարանը, նման դատական ակտ կայացնելով, կամայական եղանակով սահմանափակել է մեղադրողի՝ դատական քննության ընթացքում մեղադրանքը փոփոխելու իրավունքը, միևնույն ժամանակ Սերգեյ Պապոյանի մեղավորության հարցը քննարկելով մեղադրական եզրակացությամբ ներկայացված մեղադրանքի նկարագրության սահմաններում՝ թույլ է տվել քրեադատավարական օրենքի էական խախտում, որպիսի պարագայում խաթարվում է արդարադատության բուն էությունը, անհիմն է, քանի որ տվյալ փուլում մեղադրանքի փոփոխումն անհնարին է:
Այնուհետև Վերաքննիչ դատարանը հարկ է համարում անդրադառնալ ամբաստանյալ Սերգեյ Պապոյանի մեղավորության վերաբերյալ դատախազի պնդումներին:
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 3-րդ հոդվածի համաձայն` քրեական պատասխանատվության միակ հիմքը հանցանք, այսինքն` այնպիսի արարք կատարելն է, որն իր մեջ պարունակում է քրեական օրենքով նախատեսված հանցակազմի բոլոր հատկանիշները:
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 18-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն` հանցագործություն է համարվում մեղավորությամբ կատարված` հանրության համար վտանգավոր այն արարքը, որը նախատեսված է սույն օրենսգրքով, իսկ նույն հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն` հանցագործություն չի համարվում այն գործողությունը կամ անգործությունը, որը թեև ձևականորեն պարունակում է սույն օրենսգրքով նախատեսված որևէ արարքի հատկանիշներ, սակայն իր նվազ կարևորության պատճառով հասարակական վտանգավորություն չի ներկայացնում, այսինքն` ֆիզիկական կամ իրավաբանական անձին, հասարակությանը կամ պետությանը էական վնաս չի պատճառել և չէր կարող պատճառել:
ՀՀ վճռաբեկ դատարանն իր 2007 թվականի հուլիսի 13-ի թիվ ՎԲ-107/07 որոշմամբ արտահայտել է հետևյալ իրավական դիրքորոշումը` «(...) Արարքը հանցավոր է ճանաչվում միայն այն դեպքում, երբ առկա են քրեական օրենքով նախատեված բոլոր հատկանիշները: Հանցագործությունն իրենից ներկայացնում է չորս պարտադիր տարրերի միասնություն, այն է` օբյեկտ, օբյեկտիվ կողմ, սուբյեկտ, սուբյեկտիվ կողմ: Նշվածներից թեկուզ մեկի բացակայությունն անձի արարքում վկայում է հանցակազմի բացակայության մասին (...)»:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 25-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն` դատավորը, ինչպես նաև հետաքննության մարմինը, քննիչը, դատախազը ապացույցները գնահատում են իրենց ներքին համոզմամբ:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 107-րդ հոդվածի համաձայն` միայն ապացույցների հիման վրա են հաստատվում`
1) դեպքը և հանգամանքները (կատարման ժամանակը, տեղը, եղանակը և այլն).
2) կասկածյալի և մեղադրյալի առնչությունը դեպքին.
3) հանցագործության` քրեական օրենքով նախատեսված հատկանիշները.
4) անձի մեղավորությունը քրեական օրենքով չթույլատրված արարքը կատարելու մեջ.
5) քրեական օրենքով նախատեսված պատասխանատվությունը մեղմացնող կամ խստացնող հանգամանքները.
6) այն հանգամանքները, որոնցով դատավարության մասնակիցը կամ քրեական դատավարությանը մասնակցող այլ անձը հիմնավորում է իր պահանջները, եթե այլ բան նախատեսված չէ օրենքով:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 127-րդ հոդվածի համաձայն`
1. յուրաքանչյուր ապացույց ենթակա է գնահատման` վերաբերելիության, թույլատրելիության, իսկ ամբողջ ապացույցներն իրենց համակցությամբ` գործի լուծման համար բավարարության տեսանկյունից:
2. հետաքննության մարմնի աշխատակիցը, քննիչը, դատախազը, դատավորը, ղեկավարվելով օրենքով, ապացույցները գնահատում են ապացույցների համակցության մեջ` դրանց բազմակողմանի, լրիվ և օբյեկտիվ քննության վրա հիմնված իրենց ներքին համոզմամբ:
«Ապացույցների բավարարություն» հասկացության էությունը, ապացույցների բավարարությունը որոշելու ընդհանուր չափանիշները, դրանցից յուրաքանչյուրի բնութագիրը ՀՀ վճռաբեկ դատարանը քննարկել և վերլուծել է Սիրակ Սաքանյանի վերաբերյալ գործով կայացրած որոշման շրջանակներում: Մասնավորապես` վկայակոչված որոշման մեջ ՀՀ վճռաբեկ դատարանը, համեմատական վերլուծության ենթարկելով «ապացուցման առարկա» և «ապացույցների բավարարություն» հասկացությունները, նշել է. «(...) եթե ապացուցման առարկան ցույց է տալիս, թե ինչ է անհրաժեշտ պարզել յուրաքանչյուր քրեական գործով, ապա ապացույցների բավարարությունը կապված է այն ապացուցողական նյութի հետ, որը վերաբերում է ապացուցման առարկային և թույլ է տալիս այդ հանգամանքների մասին գալ արժանահավատ հետևության: Որոշելով ապացույցների բավարարությունը` վարույթն իրականացնող մարմինները լուծում են քրեական գործի համար էական նշանակություն ունեցող հանգամանքների հետազոտման խորության աստիճանի հետ կապված հարցերը, մասնավորապես այն, թե ինչ աստիճանի պետք է մանրացվի յուրաքանչյուր հանգամանքը, և ինչ ծավալի ապացույցներ են անհրաժեշտ այդ հանգամանքները հավաստի պարզելու և դրա հիման վրա այս կամ այն դատավարական որոշումը կայացնելու համար:
Այսպիսով, ապացույցների բավարարությունը ենթադրում է կոնկրետ գործով ապացուցման շրջանակների այնպիսի որոշումը, որպեսզի հավաքված ապացույցները որակական կողմից ապահովեն ապացուցման առարկայի յուրաքանչյուր տարրի պարզումը, իսկ քանակական կողմից` այդ հանգամանքների բացահայտման արժանահավատությունը և դատավարական որոշումների հիմնավորվածությունն ու պատճառաբանվածությունը:
Ի տարբերություն ապացուցման առարկայի, ապացույցների բավարարություն հասկացության բովանդակությունը քրեական դատավարության օրենսդրությամբ բացահայտված չէ, այսինքն` օրենքում հստակ նշում չկա այն մասին, թե մինչև երբ պետք է հավաքվեն և հետազոտվեն ապացույցները, որպեսզի յուրաքանչյուր գործով պարզվի ապացուցման առարկան ամբողջությամբ կամ նրա տարրերն առանձին վերցրած: Բացի այդ, օրենքում սահմանված չէ միասնական չափանիշ առ այն, թե երբ են ի հայտ գալիս յուրաքանչյուր քրեական գործով ապացուցման առարկան բացահայտված համարելու հիմքերը:
ՀՀ վճռաբեկ դատարանը ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի համակարգային վերլուծության հիման վրա արձանագրում է ապացույցների բավարարությունը որոշելու հետևյալ ընդհանուր չափանիշները`
1) վարույթն իրականացնող մարմինների ներքին համոզմունք,
2) դատավարական որոշումների հիմնավորվածություն և պատճառաբանվածություն,
3) անմեղության կանխավարկած» (տե՛ս Սիրակ Սաքանյանի վերաբերյալ գործով ՀՀ վճռաբեկ դատարանի 2011 թվականի դեկտեմբերի 22-ի թիվ ԵԷԴ/0058/01/10 որոշման 14-15-րդ կետերը, իսկ վարույթն իրականացնող մարմինների ներքին համոզմունքի, դատավարական որոշումների հիմնավորվածության և պատճառաբանվածության, անմեղության կանխավարկածի մասին տե՛ս նույն որոշման 16-19-րդ կետերը):
Վերահաստատելով և զարգացնելով վերոհիշյալ որոշմամբ մեջբերված իրավական դիրքորոշումները` ՀՀ վճռաբեկ դատարանն Արարատ Ավագյանի և Վահան Սահակյանի վերաբերյալ որոշման մեջ արտահայտել է հետևյալ իրավական դիրքորոշումը. «(...) «ապացույցների բավարարությունը» որոշելու չափանիշներն են.
«1) անմեղության կանխավարկածը,
2) վարույթն իրականացնող մարմինների ներքին համոզմունքը,
3) դատավարական որոշումների հիմնավորվածությունը և պատճառաբանվածությունը:
Անդրադառնալով անմեղության կանխավարկածի սկզբունքին` ՀՀ վճռաբեկ դատարանը հարկ է համարում նշել, որ քրեական դատավարությունում կանխավարկածը օրենքով կամ նախադեպային իրավունքով հաստատված այն կանոնն է, որի համաձայն` որոշակի հանգամանք համարվում է հաստատված, քանի դեռ օրենքով սահմանված կարգով չի ապացուցվել հակառակը: Մարդու անմեղությունը քրեական դատավարության կարևորագույն կանխավարկածներից է, որն ամրագրված է ինչպես ՀՀ Սահմանադրությամբ, միջազգային պայմանագրերով և օրենքներով, այնպես էլ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի և Վճռաբեկ դատարանի նախադեպային իրավունքով: Հանցանք կատարելու մեջ անձի մեղավորությունը հաստատված համարելը ոչ այլ ինչ է, քան անմեղության կանխավարկածի հաղթահարում: Միևնույն ժամանակ, անձին դատապարտելու համար համարժեք ապացույցների բավարար համակցության բացակայությունը նշանակում է, որ անձի անմեղության կանխավարկածը հաղթահարված չէ: Այլ խոսքով` քրեական դատավարության ընթացքում չապացուցված մեղավորությունը հավասարազոր է ապացուցված անմեղության:
Հարկ է նշել նաև, որ անմեղության կանխավարկածն ամրագրող նորմերը, ինչպես նաև նախադեպային իրավունքը սահմանում են ոչ միայն այդ սկզբունքի բուն էությունը, այլև` դրա հաղթահարման, նույնն է, թե անձի մեղավորության հաստատման համար անհրաժեշտ դատավարական չափորոշիչները: Այս կապակցությամբ Վճռաբեկ դատարանը Մ.Հակոբյանի գործով որոշման մեջ շեշտել է. «(...) ապացույցների կամայական գնահատման արգելքը դատարաններին պարտավորեցնում է ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 107-րդ հոդվածում թվարկված` ապացուցման ենթակա հանգամանքների, այդ թվում` կոնկրետ հանցանքի հատկանիշների և այդ հանցանքի մեջ անձի մեղավորության վերաբերյալ իր հետևությունները հիմնավորել վերաբերելի, փոխկապակցված, հավաստի ապացույցներով և ոչ թե ենթադրություններով: Այլ խոսքով` հանցանքի մեջ մեղադրվող յուրաքանչյուր անձի վերաբերյալ` ապացուցման ենթակա յուրաքանչյուր հանգամանքի կապակցությամբ դատարանի հետևությունը պետք է հիմնված լինի ոչ թե գնահատողական դատողությունների, կանխատեսումների կամ կարծիքների, այլ կոնկրետ գործով օրենքով սահմանված կարգով ձեռք բերված փաստական տվյալների վրա: Այս կապակցությամբ Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է նաև, որ մեղսագրվող հանցագործության և դրա հատկանիշների ապացուցման բեռը կրում է մեղադրանքի կողմը, իսկ չփարատված կասկածները պետք է մեկնաբանվեն հօգուտ մեղադրյալի: Դրանից հետևում է, որ մեղադրանքի կողմը կրում է անձի մեղքը հաստատելու համար բավարար ապացույցներ ներկայացնելու պարտականությունը (...)» (տե՛ս Մարգար Հակոբյանի վերաբերյալ 2013 թվականի մայիսի 8-ի թիվ ԵԿԴ/0168/01/12 որոշման 13-րդ կետը): Անմեղության կանխավարկածի սկզբունքին Վճռաբեկ դատարանն անդրադարձել և իրավական դիրքորոշում է արտահայտել նաև Արմեն Բաբայանի և Սուրեն Թումանյանի գործով որոշման մեջ (տե՛ս Արմեն Բաբայանի և Սուրեն Թումանյանի գործով ՀՀ վճռաբեկ դատարանի 2011 թվականի դեկտեմբերի 22-ի թիվ ԵԷԴ/0044/01/11 որոշման 14-րդ կետը):
Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի նախադեպային իրավունքի ուսումնասիրությունը ևս ցույց է տալիս, որ Եվրոպական կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածի 2-րդ կետով երաշխավորված անմեղության կանխավարկածի սկզբունքը, ի թիվս այլոց, ենթադրում է մեղադրանքի կողմի պարտականությունը ներկայացնելու անձին դատապարտելու համար բավարար ապացույցներ (տե՛ս, ի թիվս այլոց, Barbera Messegue and Jabardo v. Spain, գանգատ թիվ 10590/83, 1988 թվականի դեկտեմբերի 6-ի վճիռ, 77-րդ կետ, Janosevic v. Sweden, գանգատ թիվ 34619/97, 2002 թվականի հուլիսի 23-ի վճիռ, 97-րդ կետ):
Այսպիսով, անմեղության կանխավարկածի սկզբունքը ենթադրում է ապացույցների այնպիսի ամբողջության առկայություն, որն անհրաժեշտ է անձի մեղավորությունը ողջամիտ (հիմնավոր) կասկածից վեր ապացուցված համարելու, այլ ոչ թե անձի մեղավորության մասին ենթադրություններ անելու համար:
Ապացույցների բավարարությունը որոշելու մյուս չափանիշին` ներքին համոզմունքին Վճռաբեկ դատարանն անդրադարձել է Մ.Հովհաննիսյանի և Ա.Մարտիրոսյանի վերաբերյալ որոշման մեջ և դիրքորոշում ձևավորել այն մասին, որ.
«(...) Ներքին համոզմունքը, որպես ապացույցների գնահատման արդյունք, բնութագրվում է օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ գործոնների անխզելի կապով. այն, մի կողմից, պետք է բխի հետազոտվող ապացույցների բավարար համակցությունից և հիմնվի դրանց վրա, իսկ մյուս կողմից, անկողմնակալ դիտորդի մոտ պետք է առաջացնի այն վստահությունը, որ ապացույցները հետազոտվել են արդարության բոլոր պահանջների պահպանմամբ:
Ապացույցները, որոնք հավաքվել և ստուգվել են օրենքին համապատասխան, կազմում են ներքին համոզմունքի այն օբյեկտիվ հիմքը, որն իր դրսևորումն է գտնում ընդունվող որոշումներում: Թեպետ ապացույցների գնահատումը կատարվում է ներքին համոզման հիման վրա, այն չի կարող լինել կամայական: Դրա հիմքում պետք է դրված լինի գործի բոլոր հանգամանքների լրիվ, օբյեկտիվ և բազմակողմանի քննությունը: (...)» (տե՛ս Մակար Հովհաննիսյանի և Աշոտ Մարտիրոսյանի վերաբերյալ ՀՀ վճռաբեկ դատարանի 2010 թվականի փետրվարի 12-ի թիվ ԵՔՐԴ/0632/01/08 որոշման 14-րդ կետը):
Այսպիսով, «ներքին համոզմունքը» սուբյեկտիվ-օբյեկտիվ կատեգորիա է: Այն ապացույցների գնահատումն իրականացնող սուբյեկտի գիտակցված և ողջամիտ համոզվածությունն է իր իսկ կողմից կայացված որոշման հիմնավորվածության մեջ (սուբյեկտիվ բնույթ): Այդպիսի համոզվածությունը պետք է ձևավորված լինի գործի բոլոր հանգամանքների լրիվ, օբյեկտիվ և բազմակողմանի քննության արդյունքում և հիմնվի թույլատրելի, վերաբերելի և արժանահավատ ապացույցների բավարար համակցությամբ հաստատված փաստերի վրա, որոնք անկողմնակալ դիտորդի մոտ ողջամտորեն կձևավորեն նույն համոզվածությունը (օբյեկտիվ բնույթ):
Ելնելով այն հանգամանքից, որ ներքին համոզմունքն ունի օբյեկտիվ հիմքեր, անհրաժեշտ է այն տարբերակել ինտուիցիայից, ենթադրություններից և այլ անհաշվետու զգացմունքներից: Ի տարբերություն դրանց, ներքին համոզմունքը չի կարող ձևավորվել առանց օբյեկտիվ հիմքի և հիմնվել անթույլատրելի, ոչ վերաբերելի, անարժանահավատ ապացույցների վրա: Այլ խոսքով, ներքին համոզմունքը հիմնվում է ողջամիտ կարծիքի, գիտելիքի վրա, այլ ոչ թե ենթադրությունների, երևակայության, համակրանքի, հակակրանքի կամ կանխակալ կարծիքի վրա:
Ներքին համոզմունքի` որպես ապացույցների գնահատման արդյունքի օբյեկտիվ հիմքը քրեական գործով ձեռք բերված, բազմակողմանի և օբյեկտիվ հետազոտված ապացույցների բավարար համակցությունն է: Այս առումով անհրաժեշտ է վերլուծել ապացույցների թույլատրելիության, վերաբերելիության և արժանահավատության հատկանիշները, որոնց տեսանկյունից ապացույցները ենթակա են գնահատման: Ապացույցների թույլատրելիության հատկանիշը վերաբերում է դրանց ձևական կողմին: Դրա էությունը կազմում է ապացույցները ձեռք բերելիս օրենքով նախատեսված դատավարական պահանջների պահպանվածությունը և ենթադրում է.
աղբյուրի օրինականություն` ապացույցը պետք է ձեռք բերվի միայն օրենքով սահմանված աղբյուրներից (ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 104-րդ հոդվածի 2-րդ մաս),
ձեռքբերման միջոցների օրինականություն` պետք է պահպանված լինեն ապացույցների ձեռքբերմանն ուղղված գործողություններ կատարելուն օրենքով առաջադրված պահանջները,
դատավարական ձևակերպում` ապացույցը, դրա ձեռքբերման գործընթացը պետք է օրենքով սահմանված կարգով ենթարկվեն դատավարական ձևակերպման,
լիազորված սուբյեկտ՝ այն պետք է ստացված լինի ապացույց ձեռք բերելու լիազորությամբ օժտված սուբյեկտի կողմից:
Ապացույցն անթույլատրելի ճանաչելու հիմքերը հստակ սահմանված են ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 105-րդ հոդվածով:
Վերաբերելիությունն ապացույցի կարողությունն է իր բովանդակությամբ ծառայելու ապացուցման առարկայի մեջ մտնող հանգամանքները, գործի քննության և լուծման համար նշանակություն ունեցող այլ տվյալները բացահայտելուն և հաստատելուն: Այլ խոսքով` ապացույցի վերաբերելիության հատկանիշն արտացոլում է ապացույցի և գործի քննության ու լուծման համար նշանակություն ունեցող հանգամանքների միջև կապը: Ապացույցը կհամարվի վերաբերելի, եթե տեղեկություններ պարունակի գործի համար որևէ նշանակություն ունեցող փաստի մասին:
Ապացույցի արժանահավատության հատկանիշը նույնպես վերաբերում է ապացույցի բովանդակային գնահատմանը: Արժանահավատ է այն ապացույցը, որի ճշմարտացիությունը կասկած չի հարուցում: Ապացույցն արժանահավատության տեսանկյունից գնահատելիս դատարանը պետք է հիմք ընդունի հետևյալ հանգամանքները.
ա) ապացույցի աղբյուրի հատկանիշները (օրինակ` փորձագետի ձեռնհասությունը, ցուցմունք տվող անձի շահագրգռվածությունը, որոշ դեպքերում հոգեբանական և ֆիզիոլոգիական հատկանիշները, վիճակը, ինչպես նաև անձին վերաբերող այլ հատկանիշներ, որոնք կարող են ազդեցություն ունենալ այդ անձի կողմից գործի համար նշանակություն ունեցող հանգամանքներն ընկալելու, մտապահելու, վերարտադրելու գործընթացի վրա),
բ) ապացույցի ձևավորման հանգամանքները (օրինակ` վկայի կողմից կոնկրետ հանգամանքն ընկալելու պայմանները, պաշտպանի, ներկայացուցչի ներկայությունը և այլն),
գ) ապացուցողական տեղեկությունը ձեռք բերելու միջոցը,
դ) ապացույցի բովանդակությունը կազմող տեղեկությունը հաստատող կամ հերքող հանգամանքների առկայությունը,
ե) նույն տեղեկության ստացումն այլ աղբյուրից:
Յուրաքանչյուր ապացույց արժանահավատության տեսանկյունից պետք է գնահատվի ապացույցների համակցության մեջ` բազմակողմանի և մանրամասն գնահատելով փաստական տվյալների ստացման աղբյուրները և ապացույցի ձևավորման ամբողջ ընթացքը: Ապացույցի արժանահավատության վերաբերյալ վերջնական որոշում կարող է կայացվել դրա բովանդակությունն այլ աղբյուրներից ստացված տեղեկությունների հետ համադրելու արդյունքում: Որոշակի փաստի վերաբերյալ այս կամ այն աղբյուրից ստացված տեղեկությունների արժանահավատությունը գնահատելու համար անհրաժեշտ է վերլուծել ստացված տեղեկությունների բովանդակությունը, համադրել դրանք այլ ապացույցների հետ, պարզել դրանց համապատասխանությունը կամ հակասությունը, հակասության դեպքում` դրա պատճառները:
Ապացույցի արժանահավատության վերաբերյալ դատարանի եզրահանգումները պետք է հիմնվեն գործում առկա փաստական տվյալների վրա:
Ապացույցների գնահատման արդյունքում ձևավորված ներքին համոզմունքն իրավական նշանակություն է ստանում և օբյեկտիվացվում ապացույցների բավարարությունը որոշելու մյուս` դատավարական որոշումների հիմնավորման և պատճառաբանման չափանիշի միջոցով (սույն չափանիշի վերաբերյալ Վճռաբեկ դատարանի արտահայտած իրավական դիրքորոշումների մասին տե՛ս նաև Սիրակ Սաքանյանի վերաբերյալ գործով Վճռաբեկ դատարանի 2011 թվականի դեկտեմբերի 22-ի թիվ ԵԷԴ/0058/01/10 որոշման 18-րդ կետը): Ապացույցների կամայական գնահատման արգելքը ենթադրում է ապացույցները բարեխիղճ վերլուծության ենթարկելու պարտականություն:
Վերջին դիրքորոշումը բխում է ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 358-րդ հոդվածի 4-րդ մասի պահանջից, որի համաձայն` «Դատարանի դատավճիռը պետք է լինի պատճառաբանված: Պատճառաբանման ենթակա են դատարանի կողմից դատավճռում շարադրվող բոլոր հետևությունները և որոշումները»:
(...) Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է, որ գործի լուծման համար ապացույցների բավարարությունը որոշելու չափանիշները սերտորեն փոխկապակցված են և փոխադարձաբար պայմանավորում են միմյանց: Գործի լուծման համար բավարար ապացույցներ ասելով` պետք է հասկանալ թույլատրելի, վերաբերելի և արժանահավատ ապացույցների համակցություն, որը, հաղթահարելով անմեղության կանխավարկածը, անաչառ դիտորդի մոտ կձևավորի հիմնավոր կասկածից վեր համոզվածություն անձի մեղավորության վերաբերյալ, ինչպես նաև կհաստատի գործով ապացուցման առարկան կազմող մյուս հանգամանքները և հնարավորություն կտա կայացնել հիմնավորված և պատճառաբանված որոշում:
Ս.Սաքանյանի վերաբերյալ գործով Վճռաբեկ դատարանը նաև արձանագրել է. «Ապացույցների բավարարությունը չի կարող որոշվել թվաբանական ցուցանիշով (...):
Ակնհայտ է, որ ապացույցները բավարար չեն, եթե`
1) գործում բացակայում է որևէ ապացույց գործի ճիշտ լուծման համար նշանակություն ունեցող որևէ հանգամանքի պարզման համար,
2) եղած ապացույցը թույլ չի տալիս պարզել այդ հանգամանքը անհրաժեշտ խորությամբ և լրիվությամբ,
3) այդ հանգամանքի ապացուցվածությունը կասկած է հարուցում:» (տե՛ս Սիրակ Սաքանյանի վերաբերյալ գործով Վճռաբեկ դատարանի 2011 թվականի դեկտեմբերի 22-ի թիվ ԵԷԴ/0058/01/10 որոշման 17-րդ կետը):
Այսպիսով, Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է, որ քրեական դատավարությունում մեղքի հարցը լուծելիս որպես ապացույցների բավարարության շեմ պետք է գործի «հիմնավոր կասկածից վեր» ապացուցողական չափանիշը: Ընդ որում, «հիմնավոր կասկածից վեր» ապացուցողական չափանիշ ասելով, պետք է հասկանալ փաստական տվյալների (ապացույցների) այնպիսի համակցություն, որը բացառում է հակառակի ողջամիտ հավանականությունը: Վերոգրյալը չի նշանակում, որ հանցանք գործելու մեջ անձի մեղավորությունն ընդհանրապես չի կարող առաջացնել որևէ կասկած, սակայն այդպիսի կասկածի հավանականության դեպքում դրա աստիճանը պետք է լինի աննշան (խիստ ցածր): Այլ խոսքով` մեղադրանքը կազմող յուրաքանչյուր փաստական հանգամանք պետք է հիմնավորվի ապացույցների այնպիսի ծավալով, որը կբացառի դրա ապացուցվածության վերաբերյալ ցանկացած ողջամիտ կասկած:» (տե՛ս Արարատ Ավագյանի և Վահան Սահակյանի գործով ՀՀ վճռաբեկ դատարանի 2014 թվականի հոկտեմբերի 31-ի թիվ ԵԿԴ/0252/01/13 որոշման 30-33-րդ կետերը):
Տվյալ դեպքում Առաջին ատյանի դատարանն արձանագրել է, որ դատաքննությամբ չապացուցվեց ամբաստանյալին առաջադրված սկզբնական մեղադրանքը, այսինքն՝ չհաստատվեց, որ նա՝ որպես ՀՀ քաղաքացի, օտարերկրյա հետախուզության առաջադրանքով գործողություններ կատարելով, ի վնաս ՀՀ ինքնիշխանության, տարածքային անձեռնմխելիության կամ արտաքին անվտանգության, օտարերկրյա պետությանը կամ օտարերկրյա կազմակերպությանը կամ դրանց ներկայացուցիչներին թշնամական գործունեություն իրականացնելու համար ցույց է տվել օգնություն։ Ամբաստանյալին առաջադրված մեղադրանքն անորոշ է, քանի որ չի հասկացվում, թե օտարերկրյա հետախուզության առաջադրանքով գործողություններ կատարելով՝ թշնամական գործունեություն իրականացնելու համար ամբաստանյալն ում է օգնություն ցույց տվել՝ օտարերկրյա պետությանը, օտարերկրյա կազմակերպությանը, թե դրանց ներկայացուցիչներին: Սերգեյ Պապոյանին որպես մեղադրյալ ներգրավելու մասին որոշման և մեղադրական եզրակացության համաձայն` ամբաստանյալ Ս.Պապոյանին մեղսագրված, ՀՀ քրեական օրենսգրքի 299-րդ հոդվածի 1-ին մասով նախատեսված հանցակազմի օբյեկտիվ կողմը կազմում են օտարերկրյա հետախուզության առաջադրանքով կատարված հետևյալ գործողությունները` ա. 2008-2010թթ. ընթացքում ԼՂՀ Մարտունու շրջանում որպես հետախույզ ժամկետային զինծառայության ընթացքում տիրապետած տվյալների վերաբերյալ տեղեկատվություն տրամադրելը, բ. 2013 թվականի մարտին Թբիլիսի քաղաքում Ադրբեջանի հետախուզական ծառայությունների աշխատակցի կողմից հավաքագրվելը, վերջինիցս 750 ԱՄՆ դոլար վարձատրություն ստանալն ու դրա դիմաց Մատաղիսի զորամասերից մեկում պայմանագրային ծառայության անցնելու և այդ զորամասի մասին համացանցի «Սկայպ» ծրագրի կամ «Օդնոկլասնիկի.ռու» սոցիալական կայքի միջոցով գաղտնապահության պահպանման մեթոդների կիրառմամբ տեղեկություններ հայտնելու համաձայնություն տալը, ի կատարումն որի` Սերգեյ Պապոյանը 2015 թվականի ապրիլ ամսին ընդունվել է պայմանագրային հիմունքներով ծառայության ՀՀ ՊՆ թիվ 63853 զորամաս (Մոտոհրաձգային գունդ, Վանաձորի «Դուտսի» զորամաս)` ձեռնամուխ լինելով ստացած առաջադրանքի կատարմանը։ Վերոնշյալ իրավական վերլուծությունները դատաքննությամբ պարզված փաստական հանգամանքների վրա տարածելով՝ Առաջին ատյանի դատարանը փաստել է, որ 2008-2010 թվականների ընթացքում ԼՂՀ Մարտունու շրջանում որպես հետախույզ ժամկետային զինծառայության ընթացքում իր վերաբերյալ տվյաներն ամբաստանյալի կողմից հայտնելու հանգամանքը՝ որպես ՀՀ քրեական օրենսգրքի 299-րդ հոդվածի 1-ին մասի դիսպոզիցիայում նշված հանցակազմի տարր, նախաքննական մարմինը հաստատված է համարել միակ ապացույցով` ամբաստանյալ Սերգեյ Պապոյանի իրականությանը համապատասխանող ցուցմունքով։ Խոսքը 2015թ. հունիսի 16-ին վկայի կարգավիճակում տրված լրացուցիչ ցուցմունքի և 2015թ. հոկտեմբերի 28-ին մեղադրյալի կարգավիճակում տված ըստ էության նույնաբովանդակ ցուցմունքի մասին է։ Գործով ձեռք բերված և դատաքննությամբ հետազոտված, ըստ էության միակ ապացույցը՝ ամբաստանյալ Սերգեյ Պապոյանի հրապարակված և հետազոտված (մեղադրյալի կարգավիճակում տված) նախաքննական ցուցմունքը, բավարար չէ վերջինիս արարքում ՀՀ քրեական օրենսգրքի 299-րդ հոդվածի 1-ին մասով նախատեսված հանցակազմի առկայությունը փաստելու համար՝ հետևյալ պատճառաբանություններով.
- մեղադրանքում նշված հիշյալ հանգամանքը մեղադրող կողմը հաստատված է համարել բացառապես ամբաստանյալ Ս.Պապոյանի «խոստովանական» ցուցմունքի հիման վրա, որի պայմաններում ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 398-րդ հոդվածի 3-րդ մասի 1.1 կետի ուժով` այդ ապացույցը չի կարող հանդիսանալ նրա նկատմամբ մեղադրական դատավճիռ կայացնելու հիմք։
- ամբաստանյալի ցուցմունքներից հետևում է, որ նա Սեյրան անունով անձին, ով պետք է իրեն օգներ ծառայության անցնելու համար, հայտնել է բացառապես իր՝ որպես ժամկետային զինծառայողի վերաբերյալ տեղեկություններ, ինչի կապակցությամբ դատարանը գտնում է, որ ամբաստանյալի կողմից դրանք ողջամտորեն կարող էին ընկալվել որպես նոր աշխատանքի՝ պայմանագրային ծառայության անցնելու հարցի կարգավորման համար անհրաժեշտ հարցեր: Հետևաբար, Սեյրան անվամբ ներկայացած անձի հարցերին պատասխանելիս ամբաստանյալն օբյեկտիվորեն չէր կարող գիտակցել, որ գործ ունի օտարերկրյա հատուկ ծառայության ներկայացուցչի կամ գործակալի հետ, քանի որ այդ անձի հետ հանդիպման էր ներկայացել հոր խորհրդով` պայմանագրային զինվորական ծառայության անցնելու համար Սեյրանից աջակցություն ստանալու ակնկալիքով:
- նախաքննական մարմնի կողմից չի հիմնավորվել, որ ամբաստանյալը վերը նշված տեղեկությունները հայտնել է որպես արդեն իսկ հավաքագրված անձ, նկատի ունենալով, որ այդ մասին որևէ նշում չկա ամբաստանյալին առաջադրված մեղադրանքում: Մեղադրական եզրակացության համաձայն՝ ամբաստանյալն իր անձի հետ կապված տեղեկությունները հայտնել է մինչև հավաքագրվելը՝ պարավորագիրը ստորագրելուց առաջ:
- ինչ վերաբերվում է որպես օգնություն տրված գումարը վերցնելուն և այն չվերադարձնելուն, ապա նշված փաստը նույնպես չի կարող գնահատվել որպես հավաքագրում, թեև այդ մասին ամբաստանյալին առաջադրված մեղադրանքում և մեղադրական եզրակացությունում հստակ նշում առկա չէ:
- ըստ ամբաստանյալի նախաքննական ցուցմունքի. «Միաժամանակ նա հարցեր էր տալիս, թե որտեղ եմ ծառայել, ինչ զենքի եմ տիրապետում, ինչ զենքեր եմ ունեցել ծառայության ընթացքում, եղել եմ արդյոք դիրքերում…: Նա զորամասի համարը չի հարցրել»: Ի դեպ, վերջին նախադասությունը նախաքննությունն իրականացրած մարմնի կողմից չի ներառվել մեղադրողի կողմից հաստատված մեղադրական եզրակացությունում շարադրված ամբաստանյալի ցուցմունքում: Այսինքն, ամբաստանյալը չի հայտնել ռազմական բնագավառում պետական գաղտնիքի շարքին դասվող` զորամասի կազմակերպչական կառուցվածքի, զինվածության, մարտական կազմի, քանակի և նմանատիպ այլ տեղեկություններ:
- իր անձի հետ կապված տեղեկություններն ամբաստանյալը, ըստ հետազոտված ապացույցների, հայտնել է մինչև իրեն հարցեր ուղղած անձի կողմից փաստացի հավաքագրմանն ուղղված գործողություններ կատարելը, որից հետո ամբաստանյալը որևէ այլ տեղեկություն չի հայտնել:
- հաշվի առնելով, որ ամբաստանյալը հոր խորհրդով է գնացել Թբիլիսի՝ որպես պայմանագրային զինծառայող բանակում ծառայության անցնելու համար Սեյրան անունով անձնավորությունից օժանդակություն ստանալու նպատակով, և որ հայրն ասել է, որ Սեյրանն իրեն ինչ-որ բաներ կասի, բայց դա իր որոշելու խնդիրն է, պետք է հասկանալ, որ ամբաստանյալի և Սեյրանի զրույցի սկզբնական մասը վերաբերվել է աշխատանքի հարցին, որից հետո միայն վերջինս «ինչ-որ բաներ» է ասել, այսինքն՝ սկսել է հավաքագրման գործընթացը:
Ինչ վերաբերում է ամբաստանյալին առաջադրված մեղադրանքի այն մասին, որ. «Վճարելով 750 ԱՄՆ դոլար գումար՝ վերոհիշյալ Սեյրանը տվել է առաջադրանք՝ ընդունվել պայմանագրային ծառայության Մատաղիսի զորամասերից մեկում և տեղեկություններ հայտնել այդ զորամասի մասին համացանցի «Սկայպ» ծրագրի կամ «Օդնոկլասնիկի.ռու» սոցիալական ցանցի միջոցով և միաժամանակ հրահանգել, որ վերջինս կիրառի գաղտնապահության պահպանման մեթոդները՝ Հայաստանի տարածքից չզանգահարել, չկապվել բջջային հեռախոսի միջոցով, այդ համագործակցության մասին ոչ մեկին չհայտնել։ Արդեն 2015 թվականի ապրիլ ամսին, ձեռնամուխ լինելով առաջադրանքի կատարմանը, Սերգեյ Պապոյանը ընդունվել է պայմանագրային հիմունքներով ծառայության ՀՀ ՊՆ թիվ 63853 զորամաս (Մոտոհրաձգային գունդ, Վանաձորի «Դուտսի» զորամաս), այսինքն՝ ի վնաս ՀՀ ինքնիշխանությանը, տարածքային անձեռնմխելիությանը կամ արտաքին անվտանգությանը, օտարերկրյա պետությանը կամ օտարերկրյա կազմակերպությանը կամ դրանց ներկայացուցիչներին թշնամական գործունեություն իրականացնելու համար այլ օգնություն ցույց տալու, այն է` օտարերկրյա հետախուզության առաջադրանքով գործողություններ կատարելու՝ պետական դավաճանության մեջ», և նշված առաջադրանքին համաձայնվելու ու համագործակցելու համաձայնություն տալու փաստական հանգամանքին, ապա Առաջին ատյանի դատարանն արձանագրել է, որ գործով հավաքված ապացույցներից հետևում է, որ նման համաձայնություն տալուց հետո ամբաստանյալը ստացած առաջադրանքի շրջանակներում որևէ գործողություն չի կատարել, այսինքն` ԼՂՀ-ում գտնվող «Մատաղիսի» զորամասում պայմանագրային զինվորական ծառայության չի անցել, այդ զորամասի վերաբերյալ և ընդհանրապես Սեյրանին հետաքրքրող որևէ տեղեկատվություն չի տրամադրել։ Ինչ վերաբերում է Վանաձորում տեղակայված զորամասում պայմանագրային զինվորական ծառայության անցնելու փաստին, ապա ըստ Ս.Պապոյանի՝ նա այդ զորամասում ծառայության է անցել վերոնշյալ հանդիպումից ուղիղ երկու տարի անց՝ այլ աշխատանք չունենալու պատճառով, և ոչ թե ի կատարումն Սեյրանից ստացած վերոնշյալ առաջադրանքի: Այդ մասին նշված է ինչպես ամբաստանյալի, այնպես էլ դատապարտյալ Ռ.Պապոյանի նախաքննական ցուցմունքներում։ Չնայած այդ ցուցմունքների առկայությանը, մեղադրանքում նշվել է, որ ամբաստանյալի կողմից Վանաձորի զորամասում ծառայություն անցնելը պայմանավորված է եղել Սեյրանից ստացված առաջադրանքի կատարմամբ, սակայն մեղադրող կողմը նախաքննության և դատաքննության արդյունքներով որևէ ապացույցով չի հերքել ծառայության անցնելու վերաբերյալ ամբաստանյալի պատճառաբանությունը, ավելին՝ մեղադրական եզրակացությունում կամ մեղադրական ճառում որևէ կերպ չի հիմնավորել, թե ինչ չափանիշների հիման վրա է միակ ապացույցի՝ ամբաստանյալի ցուցմունքների մի մասն առավել արժևորել ի հաշիվ մյուսի, և այն գնահատել ի վնաս ամբաստանյալի ու դրվել նրան առաջադրած մեղադրանքի հիմքում։ Մինչդեռ, համագործակցելու առերևույթ համաձայնություն տալուց հետո ամբաստանյալի դրսևորած վարքագիծը վկայում է այն մասին, որ նա, թեև չի վերադարձրել ստացած գումարը, սակայն, ըստ էության, կամովին հրաժարվել է օտարերկրյա հետախուզական ծառայության ներկայացուցչի առջև նաև գրավոր ստանձնած առաջադրանքը (պարտավորությունները) կատարելուց, ինչի մասին են վկայում ինչպես նախաքննությամբ և դատաքննությամբ վերոնշյալ ցուցմունքները չհերքելու, այնպես էլ ամբաստանյալի կողմից երկու տարի անց, այն էլ սահմանամերձ գոտուց հեռու գտնվող, այլ վայրում տեղակայված զորամաս ծառայության անցնելու փաստերը, հետախուզական ծառայության ներկայացուցիչների, այդ թվում` նրան ենթադրաբար հավաքագրած Սեյրան անվամբ անձի հետ կապի դուրս գալուց հրաժարվելը։ Նախաքննական մարմինը, չստուգելով չհամագործակցելու վերաբերյալ ամբաստանյալի ցուցմունքների արժանահավատությունը, փաստորեն համաձայնվել է նրա պատճառաբանության հետ: Չնայած դրան, ամբաստանյալին առաջադրվել է մեղադրանք՝ առանց նրա պատճառաբանված ցուցմունքները հերքելու:
Նման պայմաններում ամբաստանյալը թեև հանդիպման արդյունքում առերևույթ (արտաքնապես) համաձայնել է օգնություն ցույց տալ օտարերկրյա պետության հատուկ ծառայության ներկայացուցիչ, Սեյրան անվամբ ներկայացած անձին, սակայն, ըստ էության, դեռևս հանդիպման ընթացքում ներքուստ, այնուհետև՝ փաստացի, կամովին հրաժարվել է դրա իրականացման մտքից, որն արտահայտվել է նաև համապատասխան վարքագծի դրսևորմամբ, այն է` հանդիպման ավարտից հետո վերոնշյալ ներկայացուցչի հետ կապի դուրս գալուց հրաժարվելու, իրենից ակնկալվող տեղեկությունները չհավաքելու և չփոխանցելու, «Մատաղիսի» զորամասում պայմանագրային զինվորական ծառայության չանցնելու փաստով։ Այն, որ ստացած առաջադրանքի կատարումից ամբաստանյալը կամովին չի հրաժարվել, այլ դրա կատարումը ձախողվել է նրա կամքից անկախ հանգամանքներով, մեղադրող կողմը նախաքննության և դատաքննության արդյունքներով ձեռք բերված և հետազոտված որևէ ապացույցով չի հերքել։ Ավելին, ամբաստանյալի կամովին հրաժարումը հաստավում է նաև նրա հոր՝ դատապարտյալ Ռ.Պապոյանի ցուցմունքներով՝ այն մասին, որ որդին իրեն ասել է, որ մերժել է Սեյրանին, իսկ Սեյրանն էլ ասել է, որ որդին խաբել է իրեն: Առաջին ատյանի դատարանը նաև փաստել է, որ ապացույց ճանաչված և գործին կցված փաստաթղթերը ամբաստանյալին առաջադրված մեղադրանքին վերաբերելի ապացույցներ չեն։ Թեև 2015թ. հոկտեմբերի 28-ին ամբաստանյալի մասնակցությամբ համացանցի «Օդնոկլասնիկի.ռու» սոցիալական ցանցի նրա կայք էջից արտատպված, հայերեն վերտառությամբ էջերը, «Ղ-Տելեկոմ» ՓԲ ընկերությունից ստացված, նրա անվամբ գրանցված 077-60-11-62 հեռախոսահամարից 2013թ. մարտի 1-ից մինչև 2013թ. նոյեմբերի 1-ն ընկած ժամանակահատվածի կայացած մուտքային և ելքային հեռախոսազանգերի վերծանումները, սահմանահատումների վերաբերյալ տեղեկանքն ամբաստանյալի մեղադրանքին որոշակիորեն վերաբերելի են, սակայն առնչվում են ընդամենը նրա կողմից Սեյրան անվամբ ներկայացած անձի հետ հանդիպման համար Վրաստան մեկնելուն և վերադառնալուն, Վրաստան մեկնելու ճանապարհին Սեյրանի հետ հեռախոսային զանգեր կատարելուն, Սեյրանի կողմից «Օդնոկլասնիկի.ռու» սոցիալական ցանցով ուղարկված հաղորդագրություններով իր կամ հոր հետ կապը վերահաստատելու անհաջող փորձերին (որպիսի հանգամանքները գործով ամբաստանյալն ընդունել և չի վիճարկել), սակայն չեն վերաբերում Սեյրանի և ամբաստանյալի հանդիպման ժամանակ վերջինիս փոխանցած տեղեկությունների բնույթին և ստանձնած պարտավորություններին, չեն բացահայտում դրանց բովանդակությունը։
Այսպիսով, Առաջին ատյանի դատարանը եզրահանգել է, որ վերոգրյալ հիմանվորումներով ամբաստանյալի կատարած արարքներում հանցակազմ չկա, քանի որ նա փաստացի օգնություն ցույց չի տվել «օտարերկրյա պետությանը, կամ օտարերկրյա կազմակերպությանը, կամ դրանց ներկայացուցիչներին»՝ օտարերկրյա հետախուզության առաջադրանքով կատարելով գործողություններ, ինչպես նշված է նրան առաջադրված մեղադրանքում:
Վերաքննիչ դատարանը, քրեական գործի ուսումնասիրությամբ, եզրահանգում է, որ Առաջին ատյանի դատարանը, պատշաճ իրավական ընթացակարգի շրջանակներում ստուգման ենթարկելով քրեական գործի հիմքում դրված ապացույցների ձեռքբերման աղբյուրները, յուրաքանչյուր ապացույց գնահատելով թույլատրելիության, վերաբերելիության, իսկ ամբողջ ապացույցներն իրենց համակցությամբ` գործի լուծման համար բավարարության տեսանկյունից, ղեկավարվելով օրենքով, ներքին համոզմամբ, ամբաստանյալի մեղավորության վերաբերյալ չփարատվող բոլոր կասկածները նրա օգտին մեկնաբանելով, եկել է ճիշտ հետևության, որ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 299-րդ հոդվածի 1-ին մասով ամբաստանյալ Սերգեյ Պապոյանին առաջադրված մեղադրանքը հիմնավորված չէ:
Վերաքննիչ դատարանի վերոգրյալ եզրահանգումը պայմանավորված է մասնավորապես այն հանգամանքով, որ թեև ամբաստանյալ Սերգեյ Պապոյանը, Վրաստանի Հանրապետությունում հանդիպելով որպես Սեյրան ներկայացած անձին, համաձայնել է վերջինի առաջարկությանը, այնուամենայնիվ նշված հանդիպումից հետո՝ հեռանալով Թբիլիսի քաղաքից և վերադառնալով ՀՀ, այլևս որևէ կերպ կապ չի պահպանել Սեյրանի հետ, իսկ հակառակի մասին քրեական գործի նյութերում առկա չէ որևէ փաստական տվյալ:
Այսինքն՝ ստացվում է, որ Սերգեյ Պապոյանն իր խոստացած տեղեկությունները չի տրամադրել ոմն Սեյրանին, իսկ պետական դավաճանության հանցակազմը տվյալ դեպքում հաստատված համարելու համար նախ անհրաժեշտ էր հաստատել, որ Սերգեյ Պապոյանը տիրապետել է պահանջվող տեղեկակտվությանը, ինչը տվյալ դեպքում անհնար էր, քանի որ Սերգեյ Պապոյանն այդպես էլ չէր անցել Սեյրանի կողմից նշված զորամասում աշխատանքի և հաջորդ հանգամանքը, որն ուշադրության է արժանի այն է, որ պետական դավաճանության տվյալ տեսակն ավարտված է համարվում, երբ հասցեատերը ստանում է տեղեկատվությունը, որը սույն քրեական գործով չի հաստատվել, ավելին՝ քրեական գործի նյութերում առկա են հակառակը հիմնավոր տվյալներ:
Ինչ վերաբերում է բողոքաբերի կողմից նշված այն փաստարկին, որ Սերգեյ Պապոյանը հանցավոր վարքագծի դրսևորման հենց սկզբից գիտակցել է իր արարքների բնույթն ու հանրային վտանգավորության աստիճանը և ցանկացել է կատարել դրանք, Վերաքննիչ դատարանը հարկ է համարում նկատել, որ թեև կարող է կարծիք ձևավորվել Սերգեյ Պապոյանի կողմից իր արարքների բնույթն ու հանրային վտանգավորության աստիճանը գիտակցելու կապակցությամբ, սակայն այդ կարծիքը կլինի հիմնավոր, եթե խոսքը վերաբերի արդեն Թբիլիսիում տեղի ունեցած հանդիպման ժամանակահատվածին, իսկ այն, որ Սերգոյ Պապոյանը հոր հետ հեռախոսազրույցից անմիջապես հետո արդեն գիտակցել է թե ուր է գնում, ում պետք է հանդիպի և ինչի համար, դուրս է ողջամտության սահմաններից, քանի որ ինչպես հայտնի է դառնում քրեական գործի նյութերից, Ռաֆիկ Պապոյանը որդուն՝ Սերգեյ Պապոյանին, վերացական կերպով առաջարկել է ՀՀ-ում անցնել զինվորական ծառայության և այդ հարցի քննարկման համար ուղղորդել է Վրաստանում հանդիպել Սեյրան անունով անձի հետ, նշելով, որ վերջինն իրեն ինչ-որ բաներ կասի, որոնք նրա որոշելու խնդիրն են: Հարկ է նշել, որ Ռաֆիկ Պապոյանի կողմից հեռախոսազրույցի ընթացքում հայտնածը խիստ վերացական է և քրեական գործի նյութերում առկա չէ որևէ տվյալ, որ Ռաֆիկ Պապոյանը կոնկրետացրել է, թե ինչի մասին է խոսքը գնում, իսկ նման պայմաններում ողջամիտ չէ հաստատված համարելու այն հանգամանքը, որ Սերգեյ Պապոյանը գիտակցել է իսկզբանե, թե ում հետ է պատրաստվում հանդիպել և իրեն ինչ պետք է առաջարկեն:
Այնուամենայնիվ հարկ է նաև նշել, որ թեև Սերգեյ Պապոյանը, Թբիլիսիում հանդիպելով ոմն Սեյրանին, գիտակցել է, որ գործ ունի օտարերկրա հետախուզության աշխատակցի հետ, ով իրեն առաջարկում է թշնամական գործունեություն ծավալել ՀՀ-ի դեմ, սակայն ինչպես պարզ է դառնում քրեական գործի նյութերի ուսումնասիրությունից, Սերգեյ Պապոյանը, վերադառնալով ՀՀ, չի կատարել իրեն տրված առաջադրանքը, չի ընդունվել Սեյրանի կողմից նշված զորամասում աշխատանքի, խուսափել է վերջինի հետ կապ հաստատելուց, անգամ տևական ժամանակով լքել է ՀՀ-ն և մեկնել է արտերկիր: Հետագայում նույնպես Սեյրանի հետ կապ չի հաստատել ոչ մի եղանակով: Նշվածը վկայում է այն մասին, որ Սերգեյ Պապոյանը չի ցանկացել կատարել իրեն տրված առաջադրանքը և արդյունքում՝ չի կատարել:
Ինչ վերաբերում է բողոքաբերի հաջորդ փաստարկին, որ Սերգեյ Պապոյանը ՀՀ վերադառնալուն պես ձեռնամուխ է եղել առաջադրանքի կատարմանը, ընդ որում՝ այս առումով հերքող իմաստով որևէ նշանակություն չի կարող ունենալ այն հանգամանքը, որ Սերգեյ Պապոյանն առաջադրանքը ստանալուց որոշակի ժամանակ անց է զինվորական ծառայության անցել և ծառայության է անցել ոչ թե Մատաղիսի, այլ ուրիշ զորամասում, քանի որ, նախ գործի քննությամբ հիմնավորվել է, որ Սերգեյ Պապոյանը տևական ժամանակ է օտարերկրյա հետախուզության աշխատակցի հետ կապի մեջ գտնվել, բացի այդ էլ, ծառայության անցնելու վայրը Սերգեյ Պապոյանի քմահաճույքով չէր կարող որոշվել, բնականաբար դրա վրա շատ այլ հասկանալի գործոններ կարող էին ազդեցություն ունենալ, Վերաքննիչ դատարանը հարկ է համարում նախ նշել, որ Սերգեյ Պապոյանը Վանաձորի զորամասում աշխատանքի է անցել Սեյրանի հետ հանդիպումից մոտ երկու տարի անց, որը տևական ժամանակահատված է, ընդ որում՝ մինչ այդ Սերգեյ Պապոյանը եղել է արտերկրում և աշխատել է այնտեղ, իսկ զորամասի ընգծումն էական է, քանի որ որպես Սեյրան ներկայացած անձը հենց Մատաղիսի զորամասերից մեկում էր ուղղորդել աշխատանքի անցնել, այլ ոչ թե ՀՀ-ում գտնվող ցանկացած զորամասում, այսինքն՝ առաջադրանքը կապված է եղել հենց Մատաղիսում գտնվող զորամասերի հետ: Միևնույն ժամանակ հարկ է նշել, որ Սերգեյ Պապոյանի և Սեյրանի փոխադարձ կապը սահմանափակվել է միայն մինչև Սերգեյ Պապոյանի Թբիլիսի հասնելը նրանց հեռախոսազրույցով և արդեն Թբիլիսում նրանց հանդիպումով, իսկ այն, որ Սերգեյ Պապոյանը տևական ժամանակ է օտարերկրյա հետախուզության աշխատակցի հետ կապի մեջ գտնվել, և որ ծառայության անցնելու վայրը Սերգեյ Պապոյանի քմահաճույքով չէր կարող որոշվել, դրա վրա շատ այլ հասկանալի գործոններ կարող էին ազդեցություն ունենալ, ուղղակի ենթադրություններ են, որոնք քրեական գործի նյութերում իրենց հաստատումը չեն գտնում:
Անդրադառնալով դատախազի բողոքում նշված այն հանգամանքին, որ Սերգեյ Պապոյանը գումարը ստանալու պահից արդեն իսկ հավաքագրվել է և բանակում ծառայության ժամանակ իրեն հայտնի դարձած տեղեկություններ է հայտնել օտարերկրյա հետախուզության աշխատակցին՝ գիտակցելով նրա այդպիսին հանդիսանալու հանգամանքը, Վերաքննիչ դատարանը հարկ է համարում նշել, որ Սերգեյ Պապոյանի պաշտպանն իր կողմից ներկայացված վերաքննիչ բողոքի պատասխանում իրավացիորեն արձանագրել է, որ սկզբնական մեղադրանքում Սերգեյ Պապոյանին մեղսագրված էր նույն մեղադրանքը, սակայն դրա ծավալում ի թիվս այլնի նշված էր, որ հավաքագրվելուց հետո Սերգեյ Պապոյանը ստացել է 750 ԱՄՆ դոլար, որպեսզի ընդունվեր պայմանագրային ծառայության Մատաղիսի զորամասերից մեկում և տեղեկություններ հայտներ այդ զորամասի մասին, իսկ նոր մեղադրանքով գումարելիների տեղը փոխելով մեղադրողը նշել է, որ ոչ թե այդ գումարը ստացել է, որպեսզի ընդունվեր պայմանագրային ծառայության Մատաղիսի զորամասերից մեկում և տեղեկություններ հայտներ այդ զորամասի մասին, այլ 750 ԱՍՆ դոլարը նախապես ստացել է որպես վարձատրություն և տվյալներ է հայտնել 2008-ից 2010 թվականների ընթացքում ԼՂՀ Մարտունու շրջանում որպես հետախույզ ժամկետային զինծառայության ընթացքում տիրապետած տեղեկությունների վերաբերյալ:
Վերաքննիչ դատարանը հարկ է համարում նկատել, որ Սերգեյ Պապոյանին մեղադրանք է առաջադրվել այն բանի համար, որ նա 2013 թվականի մարտ ամսին, այդ ժամանակահատվածում Թուրքիայում բնակվող հոր՝ Ռաֆիկ Պապոյանի ուղղորդմամբ, Վրաստանի Թբիլիսի քաղաքում հանդիպել է Ադրբեջանի հետախուզական ծառայությունների աշխատակիցը հանդիսացող, Սեյրան անունով ներկայացած անձի հետ և հավաքագրվել վերջինի կողմից՝ տրամադրելով տեղեկատվություն 2008-ից 2010 թվականների ընթացքում ԼՂՀ Մարտունու շրջանում որպես հետախույզ ժամկետային զինծառայության ընթացքում տիրապետած տեղեկությունների վերաբերյալ։ Վճարելով 750 ԱՄՆ դոլար գումար՝ վերոհիշյալ Սեյրանը տվել է առաջադրանք՝ ընդունվել պայմանագրային ծառայության Մատաղիսի զորամասերից մեկում և տեղեկություններ հայտնել այդ զորամասի մասին համացանցի «Սկայպ» ծրագրի կամ «Օդնոկլասնիկ» սոցիալական ցանցի միջոցով և միաժամանակ հրահանգել, որ վերջինը կիրառի գաղտնապահության պահպանման մեթոդները՝ Հայաստանի տարածքից չզանգահարել, չկապվել բջջային հեռախոսի միջոցով, այդ համագործակցության մասին ոչ մեկին չհայտնել։ Արդեն 2015 թվականի ապրիլ ամսին, ձեռնամուխ լինելով առաջադրանքի կատարմանը, Սերգեյ Պապոյանն ընդունվել է պայմանագրային հիմունքներով ծառայության ՀՀ ՊՆ թիվ 63853 զորամաս (Մոտոհրաձգային գունդ, Վանաձորի «Դուտս»-ի զորամաս):
Ուսումնասիրելով առաջադրված մեղադրանքը՝ Վերաքննիչ դատարանը հարկ է համարում նշել, որ բողոքաբերի կողմից նշված այն փաստարկը, որ Սերգեյ Պապոյանը, ի կատարումն ստացած առաջադրանքի, ընդունվել է զինվորական ծառայության և ծառայության բերումով իրեն հայտնի դարձած ռազմական գաղտնիքի շարքին դասվող տեղեկություններ է հայտնել հորը՝ քաջատեղյակ լինելով նրա հավաքագրված լինելու մասին, չի կարող քննարկվել, քանի որ այն դուրս է Սերգեյ Պապոյանին առաջադրված մեղադրանքի սահմաններից, իսկ նման պայմաններում այդ հարցի քննարկումը կստեղծի դատարանի կողմից առաջադրված մեղադրանքը լրացնելու և նոր մեղադրանքի սահմաններում գործը քննելու իրավիճակ:
Այսպիսով` վերոգրյալից հետևում է, որ Առաջին ատյանի դատարանի հետևությունները հիմնավորված ու պատճառաբանված են, իսկ քրեական գործի փաստական հանգամանքների մասին Առաջին ատյանի դատարանի հետևությունները հետազոտված ապացույցներին չհամապատասխանելու և ՀՀ քրեական օրենսգրքի 299-րդ հոդվածի 1-ին մասով ամբաստանյալ Սերգեյ Պապոյանին առաջադրված մեղադրանքը հիմնավորված լինելու վերաբերյալ դատախազի փաստարկները քրեական գործի նյութերում իրենց հաստատումը չեն գտնում, հետևաբար` չեն կարող հիմք հանդիսանալ Առաջին ատյանի դատարանի դատական ակտը բեկանելու համար:
Ելնելով վերոգրյալից և ղեկավարվելով ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 361.1, 385-387-րդ, 390-րդ, 393-394-րդ և 412-րդ հոդվածներով` Վերաքննիչ դատարանը
ՈՐՈՇԵՑ

ՀՀ ազգային անվտանգությունում մինչդատական վարույթի օրինականության նկատմամբ հսկողության վարչության դատախազ Ա.Կարապետյանի կողմից ներկայացված վերաքննիչ բողոքը մերժել՝ Երևան քաղաքի ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի դատարանի 2022 թվականի հունվարի 10-ի թիվ ԵԿԴ/0317/01/15 դատավճիռը թողնելով անփոփոխ:
Որոշումը կարող է բողոքարկվել ՀՀ վճռաբեկ դատարան` հրապարակման պահից մեկամսյա ժամկետում:


ՆԱԽԱԳԱՀՈՂ ԴԱՏԱՎՈՐ Մ.ՊԱՊՈՅԱՆ

ԴԱՏԱՎՈՐՆԵՐ Ս.ՄԱՐԱԲՅԱՆ

Ա.ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ