Գործ
ԵԿԴ/0198/01/15

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՐԵՎԱՆ ՔԱՂԱՔԻ ԿԵՆՏՐՈՆ ԵՎ ՆՈՐՔ-ՄԱՐԱՇ ՎԱՐՉԱԿԱՆ ՇՐՋԱՆՆԵՐԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԻՐԱՎԱՍՈՒԹՅԱՆ ԴԱՏԱՐԱՆ

Դ Ա Տ Ա Վ Ճ Ի Ռ

ՀԱՆՈՒՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ


,,19,, հոկտեմբերի 2015 ք.Երևան

ՀՀ Երևան քաղաքի Կենտրոն և Նորք-Մարաշ վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության դատարանը
/այսուհետև` դատարան/


Նախագահությամբ դատավոր Մ. Մակյանի

Քարտուղարությամբ Թ. Խաչատրյանի

Մասնակցությամբ՝

Մեղադրող Հ. Խաչատրյանի

Տուժող Ա.Մանգրչյանի

Պաշտպան Գ. Լյուդվիգյանի


դռնբաց դատական նիստերում, Երևան քաղաքում, քննեց քրեական գործն ըստ մեղադրանքի`

Ալբերտ Սարգսի Մարգարյանի` ծնված 24.09.1980թ.-ին,
ք.Երևանում, ազգությամբ հայ, ՀՀ քաղաքացի, բարձրագույն
կրթությամբ, նախկինում չդատված, ամուսնալուծված, չի
աշխատում, հաշվառված` Արմավիրի մարզ, ք.Մեծամոր, բ1
թաղամաս, 1շենք, բնակարան 20, բնակվող` ք.Երևան
Դավթաշեն 4-րդ փողոց, 31 շենք, բնակարան 8,
մեղադրվում է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 118-րդ հոդվածով,
որպես խափանման միջոց է ընտրված չհեռանալու
մասին ստորագրությունը։


1.Գործի դատավարական նախապատմությունը

Ըստ Երևան քաղաքի Կենտրոն և Նորք-Մարաշ վարչական շրջանների դատախազությունից դատարան ստացված քրեական գործի նյութերի և մեղադրական եզրակացության՝

«Մեղադրյալ Ալբերտ Սարգսի Մարգարյանը ծնվել և բնակվել է Երևան քաղաքում։ 2004 թվականին ամուսնացել է գործով տուժող Սստղիկ Մանգրչյանի հետ և համատեղ կյանքում ունեցել են երկու երեխա։ 2014 թվականին պաշտոնապես ամուսնալուծվել են և դրանից հետո երեխաները մինչ օրս բնակվում են Ա.Մարգարյանի հետ։ Այդ կապակցությամբ Աստղիկ Մանգրչյանի հետ տարաձայնություններ են առաջացել, որի շուրջ վերջիններս հաճախակի են վիճել։
2015 թվականի մայիսի 30-ին ժամը 09։00-ի սահմաններում մեղադրյալ Ալբերտ Մարգարյանը, գտնվելով Երևան քաղաքի Հանրապետության 79 հասցեում գործող «Նոր Զովք» սուպերմարկետի մոտ, նկատել է Աստղիկ Մանգրչյանին, մոտեցել է նրան և սկսել նույն հարցի շուրջ վիճաբանել վերջինիս հետ։ Վիճաբանության ժամանակ Ալբերտ Մարգարյանը ծեծի է ենթարկել Ա.Մանգրչյանին, այն է՝ ոտքերով դիտավորությամբ, մի քանի անգամ հարվածներ է հասցրել վերջինիս ազդրին և նրան պատճառել առողջության թեթև վնասի հատկանիշներ չպարունկող մարմնական վնասվածքներ»։

Փաստի առթիվ ՀՀ քննչական կոմիտեի Երևան քաղաքի ՔՎ Կենտրոն և Նորք-Մարաշ վարչական շրջանների քննչական բաժնի կողմից 08.06.2015թ-ին հարուցվել է քրեական գործ։

24.07.2015թ-ին ՀՀ քննչական կոմիտեի Երևան քաղաքի ՔՎ Երևան քաղաքի Կենտրոն և Նորք-Մարաշ վարչական շրջանների քննչական բաժնի կողմից Ալբերտ Սարգսի Մարգարյանին մեղադրանք է առաջադրվել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 118-րդ հոդվածով։

Քրեական գործը ՀՀ Երևան քաղաքի Կենտրոն և Նորք-Մարաշ վրչական շրջանների ընդհանուր իրավասության դատարան է ստացվել և մուտքագրվել 03.08.2015թ.-ին։

2.Ապացույցների հետազոտում և գնահատում

Ամբաստանյալ Ալբերտ Սարգսի Մարգարյանը, ՀՀ քրեական օրենսգրքի 118-րդ հոդվածով առաջադրված մեղադրանքում, ինչպես նախաքննության փուլում, այնպես էլ դատարանում իրեն մեղավոր չի ճանաչել և դատարանում ցուցմունք է տվել այն մասին, ինքը և քրեական գործի շրջանակներում տուժող Ա.Մանգրչյանը եղել են օրինական ամուսիններ, սակայն 2014թ. ամուսնալուծվել են։ Համատեղ կյանքի ընթացքում ունեցել են 2 երեխա, որոնք ամուսնալուծությունից հետո բնակվում են իր հետ։
2015թ. մայիսի 29-ին ժամը 21։00-ի սահմաններում դստեր հետ միասին գնացել է նախկին կնոջ շենքի բակ, որպեսզի վերցնի երեխաներին պատկանող և իր կողմից եվրոպայից բերած հագուստները, քանի որ ներկայումս չունի հնարավորություն նոր հագուստներ գնելու։ Տեսնելով, որ կնոջ ավտոմեքենան բակում կայանված չէ, հասկացել է, որ նա տանը չէ, ուստի որոշել է սպասել նրան ավտոմեքենայի մեջ։ Ժամը 24։00-ի սահմաններում տեսել է Ա.Մանգրչյանին` քրոջ հետ միասին` իր իսկ գնած ավտոմեքենայով, ովքեր բակ են մտել ոչ ադեկվատ վիճակում։ Մոտենալով նրան, խնդրել է վերադարձնել երեխաների հագուստները, պատճառաբանելով, որ ներկա պահին չունի հնարավաորություն նոր հագուստներ գնելու համար։ Ա.Մանգրչյանը հայտնել է, որ չի վերադարձնելու հագուստները և գնացել է տուն։
Հաջորդ օրը` մայիսի 30-ին, իր անձնական օգտագործման ավտոմեքենայով, որը վարում է նաև որպես տաքսի, ուղևոր է իջեցերել Ա.Մանգրչյանի աշխատավայրի մոտակայքում։ Ապա, դուրս է եկել ավտոմեքենայից, որպեսզի մոտակա ցայտաղբյուրից ջուր խմի։ Նույն պահին տեսել է Ա.Մանգրչյանին, ով, հայհոյանքներ հնչեցնելով, եկել է իրեն ընդառաջ, իսկ ինքը, առանց ուշադրություն դարձնելու, մտածելով, որ «շառ է», նստել է ավտոմեքենան և հեռացել։
Պնդել է, որ մայիսի 30-ին Ա.Մանգրչյանի հետ որևէ զրույց, խոսակցություն չի ունեցել, ավելին նրան որևէ հարված չի հասցրել։ Ա.Մանգրչյանի մարմնի` ոտքի հատվածում, առկա վնասվածքներից տեղյակ չէ, չգիտի, թե դրանք ինչպես են առաջացել։ Միաժամանակ չի բացառում, որ ոտքի վնասվածքը կարող էր առաջանալ նաև Ա.Մանգրչյանի բնակարանի խոհանոցում, որտեղ անցնելու համար առկա է նեղ հատված և հիշում է, որ նախկինում այդ հատվածով անցնելիս, մի քանի անգամ համահարվածվել է նաև ինքը։
Ամբաստանյալը դատարանին հայտնել է նաև, որ նախքան Աստղիկ Մանգրչյանի կողմից այդ օրը ոստիկանություն գնալը և հաղորդում տալը, նա եկել է իրենց բնակարան, որտեղ եղել է միայն մայրը։ Աստղիկը դրսևորել է անպարկեշտ պահվածք, մասնավորապես հնչեցրել բարձրաձայն արտահայտություններ, ավելին, հրել է մորը` պատճառելով վնասվածքներ ու կապտուկներ, բացի այդ ահաբեկել է նրան։ Այդ ամենից հետո, երբ իրեն կանչել են ոստիկանություն` բացատրություն տալու, նախաքննական մարմից պահանջել է հարցաքննել նաև իր մորը ու պարզել վերջինիս մարմնի վրա առկա կապտուկների առաջացման պատճառը, սակայն վարույթն իրականացնող մարմինը այդպես էլ ուշադրություն չի դարձրել այդ ամենին։ Բացի այդ, նախաքննական մարմնին է հայտնել նաև, որ նախկին կինը` Ա.Մանգրչյանը, դեռևս ամուսնության տարիների, եղել են դեպքեր, երբ հարվածել է երեխաներին, նրանց հասցեին հնչեցրել անպարկեշտ արտահայտություններ։ Սույն դեպքի հետ կապված պահանջել է ստուգել «Նոր-Զովք» խանութի մոտ առկա տեսախցիկները, պարզելու և համոզվելու համար, որ Աստղիկ Մանգրչյանին հանդիպելուց հետո նրա հետ չի զրուցել, նրան որևէ կերպ չի հարվածել։ Խնդրել է հարցաքննել մոտակայքում գտնվող ծաղկի խանութի աշխատակիցներին կամ սուպերմարկետի հավաքարարներին, սակայն այս ուղղությամբ ևս նախաքննական մարմինը որևէ գործողություն չի կատարել։
Ա.Մանգրչյանը նախկինում տարբեր՝ իրականությանը չհամապատասխանող, հաղորդումներ է ներկայացրել ոստիկանություն, որպեսզի իրեն պատժեն չարած բաների համար, սակայն չի հասել իր նպատակին, քանի որ նրա մատնանշած որևէ փաստ իր հաստատումը չի գտել։
Դատարանին ներկայացնելով 24.07.2015թ.-ին քննիչի կողմից կայացված՝ իրեն որպես մեղադրյալ ներգրավելու մասին որոշումը, ամբաստանյալը հայտարարել է, որ այն տարբերվում է քրեական գործում առկա որոշումից և նախաքննության ավարտման պահին ծանոթանալով քրեական գործի նյութերին տեսել է, որ հիշյալ որոշումները նույնական չեն։ Գտնում է, որ հիշյալ՝ քրեական գործին կարված, որոշումն օրինական չէ, քանի որ քննիչն իրեն է տվել մեկ որոշում, իսկ գործում կարել է մեկ ուրիշը։

/տես` դատական նիստի արձանագրությունը/

Տուժող Աստղիկ Մանգրչյանը դատարանում ցուցմունք է տվել այն մասին, որ քրեական գործով ամբաստանյալ Ա.Մարգարյանն իր նախկին ամուսինն է։ Ներկայումս իրենք ամուսնալուծված են։ Համատեղ կյանքի ընթացքում ունեցել են 2 երեխա, որոնցից մեկը 8 տարեկան է, մյուսն` 9։ Երեխաների խնամակալություն դատարանի որոշմամբ հանձնված է նախկին ամուսնուն՝ Ա.Մարգարյանին։
Ամուսնության համատեղ կյանքի ընթացքում եղել են բազում վեճեր, ամուսնու հետ հիմնականում ապրել են անհաշտ, որի պատճառով շատ անգամներ դիմել է ոստիկանություն։
2015թ մայիսի 30-ին ժամը 08։00-08։30-ի սահմաններում, երբ սովորականի նման գնացել է աշխատանքի, առավոտյան տեսել է Ա.Մարգարյանին` կանգնած իր աշխատավայրի մոտակայքում։ Երբ կայանել է ավտոմեքենան շենքի ետևի մասում, Ա.Մարգարյանը փակել է իր դիմացը, ապա դրսևորել է ագրեսիվ վարքագիծ։ Մասնավորապես, իր հասցեին հնչեցրել է հայհոյանքներ, արտաբերել անբարո խոսքեր, ավելին, սկսել է ոտքերով հարվածել իրեն։ Այդ ընթացքում եղել են երկուսով, այսինքն, տարածքում չեն եղել այլ անձինք, ականատեսներ, ովքեր թեկուզ ինչ-որ կերպ կփորձեին իրեն օգնություն ցուցաբերել։ Լինելով հուզված, վիրավորված, վերցրել է բջջային հեռախոսը, որպեսզի զանգահարի ոստիկանություն և տեղեկացնի այդ կատարվածի մասին։ Ա.Մարգարյանը, հասկանալով, որ զանգահարում է ոստիկանություն, անմիջապես նստել է ավտոմեքենան և հեռացել։ Զանգահարել է ոստիկանություն, հայտնել, որ իր նկատմամբ նախկին ամուսնու կողմից բռնություն է գործադրվել։ Իրեն հրավիրել են Կենտրոն և Նորք մարաշ վարչական շրջանների քննչական բաժին։ Ոստիկանության աշխատակիցների կողմից կայացվել է որոշում` դատաբժշկական փորձաքննություն նշանակելու մասին, որի կատարումը հանձնարարել են համապատասխան փորձագետներին։
Պնդել է, որ Ա.Մարգարյանի` իրեն հասցրած հարվածները եղել են ոտքերով, մասնավորապես հարվածել է մոտ 2-3 անգամ։ Ոտքով հարվածները եղել են մարմնի նույն հատվածում, որոնք եղել են բավականին ուժգին։ Երբ Ա.Մարգարյանը առաջին անգամ հարվածել է իրեն, ինքը փորձել է ինչ-որ կերպ ազատվել նրանից, սակայն ներկա պահին չի հիշում, թե ինչ գործողություններ է կատարել։ Ա.Մարգարյանի կողմից հասցրած հարվածներից գետնին վայր չի ընկել։
Տուժողը հաստատել է ամբաստանյալի՝ դատարանում հայտնած այն տեղեկությունը, որ նախքան ոստիկանություն գնալը, քանի որ եղել է վիրավորված և հուզված Ա.Մարգարյանի գործողություններից, իր մոր հետ միասին գնացել է նրա բնակության վայր, որտեղ հանդիպել է վերջինիս մորը և տեղեկացրել կատարվածի մասին։ Ալբերտի մորն ասել է, որ իրենք օրենքով` սահմանված՝ դատական կարգով լուծում են երեխաների խնամակալության հարցը, սակայն որդին` Ա.Մարգարյանը, եկել է իր աշխատանքի վայր և դրսևորել ագրեսիվ վարքագիծ։ Ապա, անմիջապես դուրս է եկել նրանց տանից։
Դեպքի հաջորդ օրը գնացել է աշխատանքի, որտեղ աշխատակիցներին ոչ մանրամասն, բայց տեղեկություններ է հայտնել կատարվածի մասին։
Ինչ վերաբերվում է դեպքի նախորդ օրը, ժամը 23։00-ի սահմաններում տեղի ունացածին, ապա, երբ քրոջ հետ գտնվել են իրենց շենքի բակում, այնտեղ կրկին հանդիպել է Ա.Մարգարյանին, ով ավտոմեքենայի մեջ նստած, կրկին հայհոյանքներ է հնչեցրել իր հասցեին, հարցնելով, թե` «որտեղ էիք այս ուշ ժամին»։
Տուժողը դատարանում հայտնել է նաև, որ ներկայումս երեխաները գտնվում են իրենց հոր մոտ և նրանց խնամակալության հարցը լուծվում է դատական կարգով, սակայն այդ ընթացքում 1-2 անգամ տեսել է նրանց։
Նշել է, որ ամբաստանյալի նկատմամբ նյութական պահանջ չունի, սակայն ցանկանում է, որպեսզի վերջինս պատժվի օրենքով սահմանված կարգով։

/տես` դատական նիստի արձանագրությունը/

Վկա Գայանե Գևորգյանը դատարանում ցուցմունք է տվել այն մասին, որ հանդիսանում է քրեական գործի շրջանակներում տուժող Աստղիկ Մանգրչյանի հորաքույրը։ Բացի այդ, Աստղիկ Մանգրչյանի հետ միասին աշխատում են միևնույն աշխատավայրում` Երևան քաղաքի Հանրապետության 79 հասցեում գործող «Նոր Զովք» սուպերմարկետում։
Քանի որ 2015թ. մայիսի 30-ին Աստղիկ Մանգրչյանը չէր եկել աշխատանքի, իրեն աշխատավայորւմ խնդրել են զանգահարել վերջինիս, և տեղեկանալ, թե ինչումն է խնդիրը և ինչու նա չի եկել աշխատանքի։ Զանագահարել է նրան և վերջինս հուզված ձայնով հայտնել է, որ նախկին ամուսինը` Ա.Մարգարյանը, եկել էր աշխատատվայր, իրենք հանդիպել են, այդ իսկ պատճառով գնում է ոստիկանություն։ Հեռախոսազրույցի ընթացքում Աստղիկը որևէ այլ մանրամասնություն՝ հատկապես ամուսնու կողմից ծեծի ենթարկվելու մասին, չի ներկայացրել։ Հաջորդ օրը նա նույնպես չի եկել աշխատանքի։ Երբ արդեն եկել է աշխատանքի, աշխատակիցներին խնդրել է, որպեսզի իրեն որևէ հարց չտան` կապված նախորդ օրերի հետ։
2015թ. մայիսի 30-ին տեղի ունեցած իրադարձությունների վերաբերյալ Աստղիկ Մանգրչյանը իրեն ոչինչ չի հայտնել, մասնավորապես չի ասել, որ վերջինիս նախիկն ամուսինը ոտքերով հարվածներ է հասցրել իրեն ու պատճառել մարմնական վնասվածք։

Դատարանն արձանագրելով, որ վկա Գևորգյանի դատաքննական և նախաքննական ցուցմունքների միջև առկա են էական հակասություներ՝ որոշում է կայացրել հրապարակել նրա նախաքննական ցուցմունքներն այն մասին, որ՝

«Շուրջ 10 տարի է, ինչ աշխատում է Երևան քաղաքի Հանրապետության 79 հասցեում գործող «Նոր Զովք» սուպերմարկետում` որպես խոհարար։ Իր հետ միասին նաև աշխատում է Աստղիկ Մանգրչյանը, նրա հետ գտնվում է աշխատանքային փոխհարաբերությունների մեջ։
Աստղիկը ինչպես, նաև ինքը, սովորաբար աշխատանքի են գնում առավոտյան ժամը 08։30-ին։ 2015 թվականի մայիսի 30-ին ժամը 09։50-ի սահմաններն էր, սակայն Աստղիկը դռևս չեր եկել աշխատանքի։ Հասկանալով, որ ինչ որ բան այն չէ, զանգահարել է Աստղիկին և հարցրել, թե ինչ է պատահել։ Նա իրեն հեռախոսով պատմել է, որ աշխատանքի վայրի՝ «Նոր Զովք» սուպերմարկետի մոտ, մեկ ժամ առաջ հանդիպել է իր Ալբերտին, ով վիճաբանել է նրա հետ և վիճաբանության ընթացքում հարվածել է նրան։ Երբ ինքը զանգահարել է Աստղիկին, նա արդեն իսկ գտնվում էր ոստիկանությունում և այդ մասին հաղորդում էր տալիս։ Հաջորդ օրը Աստղիկը նույնպես չէր եկել աշխատանքի։ Կրկին զանգահարել է նրան, որպեսզի իմանա, թե ինչպես է, սակայն վերջինս հայտնել է, որ իր ոտքերը ցավում են և չի կարող գալ աշխատանքի։ 2 օր անց Աստղիկը եկել է աշխատանքի և իրեն պատմել, որ նրա նախկին ամուսինը կենցաղային հարցերի շուրջ վիճաբանել է և ոտքերով հարվածներ է հասցրել նրան։ Տեղեկացված լինելով, որ նրանք ամուսնալուծվել են, շատ հարցեր չի տվել, հասկանալով, որ նրանք նախկինում խնդիրներ են ունեցել։ Աստղիկի նախկին ամուսնուն՝ Ալբերտին, նախկինում մի քանի անգամ տեսել է իրենց աշխատավայրի դիմաց և ամեն անգամ նրան տեսնելիս, հասկացել է, որ նա Աստղիկի հետ խնդիրներ ունի, քանի որ միշտ շատ բարկացած հայացքով էր նայում նրան։ Սակայն նախկինում չի տեսել, որ Ալբերտը Աստղիկին հարվածի, քանի որ Աստղիկն ամեն անգամ Ալբերտին տեսնելիս, արագ քայլերով հեռանում էր»։

Նախաքննական ցուցմունքի հրապարակումից հետո, վկա Գևորգյանը պնդել է որպես վկա դատաքննության ընթացքում տրված իր ցուցմունքն այն մասին, որ նախաքննական մարմինը հարցրել է, թե ինքը ինչ հարաբերությունների մեջ է գտնվում Ա.Մանգրչյանի հետ, սակայն հարկ չի համարել հայտնել, որ բացի աշխատակիցներ լինելուց, հանդիսանում են ազգականներ, մասնավորապես, հարազատ հորաքույրն է։

Պնդել է որպես վկա նախաքննության ժամանակ հայտնած ցուցմունքներն այն մասին, որ Աստղիկ Մանգրչյանը հեռախոսազանգի ժամանակ տեղեկացրել է, որ նախկին ամուսինը` Ալբերտը, հանդիպել է նրան աշխատավայրի մոտ և ոտքերով հարվածել նրան։

Դատարանում իրեն առաջադրված հարցերին ի պատասխան՝ վկա Գայանե Գևորգյանը չկարողացավ տալ տրամաբանական պատասխաններ այն հարցերին, թե ինչու և նախաքննության ընթացքում և դատարանում թաքցրել այն իրողությունը, որ հանդիսանում է տուժողի հարազատ հորաքույրն այն դեպքում, երբ ինչպես քննիչը, այնպես էլ դատարանը հստակ հարցադրումներ են կատարել նրա և տուժողի փոխհարաբերությունների մասին։

/տես` դատական նիստի արձանագրությունը /

Դատաքննությամբ հրապարակվել և հետազոտվել են նաև հետևյալ ապացույցները.

ՀՀ ԱՆ Հանրապետական դատական բժշկության գիտագործնական կենտրոնի կողմից տրված թիվ 1393 դատաբժշկական եզրկացությունը, համաձայն որի`

«Ա.Մանգրչյանի մարմնական վնասվածքը՝ աջ հետույքային շրջանի արյունազեղման ձևով, պատճառվել է՝ բութ առարկայով, հնարավոր է նշված ժամկետում և հանգամանքներում, որն առողջության թեթև վնասի հատկանիշներ չի պարունակում»։

/տես` գ.թ. 7-8, դատական նիստի արձանագրությունը/
Ա
ՀՀ ոստիկանության ինֆորմացիոն կենտրոնի կողմից տրված` Ալբերտ Սարգսի Մարգարյանի վերաբերյալ պահանջագիրը, դեպքի վայրի զննության արձանագրությունը, ամբաստանյալի կողմից դատարանին ներկայացված՝ «որպես մեղադրյալ ներգրավելու մասին որոշումը», Հայկ և Անգելինա Ալբերտի Մարգարյանների ծննդյան վկայականները, Ալբերտ Մարգարյանի բնակության վայրի իրավասու մարմնի կողմից տրված վերջինիս ընտանիքի կազմի վերաբերյալ տեղեկանքը։

/դատական նիստի արձանագրությունը/

Այսպիսով, դատարանը, դատաքննությամբ հետազոտված և ուսումնասիրված ապացույցների համադրության և գնահատման արդյունքում ստորև անդրադառնում է յուրաքանչյուր ապացույցը մյուս ապացույցի հետ փոխկապակցվածության, դրանց արժանահավատության և արդյունքում՝ գործի արդարացի լուծման հիմնարար հարցերին։

Դատարանն արձանագրում է, որ քննվող քրեական գործով ապացուցման ենթակա փաստական հանգամանքները վերականգնելու և դրա արդյունքում ամբաստանյալին մեղսագրված արարքը նրա կողմից կատարած կամ հակառակը` չկատարած լինելու մասին դատարանի հետևությունները պետք է բխեն միայն քրեական գործի դատական քննության ընթացքում իրավական պատշաճ ընթացակարգի պահպանմամբ ուսումնասիրված ապացույցների բավարար ամբողջությունից։

Ինչպես արդեն նշվեց վերևում, քրեական գործի դատական քննության ընթացքում ուսումնասիրվել են հետևյալ ապացույցները.

1. Ամբաստանյալ Ալբերտ Մարգարյանի ցուցմունքը
2. Տուժող Աստղիկ Մանգրչյանի ցուցմունքը
3. Վկա Գայանե Գևորգյանի ցուցմունքը
4. թիվ 1393 դատաբժշկական եզրկացությունը։
Սա է, ըստ էության, քրեական գործով ձեռք բերված ապացույցների այն զանգվածը, որի հետազոտման հիման վրա ինչպես դատավարության կողմերը, այնպես էլ դատարանը պետք է գան այն համոզման` եզրահանգման, թե արդյոք ամբաստանյալը կատարել է այն արարքը, որը մեղսագրված է նրան։

Այլ կերպ, սույն քրեական գործի քննությամբ դատարանը պետք է պատասխան տա մեկ հարցի`

արդյոք ամբաստանյալ Ալբերտ Մարգարյանը, 2015թ. մայիսի 30-ին հանդիպելով իր նախկին կնոջը` նույն ինքը տուժող Աստղիկ Մանգրչյանին, վերջինիս աշխատավայրի` Երևան քաղաքի հանրապետության 79 հասցեում գործող «Նոր Զովք» սուպերմարկետի մոտ, վիճաբանել է նրա հետ, որի ընթացքում ծեծի է ենթարկել նրան` ոտքերով դիտավորությամբ հարվածել է վերջինիս մարմնի տարբեր մասերին՝ այդ կերպ Աստղիկ Մանգրչյանին պատճառելով առողջությանը թեթև վնասի հատկանիշներ չպարունակող մարմնական վնասվածք։

Ստորև, դատարանը ցանկանում է անձդրադառնալ դատաքննությամբ ձեռք բերված փաստական տվյալների` ապացույցների, վերլուծությանը` դրանք համադրելով մեկը մյուսի հետ`

Այսպես.

Տուժող Աստղիկ Մանգրչյանը դատարանում տրված իր ցուցմունքով հայտնել է հետևյալը`

«/…/ Երբ կայանել է ավտոմեքենան շենքի ետևի մասում, Ա.Մարգարյանը փակել է իր դիմացը, ապա դրսևորել է ագրեսիվ վարքագիծ։ Մասնավորապես, իր հասցեին հնչեցրել է հայհոյանքներ, արտաբերել անբարո խոսքեր, ավելին, սկսել է ոտքերով հարվածել իրեն։ Այդ ընթացքում եղել են երկուսով, այսինքն, տարածքում չեն եղել այլ անձինք, ականատեսներ, ովքեր թեկուզ ինչ-որ կերպ կփորձեին իրեն օգնություն ցուցաբերել/…/
/…/ Իրեն հասցրած հարվածները եղել են ոտքերով, մասնավորապես հարվածել է մոտ 2-3 անգամ /../։
Դատարանը, վերլուծելով տուժող Մանգրչյանի դատաքննական ցուցմունքը, մասնավորապես, արձանագրում է երկու փաստ, իրողություն.
առաջին փաստն այն է, որ տուժողի նախկին ամուսինը, նույն ինքը` ամբաստնյալ Մարգարյանը, իր աշխատավայրի մոտ ենթադրաբար ծեծի է ենթարկել իրեն` հասցնելով ոտքերի 2-3 հարված։
Երկրոդը` այդ ընթացքում, իրենք գտնվել են երկուսով, այսինքն, իր աշխատավայրին մոտ այն հատվածում, որտեղ ըստ տուժողի՝ ամուսինը բազմակի հարվածներ է հասցրել իրեն։ Այլ անձինք, ականատեսներ նշված վայրչում չեն եղել,
Այսինքն, տուժողի դատաքննական ցուցմունքները՝ կապված իբրև թե Ա.Մարգարյանի կողմից ծեծի ենթարկվելու հետ, սույն գործով որպես ականատեսի միակն են և չեն զուգորդվում այլ անձի կողմից նշված փաստը տեսնելու որևէ ապացույցի հետ։
Այլ խոսքով, տուժողը դատարանին է հայտնել այնպիսի փաստի վերաբերյալ տեղեկություն, որի անմիջական մասնակիցները եղել են երկու անձ. ինքը` Ա.Մանգրչյանը, և ամբաստանյալ Ա.Մարգարյանը։ Այսինքն, Մարգարյանի կողմից իրեն ենթադրաբար ծեծի ենթարկելու փաստը կարող է հերքվել կամ հաստատվել ինչպես իր` տուժողի, այնպես էլ ամբաստանյալ Մարգարյանի կողմից։
Դատարանը, հետազոտելով տուժող Ա.Մանգրչյանի դատաքննական ցուցմունքը, ցանկանում է այն համադրել ամբաստանյալ Մարգարյանի դատաքննական ցուցմունքի հետ։

Ամբաստնյալ Մարգարյանը դատարանում ցուցմունք է տվել և հայտնել է հետևյալը`
«/…/ մայիսի 30-ին, իր անձնական օգտագործման ավտոմեքենայով, որը վարում է նաև որպես տաքսի, ուղևոր է իջեցերել Ա.Մանգրչյանի աշխատավայրի մոտակայքում։ Ապա, դուրս է եկել ավտոմեքենայից, որպեսզի մոտակա ցայտաղբյուրից ջուր խմի։ Նույն պահին տեսել է Ա.Մանգրչյանին, ով, հայհոյանքներ հնչեցնելով, եկել է իրեն ընդառաջ, իսկ ինքը, առանց ուշադրություն դարձնելու, մտածելով, որ «շառ է», նստել է ավտոմեքենան և հեռացել։
Պնդել է, որ մայիսի 30-ին Ա.Մանգրչյանի հետ որևէ զրույց, խոսակցություն չի ունեցել, ավելին նրան որևէ հարված չի հասցրել»։

Վերլուծելով ամբաստանյալի դատաքննական ցուցմունքը, դատարանն արձանագրում Է, որ իրականում 2015թ. մայիսի 30-ին հանդիպել է նախկին կնոջը։ Վերջինս տեսնելով իրեն, հայհոյանքներ հնչեցնելով և եկել է իրեն ընդառաջ։ Ա.Մարգարյանն առանց ուշադրություն դարձնելու, մտածելով, որ «շառ է» նստել է ավտոմեքենան և հեռացել։

Այլ խոսքով, ամբաստանյանի դատաքննական ցուցմունքով հաստատվում է, որ վերջինս որևէ զրույց կամ այլ շփում Ա.Մանգրչյանի հետ չի ունեցել, առավել ևս նրան հարվածներ չի հասցրել։ Այսինքն, Ա.Մարգարյանը հերքել է 2015թ. մայիսի 30-ին Ա.Մանգրչյանին հարվածներ հասցնելու փաստը, ինչն, ընդհակառակը, պնդել է Ա.Մանգրչյանը։

Դատարանը, վերլուծելով ամբաստանյալի կողմից նախաքննության ընթացքում դրսևորած դիրքորոշումը, ինչպես նաև դատաքննական ցուցմունքը, արձանագրում է հետևյալը`

ամբաստնյալ Մարգարյանը դատաքննության ընթացքում, ներկայացնելով 2015թ. մայիսի 30-ի առավոտյան իրադարձությունները, պնդել է, որ դեռևս նախաքննության ժամանակ վարույթն իրականացնող մարմնին, հանգամանալից ներկայացնելով դեպքի վայրում տեղի ունեցած իրադարձությունները, պահանջել է կատարել քննչական գործողություններ։ Մասնավորապես, որպես իր հայտարարութունները, բացատրությունները և ցուցմունքները հավաստող և հաստատող փաստ, պահանջել է ստուգել մոտակա, հարակից տարածում գործող տեսախցիկների առկայությունը, դրանց առկայության դեպքում դիտել ձայնագրությունները, որոնք կարող էին ապացուցողական նշանակություն ունենալ գործի բազմակողմանի քննության համար և հերքեին կամ հաստատեին տուժողի կողմից ներկայացված փաստական հանգամանքները։ Պահանջել է նաև հայտնաբերել այլ ականատես վկաներ, որոնց հայտնած տեղեկությունները կարող էին օգնել գործով ճշմարտության բացահայտմանը։

Այս ուղղությամբ, սակայն, նախաքննական մարմինը որևէ չի գործողություն կատարել։

Դատարանը, հետազոտելով տուժող Ա.Մանգրչյանի և ամբաստանյալ Մարգարյանի դատաքննական ցուցմունքները, ցանկանում է այն համադրել դատավարության միակ վկա Գայանե Գևորգյանի նախաքննական և դատաքննական ցուցմունքների հետ։

Այսպես.
Գայանե Գևորգյանը նախաքննության ժամանակ որպես վկա հարցաքննվել է 20.07.2015թ.-ին` ՀՀ քննչական կոմիտեի Երևան քաղաքի քննչական վարչության Կենտրոն և Նորք-Մարաշ վարչական շրջանների քննչական բաժնում։ Հարցաքննության ժամանակ վկան, վարույթն իրականացնող մարմնին ներկայացնելով իր անձնական տվյալները, վերջինից «թաքցրել է» իր հարազատական կապը տուժողի հետ, չհայտնելով, որ հանդիսանում է, վերջինիս հորաքույրը։ Հատկանշական է, որ հարցաքննությունն իրականացնող քննիչը, մինչև վկայի կողմից ցուցմունքի բուն բովանդակությանն անցնելը, հստակ հարցադրում է կատարել նրա և տուժողի փոխհարաբերությունների մասին, ինչին ի պատասխան վկան հայտնել է, որ՝ «Ա.Մանգրչյանի հետ գտնվում են աշխատանքային փոխհարաբերությունների մեջ»։
Փաստը արձանագրվել է քննիչի կողմից։
Այլ խոսքով, վկան հանդիսանալով տուժողի ազգականը` հարազատ հորաքույրը, ով կարող է հանդիսանալ գործով շահագրգիռ անձ, նախաքննական մարմնին ներկայացրել է ամբաստանյալի մեղքն անուղղակիորեն հիմնավորող փաստեր, առանց իրազեկելու, որ տուժողի հետ գտնվում է ազգակցական հարաբերությունների մեջ։
Ավելին, Գայանե Գևորգյանը, դատաքննության ընթացքում որպես վկա հարցաքննվելիս դատարանի՝ տուժողի հետ ունեցած փոխհարաբերությունների մասին հարցին ի պատասխան, կրկին չի հայտնել, որ վերջինս իր եղբոր աղջիկն է և ասել է, թե նրա հետ ընդամենն աշխատում են միևնույն աշխատավայրում։
Այլ խոսքով, երբ դատարանը, օրենքի պահանջների պահպանմամբ փորձել է մինչ հարցաքննությունը ճշտել վկայի անձնական տվյալները և ազգակցական կապը դատավարության մասնակիցների` կողմերի, հետ, վկան դարձյալ ինչ-ինչ պատճառներով չի ներկայացրել իրականությունը, չի հայտնել, որ գտնվում է ազգակցական կապի մեջ տուժող Մանգրչյանի հետ, այլ ընդամենը, որպես կապող, ճանաչողական օղակ, հայտնել է, որ նրա հետ աշխատում են միևնույն վայրում։ Հետագայում միայն, պաշտպանության կողմի մասնակիցների՝ այս հարցի շուրջ կատարված պարզաբանումներից հետո, առ այն, որ վկան և տուժողը հանդիսանում են ազգականներ, վկա Գայանե Գևորգյանը ընդունելով ու հաստատելով հիշյալ փաստը, նշել է, որ «չի հասկացել», թե իրականում այդ հարցի առաջադրմամբ նախաքննական մարմինն ու դատարանն ինչ են իրականում իրենից ցանկանում պարզել։
Այդ առնչությամբ իրեն տրված մյուս հարցերին ի պատասխան, Գայանե Գևորգյանը չի կարողացել տալ տրամաբանական պատասխաններ, պատճառաբանելով, որ նախաքննության ժամանակ վարույթն իրականացնող մարմինն իրեն չի հարցրել ազգակցական կապը տուժողի հետ, ապա, փոխելով իր դիրքորոշումը, հայտնել է, որ իրականում հարցրել է, սակայն ինքը հարկ չի համարել հայտնել, որ ինքը տուժողի հորաքույրն է, քանի որ չի գտել որ դա կարևոր տեղեկություն է։
Դատարանը փաստում է, որ վկան, հանդիսանալով տուժող Մանգրչյանի հարազատ հորաքույրը և մեղմ ասած թաքցնելով այդ կարևոր հանգամանքը վարույթն իրականացնող մարմնից /վկայի ցուցմունքի անաչառության առումով/ հարցաքննվել է նախաքննության ժամանակ և ներկայացրել փաստական տվյալներ, որոնք հետագայում դրվել են ամբաստանյալին առաջադրված մեղադրանքի հիմքում։
Դատարանն արձանագրում է, որ Գայանե Գևորգյանը, հանդիսանալով տուժողի հարազատ հորաքույրը, բնականաբար հանդիսանում է շահագրգիռ անձ, իսկ նրա կողմից այդ մասին ինչպես նախաքննական մարմնին, այնպես էլ դատարանին ՝ ի սկզբանե չհայտնելու փաստը լուրջ կասկածի տակ է դնում նրա կողմից հայտնած տեղեկությունների արժանահավատությունը։
Բացի այդ, անդրադառնալով վկայի դատաքննական ցուցմունքին, դատարանը փաստում է`
Վկա Գևորգյանը դատարանում ցուցմունք է տվել և հայտնել հետևյալը`
«/…/ Քանի որ 2015թ. մայիսի 30-ին Աստղիկ Մանգրչյանը չէր եկել աշխատանքի, իրեն աշխատավայորւմ խնդրել են զանգահարել է վերջինիս, և տեղեկանալ, թե ինչումն է խնդիրը, ինչու չի եկել աշխատանքի։ Զանագահարել է նրան, վերջինս հուզված ձայնով հայտնել է, որ նախկին ամուսինը` Ա.Մարգարյանը, եկել էր աշխատատվայր, իրենք հանդիպել են, այդ իսկ պատճառով գնում է ոստիկանություն։ Հեռախոսազրույցի ընթացքում որևէ մանրամասնություն չի ներկայացրել։ Հաջորդ օրը նույնպես չի եկել աշխատանքի։ Երբ արդեն եկել է աշխատանքի, նախապես զգուշացրել է աշխատակիցներին, որպեսզի իրեն որևէ հարց չտան` կապված նախորդ օրերի հետ։
2015թ. մայիսի 30-ին տեղի ունեցած իրադարձությունների վերաբերյալ Աստղիկ Մանգրչյանը իրեն ոչինչ չի հայտնել, մասնավորապես չի տեղեկացրել, որ վերջինիս նախիկն ամուսինը ոտքերով հարվածներ է հասցրել»։

/տես՝ դատական նիստի արձանագրությունը/

Վկա Գևորգյանի` դատաքննական և նախաքննական ցուցմունքների միջև առկա հակասությունների հիմքով հրապարակվել է վկայի նախաքննական ցուցմունքը։ Նախաքննական ցուցմունքի հրապարակումից հետո վկան պնդել է հետևյալը`

«/…/ Աստղիկ Մանգրչյանը հեռախոսազանգի ժամանակ տեղեկացրել է, որ նախկին մաուսինը` Ալբերտը, հանդիպել է նրան աշխատավայրի մոտ և ոտքերով հարվածել է նրան/…/»։

Դատարանը, վերլուծելով վկայի ցուցմունքները փաստում է, որ վկան դատաքննության ժամանակ հայտնել է տեղեկություն առ այն, որ Ա.Մանգրչյանի հետ ունեցած հեռախոսազրույցի ժամանակ վերջինս իրեն որևէ տեղեկություն, տվյալ չի հայտնել այդ օրն առավոտյան տեղի ունեցած միջադեպի մասին, հատկապես առ այն, որ՝ Ա.Մարգարյանը ոտքերով հարվածած լինի իրեն։

Ապա, նախաքննական և դատաքննական ցուցմունքներում առկա էական հակասությունների հիմքով նախաքննական ցուցմունքի հրապարակումից հետո վկան փոխել է իր` նախապես հայտնած դիրքորոշումը և դատարանին հայտնել է այլ տվյալներ` մասնավորապես, որ իրականում տուժող Աստղիկ Մանգրչյանի հետ ունեցած հեռախոսազանգի ժամանակ վերջինս տեղեկացրել է, որ նախկին ամուսինը` Ալբերտը, հանդիպել է նրան աշխատավայրի մոտ և ոտքերով հարվածել է նրան։

Դատարանը, վերլուծելով վկայի դատաքննական ցուցմունքները, արձանագրում է, որ վկա Գևորգյանը հայտնել է 2 փաստ` առաջինը, որ տեղեկացված չի եղել Ա.Մարգարյանի կողմից Ա.Մանգրչյանին ոտքերով բազմակի հարվածներ հասցնելու վերաբերյալ։

Երկրորդը, որ վկան պնդել է, որ հեռախոսազանգի ժամանակ Ա.Մանգրչյանն, այնուամենայնիվ իրեն հայտնել է տվյալներ առ այն, որ իրականում նախկին ամուսինը ոտքերով բազմակի հարվածներ է հասցրել իրեն։

Դատարանը, վերլուծելով վկայի ցուցմունքները՝ կապված Մարգարյանի կողմից տուժողին հարվածներ հասցնելու հետ, փաստում է, որ վկան իրականում դատարանին է ներկայացրել տվյաներ, որոնք իրեն հայտնի են դարձել միայն Ա.Մանգրչյանի հետ ունեցած հեռախոսազրույցի ժամանակ։ Այլ խոսքով, վկան դատարանին ընդամենը ներկայացրել է ենթադրյալ փաստեր, որոնք իրեն փոխանցել է Ա.Մանգրչյանը, քանի որ, վկա Գ.Գևորգյանը ականատես չի եղել այն իրադարձությանը, որը ներկայացրել է դատարանին։
Այլ կերպ, անձամբ 2015թ. մայիսի 30-ին Ա.Մանգրչյանի և Ա.Մարգարյանի հետ ներկա չի գտնվել վիճաբանությանը, չի տեսել Մարգարյանի կողմից ոտքերով Մանգրչյանին բազմակի հարվածներ հասցնելու փաստը։

Այլ խոսքով, դատարանը հաստատված է համարում, որ վկան Ա.Մարգարյանի կողմից Ա.Մանգրչյանին ենթադրաբար հարվածներ հասցնելու վերաբերյալ հայտնել է այնպիսի փաստական տվյալներ, որոնք իրեն հայտնի է դարձել տուժողի պատմածից։

Ասվածից հետևում է, որ 2015թ. մայիսի 30-ին Ա.Մարգարյանի կողմից Ա.Մանգրչյանին ենթադրաբար հարվածներ հասցնելու մասին վկայի հայտնած տվյալները ածանցյալ են և բխում են միմիայն տուժողի` Ա.Մանգրչյանի, կողմից վերջինիս հայտնած տեղեկություններից և ինչպես նշվեց վերևում՝ տուժողի և վկայի ազգակցական կապի մասին տեղեկություննեըը վարույթն իրականացնող մարմիններին չհայտնելու պարագայում՝ դրանք դիտվում են անարժանահավատ և կողմնակալ։

3. Դատարանի իրավական վերլուծությունները

Ալբերտ Սարգսի Մարգարյանին նախաքննական մարմնի կողմից ՀՀ քրեական օրենսգրքի 118-րդ հոդվածով առաջադրվել է հետևյալ մեղադրանքը.

«Մեղադրյալ Ալբերտ Սարգսի Մարգարյանը ծնվել և բնակվել է Երևան քաղաքում։ 2004 թվականին ամուսնացել է գործով տուժող Սստղիկ Մանգրչյանի հետ և համատեղ կյանքում ունեցել են երկու երեխա։ 2014 թվականին պաշտոնապես ամուսնալուծվել են և դրանից հետո երեխաները մինչ օրս բնակվում են Ա.Մարգարյանի հետ։ Այդ կապակցությամբ Աստղիկ Մանգրչյանի հետ տարաձայնություններ են առաջացել, որի շուրջ վերջիններս հաճախակի են վիճել։
2015 թվականի մայիսի 30-ին ժամը 09։00-ի սահմաններում, մեղադրյալ Ալբերտ Մարգարյանը, գտնվելով Երևան քաղաքի Հանրապետության 79 հասցեում գործող «Նոր Զովք» սուպերմարկետի մոտ, նկատել է Աստղիկ Մանգրչյանին, մոտեցել է նրան և սկսել նույն հարցի շուրջ վիճաբանել վերջինիս հետ։ Վիճաբանության ժամանակ Ալբերտ Մարգարյանը ծեծի է ենթարկել Ա.Մանգրչյանին, այն է՝ ոտքերով դիտավորությամբ մի քանի անգամ հարվածներ է հասցրել վերջինիս ազդրին և նրան պատճառել առողջության թեթև վնասի հատկանիշներ չպարունկող մարմնական վնասվածքներ»։

ՀՀ քրեական օրենսգրքի 118-րդ հոդվածը պատասխանատվություն է նախատեսում ծեծելու կամ այլ բռնի գործողություններ կատարելու համար, որը չի առաջացրել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 117-րդ հոդվածով («Դիտավորությամբ առողջությանը թեթև վնաս պատճառելը») նախատեսված հետևանքներ։

ՀՀ քրեական օրենսգրքի 118-րդ հոդվածով նախատեսված հանցագործության անմիջական օբյեկտը մարդու առողջությունն է, իսկ որպես լրացուցիչ օբյեկտ կարող են հանդես գալ նաև մարդու պատիվն ու արժանապատվությունը։

Առողջությունը մարդու օրգանիզմի այնպիսի ֆիզիոլոգիական վիճակն է, երբ դրա բոլոր համակարգերը, մասերը և օրգանները նորմալ գործում են։ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության կանոնադրության պրեամբուլայում առողջությունը բնորոշվում է որպես «ֆիզիկական, հոգևոր և սոցիալական լրիվ բարօրության վիճակ և ոչ թե միայն հիվանդությունների կամ ֆիզիկական արատների բացակայություն»։

Առողջության դեմ ուղղված ոտնձգության հետևանքով վնաս է պատճառվում անձի առողջությանը, խախտվում են անձի ինչպես ֆիզիկական անձեռնմխելիության իրավունքը, այնպես էլ նրա առողջության ապահովմանն ուղղված հասարակական հարաբերությունները։

Քրեաիրավական պաշտպանության օբյեկտի տեսանկյունից առողջությունը ոչ նյութական բարիք է, որը, ընդհանուր կանոնի համաձայն, բնորոշվում է որպես մարդու ֆիզիկական և հոգեկան բարօրության վիճակ։ Դրա հետ մեկտեղ, սակայն, անհրաժեշտ է ընդգծել, որ քրեական օրենքը պաշտպանում է ոչ թե առողջության իդեալական վիճակը, այն է՝ անձի ֆիզիկական և հոգեկան լրիվ բարօրության վիճակը, այլ անձի այն առողջական վիճակը, որն առկա է եղել նրա նկատմամբ հանցավոր ոտնձգություն կատարելու պահին։ Հետևաբար, «առողջության դեմ ուղղված» հասկացությունն անհրաժեշտ է մեկնաբանել՝ ելնելով ինչպես Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության կանոնադրության պրեամբուլայում առողջությանը տրված ընդհանուր բնորոշումից, այնպես էլ այն անձի մոտ օբյեկտիվորեն առկա առողջական վիճակից, ում նկատմամբ կատարվել է հանցավոր ոտնձգությունը։

Ինչ վերաբերում է 118-րդ հոդվածով նախատեսված հանցագործության լրացուցիչ օբյեկտին՝ արժանապատվությանը, ապա այն հանդիսանում է մարդու` որպես կենսաբանական և սոցիալական էության, անհրաժեշտ և անքակտելի հատկանիշ, որի հիման վրա մարդը դառնում է սոցիալական կենսագործունեության լիիրավ սուբյեկտ։

ՀՀ քրեական օրենսգրքի 118-րդ հոդվածով նախատեսված հանցակազմի օբյեկտիվ կողմը բնութագրվում է՝ տուժողին ֆիզիկական ցավ պատճառելով կամ տուժողի նկատմամբ այլ բռնի գործողություններ կատարելով, որոնք չեն պարունակում դիտավորությամբ առողջությանը թեթև վնաս պատճառելու հատկանիշներ։

Նշված արարքների հետևանքով տուժողի ֆիզիկական վիճակը բացասական փոփոխությունների է ենթարկվում, որոնք բնորոշվում են որպես «առողջության դեմ ուղղված» ոտնձգության հետևանք։

Ինչ վերաբերում է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 118-րդ հոդվածում առկա՝ «այլ բռնի գործողություններ» ձևակերպմանը, ապա դատարանը գտնում է, որ այն անհրաժեշտ է մեկնաբանել «բռնություն» հասկացության համատեքստում։

Այսպես` ՀՀ քրեական օրենսգրքի տարբեր հոդվածներում նկարագրված են բռնության տարբեր դրսևորումներ, որոնց թվին են դասվում ծեծը, խոշտանգումը և ՀՀ քրեական օրենսգրքի տարբեր հոդվածներում որպես ինքնուրույն հանցակազմ կամ հանցակազմի որակյալ հատկանիշ կամ հանցանքի կատարման եղանակ նախատեսված բռնի այլ գործողությունները, որոնք նկարագրված են որպես բռնության կիրառում, բռնության սպառնալիք, այլ բռնություն, կյանքի և առողջության համար վտանգավոր բռնություն կամ դրանց կիրառման սպառնալիք, կյանքի և առողջության համար ոչ վտանգավոր բռնություն կամ դրանց կիրառման սպառնալիք, ֆիզիկական ցավ, ուժեղ ցավ, հոգեբանական բռնություն և այլն։

Վերոգրյալի հիման վրա դատարանն արձանագրում է, որ բռնությունը` որպես քրեորեն հետապնդելի արարք, դիտավորությամբ, անձի կամքին հակառակ կամ առանց նրա կամքը հաշվի առնելու կատարված ցանկացած արարք է, որի արդյունքում անձը զրկվել է կյանքից, կամ սահմանափակվել է նրա ազատությունը, կամ նրա առողջությանը վնաս է պատճառվել, կամ նրան պատճառվել է ֆիզիկական ցավ, ֆիզիկական կամ հոգեկան տառապանք։

Ծեծելը բնութագրվում է տուժողի մարմնին հարվածներ հասցնելով, ընդ որում, հարվածները կարող են հասցվել ինչպես ձեռքերով կամ ոտքերով, այնպես էլ բութ և կոշտ գործիքի գործադրմամբ՝ բազմաթիվ (մեկից ավելի) անգամ։

ՀՀ քրեական օրենսգրքի 118-րդ հոդվածի դիսպոզիցիայում օգտագործված «ծեծել» եզրույթը ներկայացված է հոգնակի թվով, այսինքն՝ ոչ թե որպես մեկ, այլ բազմակի (մեկից ավելի) ակտ։ Այլ խոսքով՝ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 118-րդ հոդվածով արգելված ծեծի բովանդակությունից հետևում է, որ ծեծը տուժողին բազմաթիվ (մեկից ավելի) հարվածներ հասցնելն է, որի արդյունքում նրան պատճառվել է ֆիզիկական ցավ։

ՀՀ Վճռաբեկ դատարանը իր թիվ ԱՐԴ0176/01/11 նախադեպային որոշմամբ արձանագրել է`

««Այն դեպքում, երբ ծեծի կամ այլ բռնի գործողությունների հետևանքով տուժողի մարմնի վրա մնում են տեսանելի հետքեր, դրանք գնահատվում են ըստ ծանրության աստիճանի` ընդհանուր կանոններին համապատասխան։ Գնահատումը տվյալ դեպքում իրականացվում է պատճառված վնասի ծանրության աստիճանի վերաբերյալ դատաբժշկական փորձաքննության արդյունքների հիման վրա։

Այն դեպքում, երբ ծեծի կամ այլ բռնի գործողությունների արդյունքում անձի մարմնի վրա որևէ տեսանելի հետք չի մնացել և դրանց հետևանքով անձին, օրինակ` ֆիզիկական ցավ է պատճառվել կամ դրանք անձի թեթև տկարության պատճառ են հանդիսացել, դատաբժշկական փորձագետն արձանագրում է տուժողի սուբյեկտիվ գանգատները` նշելով, որ վնասվածքների տեսանելի հետքերը բացակայում են, և չի որոշում առողջությանը պատճառված վնասի ծանրության աստիճանը։ Նման դեպքերում ծեծի կամ բռնի այլ գործողություն կատարելու, մասնավորապես՝ տուժողին ֆիզիկական ցավ պատճառելու հանգամանքի բացահայտումն ամբողջովին դրված է վարույթն իրականացնող մարմնի վրա։

Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է, որ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 118-րդ հոդվածի ճիշտ որակումը կոնկրետ հանրորեն վտանգավոր արարքի մեջ հանցակազմի բոլոր հատկանիշների առկայության հավաստումն է։ Հետևաբար, քրեական վարույթն իրականացնող մարմնի խնդիրն է բացահայտել այն հատկանիշները« տարրերը« որոնք կազմում են տվյալ տեսակի հանցագործության օրենսդրական մոդելը կամ որ նույնն է` հանցակազմը։

Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է նաև, որ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 118-րդ հոդվածով գործի քննության ժամանակ վարույթն իրականացնող մարմինը պետք է ուշադրություն դարձնի և պատշաճ իրավական գնահատության արժանացնի վկաների« տուժողի« ամբաստանյալների ցուցմունքները և գործի այն բոլոր փաստական հանգամանքները« որոնք թույլ կտան սահմանազատել նախ՝ հանցավոր արարքը ոչ հանցավոր արարքից, ապա քրեորեն հետապնդելի մի արարքը մյուս արարքից և դրանց ճիշտ քրեաիրավական գնահատական տալ։

Սուբյեկտիվ կողմից ՀՀ քրեական օրենսգրքի 118-րդ հոդվածով նախատեսված հանցակազմը բնութագրվում է ուղղակի դիտավորությամբ, այլ խոսքով՝ քննարկվող հանցակազմով նախատեսված ֆիզիկական բռնությունը կարող է կատարվել միայն ուղղակի դիտավորությամբ։

Ինչ վերաբերում է ծեծի կամ այլ բռնի գործողությունների շարժառիթին ու նպատակին, ապա դրանք կարող են տարբեր լինել և արարքի որակման վրա չեն ազդում։

«Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին» եվրոպական կոնվենցիայի 3-րդ հոդվածի համաձայն՝ «Ոչ ոք չպետք է ենթարկվի խոշտանգումների կամ անմարդկային կամ նվաստացնող վերաբերմունքի կամ պատժի»։

«Խոշտանգումների և այլ դաժան, անմարդկային կամ արժանապատվությունը նվաստացնող վերաբերմունքի ու պատժի դեմ» ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի 1-ին հոդվածի համաձայն՝ «(...) «խոշտանգում» հաuկացությունը նշանակում է ցանկացած գործողություն, որով որևէ անձի դիտավորությամբ պատճառվում է մարմնական կամ մտավոր ուժեղ ցավ կամ տառապանք` նրանից կամ երրորդ անձից տեղեկություններ կամ խոuտովանություն կորզելու, այն գործողության համար պատժելու, որը կատարել կամ կատարման մեջ կաuկածվում է նա կամ երրորդ անձը, կամ նրան կամ երրորդ անձին վախեցնելու կամ հարկադրելու նպատակով, կամ ցանկացած տեuակի խտրականության վրա հիմնված ցանկացած պատճառով, երբ նման ցավը կամ տառապանքը պատճառվում է պետական պաշտոնյայի կամ պաշտոնապեu հանդեu եկող այլ անձի կողմից կամ նրանց դրդմամբ կամ համաձայնությամբ։ Uա չի ներառում այն ցավն ու տառապանքը, որոնք բխում են oրինական պատժամիջոցներից միայն կամ հատուկ են դրանց»։

Անդրադառնալով մեկ հարվածի քրեաիրավական նշանակությանը և հետևանքներին, Վճռաբեկ դատարանը իր ԱՐԴ/0176/01/11 նախադեպային որոշմամբ արձանագրել է, որ`

«առանց ֆիզիկական ցավի մեկ հարվածը որպես այլ բռնի գործողություններ որակելը ճիշտ չէ, քանի որ օբյեկտիվ կողմի տեսանկյունից հարված հասցնելը և այլ բռնի գործողությունները իրարից տարբերվում են, այդ եզրույթները նույնացնելու, ինչպես լեզվաբացատրական, այնպես էլ քրեաիրավական հիմքեր չկան։ Այսպիսով, Վճռաբեկ դատարանը հանգում է հետևության, որ ծեծը ենթադրում է տուժողի մարմնին մեկից ավելի հարվածներ հասցնելը։ Միևնույն ժամանակ Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է, որ հնարավոր են դեպքեր, երբ մեկ հարվածն ավելի ուժգին լինի, քան մի քանիսը։ Հարվածների քանակը արարքը որակելու դեպքում էական նշանակություն ունի միայն այն դեպքում, երբ դրա հետևանքով որևէ հանցակազմի հատկանիշ համարվող ֆիզիկական վնաս չի առաջացել։ Այսինքն՝ մեկ հարվածը, եթե առաջացնում է, օրինակ` առողջությանը ծանր, միջին ծանրության կամ թեթև վնաս, ապա որակվում է ըստ փաստացի վրա հասած հետևանքի, իսկ այն դեպքում, երբ մեկ հարվածը ֆիզիկական ցավ կամ ֆիզիկական տառապանք չի պատճառել և այդպիսիք պատճառելու դիտավությամբ չի բնութագրվում, ապա իր նվազ կարևորության պատճառով այն չի կարող հանցագործություն համարվել։

Վերոգրյալի հետ մեկտեղ Վճռաբեկ դատարանն ընդգծում է, որ մեկ հարվածով ֆիզիկական ցավ, ֆիզիկական կամ հոգեկան տառապանք պատճառելու կամ այդպիսիք պատճառելու դիտավորության առկայության հանգամանքը գնահատելիս անհրաժեշտ է հաշվի առնել տուժողի տարիքը, առողջական վիճակը, ինչպես նաև հանցավորի ֆիզիկական տվյալները, հարվածի տեղակայումը, բնույթը և այլ հանգամանքները, որոնք իրենց համակցությամբ կարող են վկայել, որ տուժողին պատճառվել է ֆիզիկական ցավ։

Հիմք ընդունելով սույն որոշման 23-26-րդ կետերում շարադրված վերլուծությունը՝ Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է, որ մեկ հարվածը չի կարող որակվել որպես ծեծ, ծեծը ենթադրում է տուժողի մարմնին մեկից ավելի հարվածներ հասցնելը, որոնց արդյունքում տուժողին ֆիզիկական ցավ է պատճառվել։ Հետևաբար, տուժողի մարմնին մեկից ավելի հարվածներ հասցնելը, որոնց արդյունքում տուժողին ֆիզիկական ցավ չի պատճառվել, ենթակա չէ որակման ՀՀ քրեական օրենսգրքի 118-րդ հոդվածով՝ որպես ծեծ/…/»»։

ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգքրի 104-րդ հոդվածի համաձայն`

«Քրեական գործով ապացույցներ են ցանկացած փաստական տվյալները, որոնց հիման վրա օրենքով որոշված կարգով հետաքննության մարմինը, քննիչը, դատախազը, դատարանը պարզում են քրեական օրենսգրքով նախատեսված արարքի առկայությունը կամ բացակայությունը, այդ արարքը կասկածյալի կամ մեղադրյալի կողմից կատարելը կամ չկատարելը և մեղադրյալի մեղավորությունը կամ անմեղությունը, ինչպես նաև գործի ճիշտ լուծման համար նշանակություն ունեցող այլ հանգամանքներ»։

Նույն հոդվածի 2-րդ մասի 6-րդ կետի համաձայն`

Քրեական դատավարությունում որպես ապացույցներ թույլատրվում են`

/…/ փորձագետի եզրակացությունը

ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 243-րդ հոդվածի համաձայն`

«Փորձաքննությունը կատարվում է հետաքննության մարմնի աշխատակցի, քննիչի, դատախազի որոշման հիման վրա, երբ քրեական գործով նշանակություն ունեցող հանգամանքները պարզելու համար անհրաժեշտ են գիտության, տեխնիկայի, արվեստի կամ արհեստի, այդ թվում` համապատասխան հետազոտությունների մեթոդիկայի, բնագավառներում հատուկ գիտելիքներ։ Հետաքննության մարմնի աշխատակցի, քննիչի, դատախազի, մասնագետների, ընթերակաների հատուկ գիտելիքների առկայությունը չի ազատում համապատասխան դեպքերում փորձաքննություն նշանակելու անհրաժեշտությունից»։

ՀՀ քրեական դատավարոթյան օրենսգրքի 108-րդ հոդվածի համաձայն`

«Քրեական գործով վարույթում ստորև նշված հանգամանքները կարող են հաստատվել միայն հետևյալ ապացույցները նախապես ստանալով և հետազոտելով`

1) մահվան պատճառը և առողջությանը հասցված վնասի բնույթը և ծանրության աստիճանը` դատաբժշկական փորձագետի եզրակացությունը.
2) հոգեկան հիվանդության, ժամանակավոր հիվանդագին հոգեկան խանգարման, այլ հիվանդագին վիճակի կամ տկարամտության հետևանքով մեղադրյալի ունակ չլինելը դեպքի պահին գիտակցելու իր գործողությունների (անգործության) բնույթը և նշանակությունը, դրանց վնասակարությունը կամ ղեկավարելու դրանք` դատահոգեբուժական կամ դատահոգեբանական փորձագետի եզրակացությունը.
3) վկայի կամ տուժողի ունակ չլինելը ճիշտ ընկալելու և վերարտադրելու քրեական գործով բացահայտման ենթակա հանգամանքները` դատահոգեբուժական փորձագետի եզրակացությունը.
4) գործի համար նշանակություն ունենալու դեպքում` տուժողի, կասկածյալի, մեղադրյալի որոշակի տարիքի հասնելը` տարիքի մասին փաստաթուղթը, իսկ դրա բացակայության դեպքում` դատաբժշկական և դատահոգեբանական բնագավառների փորձագետների եզրակացությունները.
5) կասկածյալի և մեղադրյալի մոտ նախկին դատվածության առկայությունը և նրան որոշակի պատիժ նշանակելը` համապատասխան տեղեկանքը, իսկ հնարավորության դեպքում` նաև դատարանի դատավճռի պատճենը»։

Դատարանը կարևորում և սույն գործի լուծման համար էական է համարում գործով տրված դատաբժշկական փորձաքննության թիվ 1393 եզրակացությունը։

Փորձաքննությունը նշանակվել և անցկացվել է`

«Որոշելու համար - «Աստղիկ Մանգրչյանի մարմնի վրա ինչպիսի վնասվածքներ կան, դրանց տեղակայումը, վաղեմությունը, բնույթը, առաջացման մեխանիզմը և ծանրության աստիճանը։ Հնարավոր է արդյոք Աստղիկ Մանգրչյանը մարմնական վնասվածքը ստանար իր կողմից նկարագրված հանգամանքներում»։
«Գործի հանգամանքներ- Ինչպես երևում է որոշումից. «30.05.2015թ.-ին ժամը 09.00-ի սահմաններում Աստղիկ Մանգրչյանի նախկին ամուսին Ալբերտ Մարգարյանը Հանրապետության 97 հասցեի մոտ մի քանի անգամ առանց պատճառի թքել է Աստղիկ Մանգրչյանի դեմքին և ոտքով երկու-երեք անգամ հարվածել վերջինիս աջ ազդրի վերին հատավածում` պատճառելով ֆիզիկական ցավ։ Ա. Մանգրչյանը բուժօգնության չի դիմել»։
Ըստ փորձաքննվողի խոսքերի - «30.05.20015թ. ժամը 09.00-ի սահմաններում, իր աշխատավայրի դիմաց, իր նախկին ամուսինը՝ Ալբերտը, առանց որևէ պատճառ, հայհոյել է իրեն, թքել իր դեմքին, ապա ոտքով մի քանի անգամ հարվածել է իր աջ հետույքային մասին։ Բուժօգնության չի դիմել»։
Գանգատներ - «Ներկայումս գանգատվում է ցավերից՝ աջ հետույքային շրջանում, աջ ստորին վերջույթի ձգվելու զգացումից։
Օբյեկտիվ ուսումնասիրության տվյալներ - «Աջ հետույքային շրջանում, միջին մասում, կա` անկանոն ձևի, 7,5 X 3,0 սմ չափսի, կապտագույն արյունազեղում։ Շարժումները վերին և ստորին վերջույթների բոլոր հոդերում ազատ են, լրիվ ծավալով։
Հետևություններ - «Քաղաքացուհի Ա. Մանգրչյանի մարմնական վնասվածքը՝ աջ հետույքային շրջանի արյունազեղման ձևով, պատճառվել է՝ բութ առարկայով, հնարավոր է նշված ժամկետում և հանգամանքներում, որն առողջության թեթև վնասի հատկանիշներ չի պարունակում»։

Համադրելով եզրակացությամբ տուժողի մարմնի վրա առկա մարմնական վնասվածքի տեղակայումը և քանակաը, նույն իր` տուժողի և դատարանում հարցաքննված վկայի ցուցմունքների հետ, դատարանն արձանագրում է, որ այն եզակի է նույնպես չի հաստատում վերջիններիս հայտնած այն տեղեկությունները, որ հարվածները Մարգարյանի կողմից եղել են բազմակի։

Ասպես.

Դատաբժշկական փորձաքննության թիվ 1393 եզրակացության համաձայն`

«Քաղաքացուհի Ա. Մանգրչյանի մարմնական վնասվածքը՝ աջ հետույքային շրջանի արյունազեղման ձևով, պատճառվել է՝ բութ առարկայով, հնարավոր է նշված ժամկետում և հանգամանքներում, որն առողջության թեթև վնասի հատկանիշներ չի պարունակում»։

Կարելի է արձանագրել, որ ըստ հատուկ մասնագիտական գիտելիքներ ունեցող անձի` փորձագետի` Ա.Մանգրչյանի մարմնական վնասվածքը տեղակայված է նրա մարմնի հետևյալ հատվածում`

ա/ աջ հետույքային շրջանում։

Ինչպես արդեն նշվեց, տուժողն իր ցուցմուքներում նշել է, որ ամբաստանյալը ոտքերով հարվածներ է հասցրել իրեն, ընդ որում մի քանի անգամ։ Հիշյալ, ինչպես նաև գործով ձեռք բերված մյուս ապացույցները ևս չեն վկայում այն մասին, որ ամբաստանյալի կողմից տուժողին հասցվել է ոչ թե մեկ, այլ մի քանի հարվածներ։

Դատարանը ձեռք բերված ապացույցների համադրությամբ չի բացառում, որ ամբաստանյալը տուժողին հարվածած լինի մեկ անգամ, առավելապես հիմք ընդունելով դատաբժշկական փորձաքննության եզրակացությունը։ Ինչը սակայն բավարար չէ գալու այն եզրահանգման, որ ամբաստանյալի արարքում առկա է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 118-րդ հոդվածով սահմանված հանցակազմի հատկանիշները։

Դատարանը վերը շարադրված ապացույցների համակարգային վերլուծության արդյունքում, յուրաքանչյուր ապացույց մյուս ապացույցների հետ համադրելու և գնահատելու և ապացույցների ամբողջության զանգվածը գործի փաստական հանգամանքների հետ համատեղ դիտարկելու միջոցով ապացուցված և հաստատված չհամարեց Ալբերտ Մարգարյանին` ՀՀ քրեական օրենսգրքի 118-րդ հոդվածով առաջադրված մեղադրանքը, մասնավորապես այն, որ նա, ինչպես ներկայացված է մեղադրանքի որոշմամբ`

/…/ 2015 թվականի մայիսի 30-ին ժամը 09։00-ի սահմաններում մեղադրյալ Ալբերտ Մարգարյանը, գտնվելով Երևան քաղաքի Հանրապետության 79 հասցեում գործող «Նոր Զովք» սուպերմարկետի մոտ, նկատել է Աստղիկ Մանգրչյանին, մոտեցել է նրան և սկսել նույն հարցի շուրջ վիճաբանել վերջինիս հետ։ Վիճաբանության ժամանակ Ալբերտ Մարգարյանը ծեծի է ենթարկել Ա.Մանգրչյանին, այն է՝ ոտքերով դիտավորությամբ մի քանի անգամ հարվածներ է հասցրել վերջինիս ազդրին և նրան պատճառել առողջության թեթև վնասի հատկանիշներ չպարունկող մարմնական վնասվածքներ/…/։

Ինչպես նշվեց սույն դատավճռում, տուժող Աստղիկ Մանգրչյանը, դատարանում ցուցմունք է տվել ու պնդել, որ դեպքի օրը վիճաբանության ժամանակ

«/…/ Ա.Մարգարյանը փակել է իր դիմացը, ապա դրսևորել է ագրեսիվ վարքագիծ։ Մասնավորապես, իր հասցեին հնչեցրել է հայհոյանքներ, արտաբերել անբարո խոսքեր, ավելին, ոտքերով 2-3 անգամ հարվածել է իրեն։/…/։

Նշվածը վկայում է այն մասին, որ տուժողը հստակ նկարագրել է միջադեպի ընթացքում ամբաստանյալի կողմից կատարված գործողությունները։

Դատարանն արձանագրում է, որ բացի տուժողի ցուցմունքից` իրեն նման կերպ հարվածներ հասցնելու մասին ինչպես գործի նախաքննությամբ, այնպես էլ դատարանում որևէ այլ տվյալ ձեռք չի բերվել՝ բացառությամբ նրա հորաքրոջ, նույն ինքը վկա Գևորգյանի կողմից այդ մասին հայտնած տեղեկություններից, որոնք նրան հայտնի էին դարձել նույն տուժողի պատմածից։

Դատարան ուղարկված քրեական գործի նյութերի ուսումնասիրույթունից դատարանն արձանագրում է հետևյալը` տուժողը նախկինում մի քանի անգամ հաղորդումներ է ներկայացրել ոստիկանություն` Ա.Մարգարյանի նկատմամբ քրեական գործ հարուցելու վերաբերյալ։

Մասնավորապես, 21.02.2015թ. հաղորդում է ներկայացրել այն մասին, որ` «/…/ Ալավերդյան փողոցի «Նոր Զովք» սուպերպարկետի մոտ նախկին ամուսինը` Ա.Մարգարյանը, անհիմն վիճաբանել է իր հետ, որի ընթացքում վնասել է իր «Միցուբիշի Պաջերո» մակնիշի 34ZR169 պ/հ ավտոմեքենայի կողային հայելիները և տվել սպանության սպառնալիք /…/»։

Հետաքննության մարմնի կողմից 02.03.2015թ. կայացվել է որոշում` նյութերով քրեական գործի հարուցումը մերժելու մասին` Ա.Մարգարյանի արարքում հանցակազմի բացակայության հիմքով։

Ապա, 29.05.2015թ. ՀՀ քննչական կոմիտեի Երևան քաղաքի քննչական վարչության Արաբկիր վարչական շրջանի քննչական բաժնի կողմից կայացվել է որոշում` քրեական գործով վարույթը կարճելու և Ա.Մարգարյանի նկատմամբ քրեական հետապնդում չիրականացնելու մասին` վերջինիս արարքում ՀՀ քրեական օրենսգրքի 137-րդ և 258-րդ հոդվածներով նախատեսված հանցագործությունների հանցակազմի բացակայության հիմքով։

Հիշյալ արարքները իբր Ալբերտ Մարգարյանի կողմից ենթադրաբար կատարած լինելու մասին հայտարարություն դարձյալ ներկայացրել է Աստղիկ Մանգրչյանը։

Դատարանը վերը շարադարված փաստերի ներքո արձանագրում է, որ տուժող Մանգրչյանը նախկինում` մինչ սույն քրեական գործի հարուցումը, ոստիկանության տարբեր բաժիններ ներկայացրել է տարբեր հաղորդումներ` Ա.Մարգարյանի նկատմամբ քրեական գործ հարուցելու վերաբերյալ` հաղորդմամբ նշված պատճառաբանություններով։ Սակայն, վարույթն իրականացնող մարմինների կողմից մեկ դեպքում մերժվել են վերջինիս կողմից ներկայացված նյութերի հիման վրա քրեական գործ հարուցելը, իսկ մյուս դեպքում քրեական գործի վարույթն ընդհանրապես կարճվել է` Ա.Մարգարյանի հանցակազմի բացակայության հիմքով։

Այսինքն, կարելի է ենթադրել, որ սույն գործով նույնպես տուժողն ի սկզբանե ունեցել է ցանկություն՝ նախկին ամուսնուն` Ա.Մարգարյանին, ամեն կերպ վարկաբեկելու և նրան ցանկացած գնով քրեական պատասխանատվության և պատժի ենթարկելու համար։

Այլ խոսքով, տուժողի նման պահվածքը՝ այդ թվում նաև իրավապահ մարմիններին ու դատարանին Ա.Մարգարյանի վերաբերյալ մեղադրող ցուցմունքներ տալը պետք է դիտարկվեն նաև վերջիններիս անբարյացկամ վերաբերմունքի, միմյանց միջև ունեցած վիճելի քաղաքացիաիրավական հարաբերությունների և անթաքույց թշնամության տիրությում, ինչը նույնպես լուրջ կասկածի տակ է դնում տուժողի կողմից՝ իրեն ծեծի նեթարկելու մասին տրված ցուցմունքների արժանահավատությունը։

Այսպիսով, դատարանն արձանագրում է, որ անձին կատարած հանցանքի մեջ մեղավոր ճանաչելու և դատապարտելու համար բավարար է ոչ թե նրա մեղքը առերևույթ ապացուցող փաստերի զանգված, այլ կալանավորելու համար հիմք հանդիսացած հիմնավոր կասկածից ավելի վեր դասվող իրավական հիմնավորումների, փաստերի ու ծանրակշիռ ապացույցների բավարար ամբողջությունից բխող ներքին համոզմունք, ինչը սույն քրեական գործով ի հայտ չեկավ և դատարանի մոտ չձևավորվեց։

Դատարանը փաստում է, որ անձին մեղավոր ճանաչելու առաջին նախապայմանը, դա Սահմանադրությամբ և քրեադատավարական օրենքով սահմանված կարգով ամրագրված անմեղության կանխավարկածի հաղթահարումն է, որը կարող է իրականացվել միայն անհերքելի և ծանրակշիռ մեղադրանքի ապացույցների առկայութամբ։

Համաձայն ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 7-րդ հոդվածի`

«1. Հետաքննության մարմինը, քննիչը, դատախազը, դատարանը, ինչպես նաև քրեական դատավարությանը մասնակցող այլ անձինք պարտավոր են պահպանել Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրությունը, սույն օրենսգիրքը և մյուս օրենքները։

2. Ոչ ոք չի կարող քրեական գործով ձերբակալվել, խուզարկվել, կալանավորվել, դատապարտվել, ենթարկվել բերման և դատավարական հարկադրանքի այլ միջոցների, ինչպես նաև իրավունքների ու ազատությունների այլ սահմանափակումների այլ կերպ, քան օրենքով սահմանված հիմքերով և կարգով»։
Համաձայն ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 17-րդ հոդվածի`

«1. Յուրաքանչյուր ոք ունի արդարության բոլոր պահանջների պահպանմամբ, անկախ և անկողմնակալ դատարանի կողմից ողջամիտ ժամկետում իր շահերին առնչվող քրեական գործի քննության իրավունք։

2. Դատավորը, դատախազը, քննիչը, հետաքննության մարմնի աշխատակիցը չեն կարող մասնակցել քրեական գործով վարույթին, եթե նրանք ուղղակի կամ անուղղակի շահագրգռված են գործի ելքով։

3. Քրեական հետապնդում իրականացնող մարմինը պարտավոր է ձեռնարկել սույն օրենսգրքով նախատեսված բոլոր միջոցառումները` գործի հանգամանքների բազմակողմանի, լրիվ և օբյեկտիվ հետազոտման համար, պարզել ինչպես կասկածյալի և մեղադրյալի մեղավորությունը հիմնավորող, այնպես էլ նրանց արդարացնող, ինչպես նաև նրանց պատասխանատվությունը մեղմացնող և ծանրացնող հանգամանքները։

4. Կասկածյալի, մեղադրյալի և նրանց պաշտպանի հայտարարություններն իրենց անմեղության, կասկածյալին կամ մեղադրյալին արդարացնող, իրենց պատասխանատվությունը մեղմացնող ապացույցների առկայության մասին, ինչպես նաև քրեական դատավարության ընթացքում օրինականության խախտումների վերաբերյալ բողոքները պետք է մանրակրկիտ ստուգի քրեական վարույթն իրականացնող մարմինը»։

Համաձայն ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 18-րդ հոդվածի`

«1. Հանցագործության համար կասկածվողը կամ մեղադրվողը համարվում է անմեղ, քանի դեռ նրա մեղավորությունն ապացուցված չէ սույն օրենսգրքով սահմանված կարգով` դատարանի` օրինական ուժի մեջ մտած դատավճռով։

2. Կասկածյալը կամ մեղադրյալը պարտավոր չէ ապացուցել իր անմեղությունը։ Նրանց անմեղության ապացուցման պարտականությունը չի կարող դրվել պաշտպանության կողմի վրա։ Մեղադրանքի ապացուցման և կասկածյալին կամ մեղադրյալին ի պաշտպանություն բերված փաստարկների հերքման պարտականությունը կրում է մեղադրանքի կողմը։
3. Հանցանք գործելու մեջ անձի մեղավորության մասին հետևությունը չի կարող հիմնվել ենթադրությունների վրա, այն պետք է հաստատվի գործին վերաբերող փոխկապակցված հավաստի ապացույցների բավարար ամբողջությամբ։

4. Մեղադրանքն ապացուցված լինելու վերաբերյալ բոլոր կասկածները, որոնք չեն կարող փարատվել սույն օրենսգրքի դրույթներին համապատասխան պատշաճ իրավական ընթացակարգի շրջանակներում, մեկնաբանվում են հօգուտ մեղադրյալի կամ կասկածյալի։

5. Կասկածյալի կամ մեղադրյալի նկատմամբ կիրառվող խափանման միջոցները չեն կարող պարունակել պատժի տարրեր»։

Համաձայն ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 124-րդ հոդվածի`

«1. Ապացուցումը` գործի օրինական, հիմնավորված և արդարացի լուծման համար նշանակություն ունեցող հանգամանքներ բացահայտելու նպատակով ապացույցներ հավաքելը, ստուգելը և գնահատելն է։

2. Մեղադրյալի մեղքի և պատասխանատվությունը խստացնող հանգամանքների առկայության ապացուցման պարտականությունը կրում են քրեական հետապնդման մարմինները»։
Համաձայն ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 126-րդ հոդվածի`

«Գործով հավաքված ապացույցները ենթակա են բազմակողմանի և օբյեկտիվ ստուգման` ձեռք բերված ապացույցի վերլուծության, այն այլ ապացույցների հետ համադրելու, նոր ապացույցներ հավաքելու, ապացույցների ձեռքբերման աղբյուրներն ստուգելու միջոցով»։

Համաձայն ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 127-րդ հոդվածի`

«1.Յուրաքանչյուր ապացույց ենթակա է գնահատման` վերաբերելիության, թույլատրելիության, իսկ ամբողջ ապացույցներն իրենց համակցությամբ` գործի լուծման համար բավարարության տեսանկյունից»։

2. Հետաքննության մարմնի աշխատակիցը, քննիչը, դատախազը, դատավորը, ղեկավարվելով օրենքով, ապացույցները գնահատում են ապացույցների համակցության մեջ` դրանց բազմակողմանի, լրիվ և օբյեկտիվ քննության վրա հիմնված իրենց ներքին համոզմամբ»։

ՀՀ Վճռաբեկ Դատարանը Սիրակ Սաքանյանի վերաբերյալ ԵԷԴ/0058/01/10 որոշմամբ իրավական դիրքորոշում է արտահայտել հետևյալի մասին.
««13.Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է, որ քրեական դատավարությունը ճանաչողական գործունեություն է, որն ուղղված է նախկինում տեղի ունեցած դեպքի հանգամանքների հետազոտմանը և վերականգմանը։ Քրեադատավարական ճանաչողության բովանդակության և կառուցվածքի բացահայտումը սերտորեն կապված է ապացուցում հասկացության հետ։

ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 124-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն՝

«Ապացուցումը՝ գործի օրինական, հիմնավորված և արդարացի լուծման համար նշանակություն ունեցող հանգամանքները բացահայտելու նպատակով ապացույցներ հավաքելը, ստուգելը և գնահատելն է»։

Ապացուցման նպատակը կազմող ապացուցման ենթակա հանգամանքների համակարգը սահմանված է ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 107-րդ հոդվածում, որի համաձայն` միայն ապացույցների հիման վրա են հաստատվում`

1) դեպքը և հանգամանքները (կատարման ժամանակը, տեղը, եղանակը և այլն).
2) կասկածյալի և մեղադրյալի առնչությունը դեպքին.
3) հանցագործության` քրեական օրենքով նախատեսված հատկանիշները.
4) անձի մեղավորությունը քրեական օրենքով չթույլատրված արարք կատարելու մեջ.
5) քրեական օրենքով նախատեսված պատասխանատվությունը մեղմացնող կամ խստացնող հանգամանքները.
6) այն հանգամանքները, որոնցով դատավարության մասնակիցը կամ քրեական դատավարությանը մասնակցող այլ անձը հիմնավորում է իր պահանջները, եթե այլ բան նախատեսված չէ օրենքով։

14. Նշված հանգամանքներն իրենց ամբողջության մեջ կազմում են ապացուցման առարկան, որն օրենքում ձևակերպված է ընդհանուր տեսքով և կիրառելի է բոլոր տեսակի հանցագործությունների համար։ Դրա հետ մեկտեղ, սակայն, Վճռաբեկ դատարանը հարկ է համարում ընդգծել, որ ապացուցման առարկայի՝ օրենքում ամրագրված տիպական թվարկումը յուրաքանչյուր գործով ճշգրտվում և լրացվում է հանցագործության քրեաիրավական որակմանը համապատասխան։ Սա նշանակում է, որ կատարված իրադարձությունը (ինչպես ամբողջությամբ, այնպես էլ նրա յուրաքանչյուր հանգամանքը առանձին վերցված) յուրաքանչյուր դեպքում պետք է հետազոտել հաշվի առնելով քրեական օրենքով նախատեսված կոնկրետ հանցակազմի հատկանիշները։

15. Ապացուցման առարկա կամ ապացուցման ենթակա հանգամանքներ հասկացության հետ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգիրքը կապում է «ապացույցների բավարարություն» հասկացությունը։

Այս կապակցությամբ Վճռաբեկ դատարանը հարկ է համարում ընդգծել, որ եթե ապացուցման առարկան ցույց է տալիս, թե ինչ է անհրաժեշտ պարզել յուրաքանչյուր քրեական գործով, ապա ապացույցների բավարարությունը կապված է այն ապացուցողական նյութի հետ, որը վերաբերում է ապացուցման առարկային և թույլ է տալիս այդ հանգամանքների մասին գալ արժանահավատ հետևության։ Որոշելով ապացույցների բավարարությունը` վարույթն իրականացնող մարմինները լուծում են քրեական գործի համար էական նշանակություն ունեցող հանգամանքների հետազոտման խորության աստիճանի հետ կապված հարցերը, մասնավորապես այն, թե ի՞նչ աստիճանի պետք է մանրացվի յուրաքանչյուր հանգամանքը, և ի՞նչ ծավալի ապացույցներ են անհրաժեշտ այդ հանգամանքները հավաստի պարզելու և դրա հիման վրա այս կամ այն դատավարական որոշումը կայացնելու համար։

Այսպիսով, ապացույցների բավարարությունը ենթադրում է կոնկրետ գործով ապացուցման շրջանակների այնպիսի որոշումը, որպեսզի հավաքված ապացույցները որակական կողմից ապահովեն ապացուցման առարկայի յուրաքանչյուր տարրի պարզումը, իսկ քանակական կողմից` այդ հանգամանքների բացահայտման արժանահավատությունը և դատավարական որոշումների հիմնավորվածությունն ու պատճառաբանվածությունը։

Ի տարբերություն ապացուցման առարկայի, ապացույցների բավարարություն հասկացության բովանդակությունը քրեական դատավարության օրենսդրությամբ բացահայտված չէ, այսինքն` օրենքում հստակ նշում չկա այն մասին, թե մինչև ե՞րբ պետք է հավաքվեն և հետազոտվեն ապացույցները, որպեսզի յուրաքանչյուր գործով պարզվի ապացուցման առարկան ամբողջությամբ կամ նրա տարրերն առանձին վերցրած։ Բացի այդ, օրենքում սահմանված չէ միասնական չափանիշ առ այն, թե ե՞րբ են ի հայտ գալիս յուրաքանչյուր քրեական գործով ապացուցման առարկան բացահայտված համարելու հիմքերը։

Վճռաբեկ դատարանը ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի համակարգային վերլուծության հիման վրա արձանագրում է ապացույցների բավարարությունը որոշելու հետևյալ ընդհանուր չափանիշները՝

1) վարույթն իրականացնող մարմինների ներքին համոզմունք,

2) դատավարական որոշումների հիմնավորվածություն և պատճառաբանվածություն,

3) անմեղության կանխավարկած։

16. Ապացույցների բավարարությունը որոշելու առաջին չափանիշը վարույթն իրականացնող մարմինների ներքին համոզմունքն է։ Վերջինիս Վճռաբեկ դատարանն անդրադարձել է Մ.Հովհաննիսյանի և Ա.Մարտիրոսյանի վերաբերյալ որոշման մեջ և դիրքորոշում ձևավորել այն մասին, որ «(…) Ներքին համոզմունքը, որպես ապացույցների գնահատման արդյունք, բնութագրվում է օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ գործոնների անխզելի կապով. այն, մի կողմից, պետք է բխի հետազոտվող ապացույցների բավարար համակցությունից և հիմնվի դրանց վրա, իսկ մյուս կողմից, անկողմնակալ դիտորդի մոտ պետք է առաջացնի այն վստահությունը, որ ապացույցները հետազոտվել են արդարության բոլոր պահանջների պահպանմամբ։

Ապացույցները, որոնք հավաքվել և ստուգվել են օրենքին համապատասխան, կազմում են ներքին համոզմունքի այն օբյեկտիվ հիմքը, որն իր դրսևորումն է գտնում ընդունվող որոշումներում։ Թեպետ ապացույցների գնահատումը կատարվում է ներքին համոզման հիման վրա, այն չի կարող լինել կամայական։ Դրա հիմքում պետք է դրված լինի գործի բոլոր հանգամանքների լրիվ, օբյեկտիվ և բազմակողմանի քննությունը։ (…)» (տե՛ս Մակար Հովհաննիսյանի և Աշոտ Մարտիրոսյանի վերաբերյալ Վճռաբեկ դատարանի 2010 թվականի փետրվարի 12-ի թիվ ԵՔՐԴ/0632/01/08 որոշման 14-րդ կետը)։

Զարգացնելով վկայակոչված որոշման մեջ ձևավորված իրավական դիրքորոշումը՝ Վճռաբեկ դատարանը գտնում է, որ ներքին համոզմունքը վարույթն իրականացնող մարմնի համոզմունքն է այն մասին, որ առկա ապացույցները բավարար են գործի ճիշտ լուծման համար անհրաժեշտ հանգամանքները բացահայտված դիտելու համար։

17. Վճռաբեկ դատարանը գտնում է նաև, որ ապացույցների բավարարությունը չի կարող որոշվել թվաբանական ցուցանիշով, այդ պատճառով ՀՀ քրեադատավարական օրենքն օգտագործում է «ապացույցների համակցություն» հասկացությունը։ Ակնհայտ է, որ ապացույցները բավարար չեն, եթե`

1) գործում բացակայում է որևէ ապացույց գործի ճիշտ լուծման համար նշանակություն ունեցող որևէ հանգամանքի պարզման համար,

2) եղած ապացույցը թույլ չի տալիս պարզել այդ հանգամանքը անհրաժեշտ խորությամբ և լրիվությամբ,

3) այդ հանգամանքի ապացուցվածությունը կասկած է հարուցում։

18. Ապացույցների բավարարությունը որոշելու երկրորդ չափանիշը ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքով սահմանված դատավարական որոշումների հիմնավորվածության և պատճառաբանվածության պահանջն է։

Քրեական վարույթի ընթացքում ընդունվում են բազմաթիվ դատավարական որոշումներ, որոնցից յուրաքանչյուրը պահանջում է ապացուցման առարկայի մեջ մտնող հանգամանքների ապացուցվածության տարբեր աստիճաններ։ Օրինակ, քրեական գործ հարուցելու կամ խափանման միջոց ընտրելու մասին որոշման համար բավարար է նաև այդ հանգամանքների ենթադրյալ ապացուցվածությունը, մինչդեռ մեղադրական դատավճռի դեպքում պահանջվում է այդ հանգամանքների հավաստի ապացուցվածություն։

Ապացույցների բավարարությունը այս տեսանկյունից ընդգծում է ապացուցողական գործունեության շրջանակները, որն ապահովում է այս կամ այն դատավարական որոշումը կայացնելու համար անհրաժեշտ հանգամանքների վերաբերյալ ապացուցման սուբյեկտի իմացության չափը։

19. Ապացույցների բավարարությունը որոշելու երրորդ չափանիշը անմեղության կանխավարկածի սկզբունքն է (անմեղության կանխավարկածի վերաբերյալ Վճռաբեկ դատարանի դիրքորոշումը տե՛ս Արմեն Բաբայանի և Սուրեն Թումանյանի վերաբերյալ 2011 թվականի դեկտեմբերի 22-ի թիվ ԵԷԴ/0044/01/11 որոշման 14-րդ կետում)։

20. Հիմք ընդունելով սույն որոշման 12-19-րդ կետերում շարադրված վերլուծությունը՝ Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է, որ ապացուցումը քրեադատավարական գործունեության միջուկն է, առանց որի հնարավոր չէ քրեական գործն ըստ էության լուծել և կայացնել այնպիսի դատական ակտ, որը կպարունակի ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 360-րդ հոդվածում ամրագրված՝ դատավճիռ կայացնելիս դատարանի լուծմանը ենթակա հարցերի պատասխանները։

21. Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է նաև, որ ապացուցումը սերտորեն կապված է «հանցագործությունների որակում» հասկացության հետ. դրանք հարաբերակցվում են որպես գործունեություն և արդյունք։ Հանցագործությունների որակումը ենթադրում է գործով բացահայտված հանգամանքների հետազոտություն, օրենքի իմաստի բացահայտում, կոնկրետ նորմի ընտրություն, այդ նորմում ամրագրված հատկանիշների համադրում բացահայտված փաստերի հետ և որպես արդյունք համապատասխան դատավարական փաստաթղթերում հետևության ձևավորում։ Ուստի, Վճռաբեկ դատարանը գտնում է, որ սույն որոշման 12-րդ կետում բարձրացված հարցին պատասխանելու համար անհրաժեշտ է պարզել սույն գործով ապացուցման առարկան, մասնավորապես տեղի ունեցած դեպքը և հանգամանքները, /..ամբաստանյալի../ առնչությունը դեպքին և այդ պարզված հանգամանքներին համապատասխան քրեաիրավական գնահատական տալ /..ամբաստանյալի../ արարքին։

Անդրադառնալով ապացույցների բովանդակության, թույլատրելիության և վերաբերելիության հարցերին Վճռաբեկ դատարանը Մ.Հովհաննիսյանի և Ա.Մարտիրոսյանի վերաբերյալ որոշման մեջ դիրքորոշում է ձևավորել այն մասին, որ «(…) քրեադատավարական օրենքով ապացույցներին և ապացուցման գործընթացին ներկայացվող պահանջները հետևյալն են.
ա) ապացույցները պետք է պարունակեն ոչ թե գնահատողական դատողություններ, կարծիքներ, այլ կոնկրետ փաստական տվյալներ որոշակի գործողությունների, իրադարձությունների վերաբերյալ,
բ) այդ փաստական տվյալները պետք է ձեռք բերվեն օրենքով նշված աղբյուրներից և վերաբերեն կոնկրետ տվյալ գործին և ապացուցման առարկային,
գ) ապացույցները պետք է ձեռք բերվեն, ամրագրվեն և օգտագործվեն քրեադատավարական օրենքով սահմանված կարգով։ (…)» (տե՛ս Մակար Հովհաննիսյանի և Աշոտ Մարտիրոսյանի վերաբերյալ Վճռաբեկ դատարանի 2010 թվականի փետրվարի 12-ի թիվ ԵՔՐԴ/0632/01/08 որոշման 13-րդ կետը)։

ՀՀ Սահմանադրության 19-րդ հոդվածի համաձայն` «Յուրաքանչյուր ոք ունի իր խախտված իրավունքները վերականգնելու, ինչպես նաև իրեն ներկայացված մեղադրանքի հիմնավորվածությունը պարզելու համար հավասարության պայմաններում, արդարության բոլոր պահանջների պահպանմամբ անկախ և անկողմնակալ դատարանի կողմից ողջամիտ ժամկետում իր գործի հրապարակային քննության իրավունք (…)»։

Մասնավորեցնելով Սահմանադրության 19-րդ հոդվածի պահանջները` ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 23-րդ հոդվածը սահմանում է, որ

«1. Քրեական դատավարությունն իրականացվում է մրցակցության սկզբունքի հիման վրա։
2. Քրեական հետապնդումը, պաշտպանությունը և գործի լուծումը տարանջատված են. դրանք իրականացնում են տարբեր մարմիններ և անձինք։
3. Դատարանը հանդես չի գալիս մեղադրանքի կամ պաշտպանության կողմում և արտահայտում է միայն իրավունքի շահերը։
4. Քրեական գործը քննող դատարանը, պահպանելով օբյեկտիվությունը և անկողմնակալությունը, մեղադրանքի և պաշտպանության կողմերի համար ստեղծում է գործի հանգամանքների բազմակողմանի և լրիվ հետազոտման անհրաժեշտ պայմաններ։
Դատարանը կաշկանդված չէ կողմերի կարծիքներով և իրավունք ունի սեփական նախաձեռնությամբ անհրաժեշտ միջոցներ ձեռնարկել քրեական գործով ճշմարտությունը բացահայտելու համար։
5. Քրեական դատավարությանը մասնակցող կողմերը քրեական դատավարական օրենսդրությամբ օժտված են իրենց դիրքորոշումը պաշտպանելու հավասար հնարավորություններով (…)»։

30. Շարադրված դրույթների համակարգային վերլուծությունը թույլ է տալիս եզրակացություն անել այն մասին, որ արդար դատաքննության հիմնարար իրավունքի ապահովման անկյունաքարը, ի թիվս քրեական դատավարության այլ կարևորագույն սկզբունքների, մրցակցության սկզբունքն է, որը կարող է երաշխավորվել երեք բաղադրատարրերի միաժամանակյա պահպանման դեպքում։ Դրանք են`

ա) կողմերի դատավարական իրավահավասարություն` սեփական դիրքորոշումը հիմնավորելու և մյուս կողմի փաստարկները հերքելու համար,

բ) կողմերի միջև մեղադրանքի և պաշտպանության գործառույթների տարանջատում և դրանց սահմանազատում գործի լուծման գործառույթից,

գ) անկախ և անկողմնակալ դատարանի առկայություն։

Ա.Բաբայանի և Ս.Թումանյանի վերաբերյալ որոշման մեջ Վճռաբեկ դատարանն իրավական դիրքորոշում է ձևավորել այն մասին, որ «(…) դատարանի կարգավիճակի բնութագրական կողմերից մեկն էլ այն է, որ որպես քրեական գործը քննող անկախ և անկողմնակալ մարմին, դատարանը չի կարող հանդես գալ մեղադրանքի կամ պաշտպանության կողմում և պետք է արտահայտի միայն իրավունքի շահերը։ Քրեական գործը քննող դատարանը, պահպանելով օբյեկտիվությունը և անկողմնակալությունը, մեղադրանքի և պաշտպանության կողմերի համար պետք է ստեղծի գործի հանգամանքների բազմակողմանի և լրիվ հետազոտման անհրաժեշտ պայմաններ՝ դրանով իսկ ապահովելով մրցակցության սկզբունքի կենսագործումը և հասնելով քրեական դատավարության առջև դրված խնդիրների իրագործմանը» (տե՛ս Արմեն Բաբայանի և Սուրեն Թումանյանի վերաբերյալ 2011 թվականի դեկտեմբերի 22-ի թիվ ԵԷԴ/0044/01/11 որոշման 13-րդ կետը)։

31. Հիմք ընդունելով վերոգրյալը` Վճռաբեկ դատարանը արձանագրում է, որ գործող քրեադատավարական օրենսդրությունը դատական քննության փուլում ապացուցման գործունեության հիմքում դրել է ոչ թե յուրաքանչյուր քրեական գործով օբյեկտիվ ճշմարտությունը բացահայտելու պարտադիր պայմանը, այլ մրցակցության և կողմերի իրավահավասարության ապահովման պահանջը, որը համարվում է արդարացի դատական ակտ կայացնելու գլխավոր պայմանը։ Միաժամանակ արձանագրում է, որ դատարանը հանդես չի գալիս մեղադրանքի կամ պաշտպանության կողմում և արտահայտում է միայն իրավունքի շահերը, ինչպես նաև այն, որ դատարանը կաշկանդված չէ կողմերի կարծիքներով և իրավունք ունի սեփական նախաձեռնությամբ անհրաժեշտ միջոցներ ձեռնարկել քրեական գործով ճշմարտությունը բացահայտելու համար։

Վճռաբեկ դատարանը գտնում է, որ մրցակցությունը և ապացուցման գործընթացում դատարանի ակտիվությունը չեն հակասում միմյանց, սակայն կարևոր է հստակ որոշել դատական ակտիվության սահմանները և նպատակը, որպեսզի թույլ չտրվի դատարանին ներքաշվելու մեղադրանքի կամ պաշտպանության կողմին օգնելու, մեղադրյալի մեղքի ապացուցման կամ հերքման գործին։

32. Սույն որոշման 30-31-րդ կետերում շարադրված վերլուծության ներքո Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է, որ ապացուցման գործունեության մեջ դատարանի ակտիվությունը նրա համար է, որպեսզի

ա) ապահովվի կողմերի իրական հավասարությունը և մրցակցությունը,

բ) կանխվեն անձի իրավունքների ու օրինական շահերի խախտումները կամ անհիմն սահմանափակումները

գ) դատարանը կայացնի հիմնավորված, օրինական և արդարացի դատական ակտ։

Վերոնշյալից հետևում է, որ դատարանը չի կրում մեղադրանքը ապացուցելու կամ քրեական հետապնդման մարմնի թույլ տված թերացումները վերացնելու պարտականություն։ Ապացուցմանը մասնակցելը դատարանի իրավունքն է, այլ ոչ թե պարտականությունը, ընդ որում, դատարանն ինքն է որոշում նոր ապացույց հավաքելու անհրաժեշտության հարցը, բնականաբար, նպատակ չհետապնդելով աջակցելու մեղադրանքը ապացուցելուն։ Մեղադրանքը ապացուցելու պարտականությունը ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 18-րդ և 124-րդ հոդվածների ուժով կրում են քրեական հետապնդման մարմինները։

Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի նախադեպային իրավունքը նույնպես ելնում է այն գաղափարից, որ ապացուցման պարտականությունը դրված է մեղադրանքի կողմի վրա և ցանկացած կասկած պետք է մեկնաբանվի հօգուտ մեղադրյալի (տե՛ս Barbera, Messegue and Jabardo v. Spain, 1988 թվականի դեկտեմբերի 6-ի վճիռը, գանգատ թիվ 10590/83, կետ 77)։

Այսպիսով, Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է, որ դատարանը պարտավոր է դատական ճշմարտությունը պարզելու նպատակով կողմերի համար ապահովել հավասար պայմաններ` միաժամանակ բացառելով անձի իրավունքների և օրինական շահերի խախտումները կամ անհիմն սահմանափակումները։ Այս առումով դատարանը սեփական նախաձեռնությամբ նոր ապացույցներ հավաքելու իր իրավունքը կարող է իրացնել միայն այն ժամանակ, երբ դատաքննության ընթացքում հետազոտվել են բոլոր ապացույցները, և կողմերը նոր ապացույցներ ձեռք բերելու միջնորդություններ չեն ներկայացրել և այն պայմանով, որ հետազոտված ապացույցները դատարանին օբյեկտիվորեն հնարավորություն չեն տալիս կայացնել հիմնավորված, պատճառաբանված և արդարացի դատական ակտ»»։

Ինչպես նշված է սույն գործով ամբաստանյալին առաջադրված մեղադրանքի որոշմամբ`

«Մեղադրյալ Ալբերտ Սարգսի Մարգարյանը ծնվել և բնակվել է Երևան քաղաքում։ 2004 թվականին ամուսնացել է գործով տուժող Սստղիկ Մանգրչյանի հետ և համատեղ կյանքում ունեցել են երկու երեխա։ 2014 թվականին պաշտոնապես ամուսնալուծվել են և դրանից հետո երեխաները մինչ օրս բնակվում են Ա.Մարգարյանի հետ։ Այդ կապակցությամբ Աստղիկ Մանգրչյանի հետ տարաձայնություններ են առաջացել, որի շուրջ վերջիններս հաճախակի են վիճել։ 2015 թվականի մայիսի 30-ին ժամը 09։00-ի սահմաններում մեղադրյալ Ալբերտ Մարգսյանը, գտնվելով Երևան քաղաքի Հանրապետության 79 հասցեում գործող «Նոր Զովք» սուպերմարկետի մոտ, նկատել է Աստղիկ Մանգրչյանին, մոտեցել է նրան և սկսել նույն հարցի շուրջ վիճաբանել վերջինիս հետ։ Վիճաբանության ժամանակ Ալբերտ Մարգարյանը ծեծի է ենթարկել Ա.Մանգրչյանին, այն է՝ ոտքերով դիտավորությամբ մի քանի անգամ հարվածներ է հասցրել վերջինիս ազդրին և նրան պատճառել առողջության թեթև վնասի հատկանիշներ չպարունկող մարմնական վնասվածքներ»։

Գործի բազմակողմանի և լրիվ քննությամբ դատարանը ձեռք չբերեց ապացույցների այնպիսի բավարար ամբողջություն, որ Ալբերտ Մարգարյանը ծեծի է ենաթրկել Ա.Մանգրչյանին` ոտքերով հարվածելով նրան։ Մինչդեռ, ՀՀ Վճռաբեկ Դատարանը, զարգացնելով ապացույցների բավարարության և դրանով իսկ գործի լուծման համար կարևոր նշանակություն ունեցող մի շարք հանգամանքների վերաբերյալ իր կողմից նախկինում արտահայտած իրավական դիրքորոշումները, Ա.Ավագյանի վերաբերյալ ԵԿԴ/0252/01/13 որոշմամբ իրավական դիրքորոշում է արտահայտել հետևյալի մասին.

«I. 28. ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 18-րդ հոդվածի համաձայն՝

«(…) 3. Հանցանք գործելու մեջ անձի մեղավորության մասին հետևությունը չի կարող հիմնվել ենթադրությունների վրա, այն պետք է հաստատվի գործին վերաբերող փոխկապակցված հավաստի ապացույցների բավարար ամբողջությամբ։
4. Մեղադրանքն ապացուցված լինելու վերաբերյալ բոլոր կասկածները, որոնք չեն կարող փարատվել սույն օրենսգրքի դրույթներին համապատասխան պատշաճ իրավական ընթացակարգի շրջանակներում, մեկնաբանվում են հօգուտ մեղադրյալի կամ կասկածյալի։ (…)»։

ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 25-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն` «Դատավորը, ինչպես նաև հետաքննության մարմինը, քննիչը, դատախազը ապացույցները գնահատում են իրենց ներքին համոզմամբ»։

ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 107-րդ հոդվածի համաձայն` «Միայն ապացույցների հիման վրա են հաստատվում`

1) դեպքը և հանգամանքները (կատարման ժամանակը, տեղը, եղանակը և այլն).
2) կասկածյալի և մեղադրյալի առնչությունը դեպքին.
3) հանցագործության` քրեական օրենքով նախատեսված հատկանիշները.
4) անձի մեղավորությունը քրեական օրենքով չթույլատրված արարքը կատարելու մեջ.
5) քրեական օրենքով նախատեսված պատասխանատվությունը մեղմացնող կամ խստացնող հանգամանքները.
6) այն հանգամանքները, որոնցով դատավարության մասնակիցը կամ քրեական դատավարությանը մասնակցող այլ անձը հիմնավորում է իր պահանջները, եթե այլ բան նախատեսված չէ օրենքով»։

ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 127-րդ հոդվածի համաձայն`

«1. Յուրաքանչյուր ապացույց ենթակա է գնահատման` վերաբերելիության, թույլատրելիության, իսկ ամբողջ ապացույցներն իրենց համակցությամբ` գործի լուծման համար բավարարության տեսանկյունից։

2. Հետաքննության մարմնի աշխատակիցը, քննիչը, դատախազը, դատավորը, ղեկավարվելով օրենքով, ապացույցները գնահատում են ապացույցների համակցության մեջ` դրանց բազմակողմանի, լրիվ և օբյեկտիվ քննության վրա հիմնված իրենց ներքին համոզմամբ»։
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 365-րդ հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն՝ «Մեղադրական դատավճիռը չի կարող հիմնված լինել ենթադրությունների վրա և կայացվում է միայն այն դեպքում« երբ հանցանքը կատարելու մեջ ամբաստանյալի մեղավորությունն ապացուցված է դատական քննության ընթացքում։ Հանցանքը կատարելու մեջ ամբաստանյալի մեղավորությունը կարող է համարվել ապացուցված« եթե դատարանը« ղեկավարվելով անմեղության կանխավարկածով« հիմնվելով պատշաճ իրավական ընթացակարգի շրջանակներում դատական քննության ընթացքում գործի հանգամանքների հետազոտման արդյունքների վրա« դատաքննության ժամանակ հետազոտված հավաստի ապացույցների հիման վրա« ամբաստանյալի մեղավորության մասին չփարատվող բոլոր կասկածները նրա օգտին մեկնաբանելով« սույն օրենսգրքի 360 հոդվածի առաջին մասի 1-4-րդ կետերում նշված հարցերին տալիս է հաստատող պատասխաններ»։

ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 371-րդ հոդվածի համաձայն՝ «Դատավճռի նկարագրական-պատճառաբանական մասում ցույց է տրվում (...) 3) այն ապացույցները, որոնց վրա հիմնված են դատարանի հետևությունները, ինչպես նաև այս կամ այն ապացույցն անարժանահավատ համարելու փաստարկները»։

«Ապացույցների բավարարություն» հասկացության էությունը, ապացույցների բավարարությունը որոշելու ընդհանուր չափանիշները, դրանցից յուրաքանչյուրի բնութագիրը Վճռաբեկ դատարանը քննարկել և վերլուծել է Ս.Սաքանյանի վերաբերյալ գործով կայացրած որոշման շրջանակներում։

Մասնավորապես, վկայակոչված որոշման մեջ Վճռաբեկ դատարանը, համեմատական վերլուծության ենթարկելով «ապացուցման առարկա» և «ապացույցների բավարարություն» հասկացությունները, նշել է. «(…) եթե ապացուցման առարկան ցույց է տալիս, թե ինչ է անհրաժեշտ պարզել յուրաքանչյուր քրեական գործով, ապա ապացույցների բավարարությունը կապված է այն ապացուցողական նյութի հետ, որը վերաբերում է ապացուցման առարկային և թույլ է տալիս այդ հանգամանքների մասին գալ արժանահավատ հետևության։ Որոշելով ապացույցների բավարարությունը` վարույթն իրականացնող մարմինները լուծում են քրեական գործի համար էական նշանակություն ունեցող հանգամանքների հետազոտման խորության աստիճանի հետ կապված հարցերը, մասնավորապես այն, թե ի՞նչ աստիճանի պետք է մանրացվի յուրաքանչյուր հանգամանքը, և ի՞նչ ծավալի ապացույցներ են անհրաժեշտ այդ հանգամանքները հավաստի պարզելու և դրա հիման վրա այս կամ այն դատավարական որոշումը կայացնելու համար։

Այսպիսով, ապացույցների բավարարությունը ենթադրում է կոնկրետ գործով ապացուցման շրջանակների այնպիսի որոշումը, որպեսզի հավաքված ապացույցները որակական կողմից ապահովեն ապացուցման առարկայի յուրաքանչյուր տարրի պարզումը, իսկ քանակական կողմից` այդ հանգամանքների բացահայտման արժանահավատությունը և դատավարական որոշումների հիմնավորվածությունն ու պատճառաբանվածությունը։

Ի տարբերություն ապացուցման առարկայի, ապացույցների բավարարություն հասկացության բովանդակությունը քրեական դատավարության օրենսդրությամբ բացահայտված չէ, այսինքն` օրենքում հստակ նշում չկա այն մասին, թե մինչև ե՞րբ պետք է հավաքվեն և հետազոտվեն ապացույցները, որպեսզի յուրաքանչյուր գործով պարզվի ապացուցման առարկան ամբողջությամբ կամ նրա տարրերն առանձին վերցրած։ Բացի այդ, օրենքում սահմանված չէ միասնական չափանիշ առ այն, թե ե՞րբ են ի հայտ գալիս յուրաքանչյուր քրեական գործով ապացուցման առարկան բացահայտված համարելու հիմքերը։

Վճռաբեկ դատարանը ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի համակարգգային վերլուծության հիման վրա արձանագրում է ապացույցների բավարարությունը որոշելու հետևյալ ընդհանուր չափանիշները՝
1) վարույթն իրականացնող մարմինների ներքին համոզմունք,
2) դատավարական որոշումների հիմնավորվածություն և պատճառաբանվածություն,
3) անմեղության կանխավարկած» (տե՛ս Սիրակ Սաքանյանի վերաբերյալ գործով Վճռաբեկ դատարանի 2011 թվականի դեկտեմբերի 22-ի թիվ ԵԷԴ/0058/01/10 որոշման 14-15-րդ կետերը, իսկ վարույթն իրականացնող մարմինների ներքին համոզմունքի, դատավարական որոշումների հիմնավորվածության և պատճառաբանվածության, անմեղության կանխավարկածի մասին մանրամասն տե՛ս նույն որոշման 16-19-րդ կետերը)։

29. Վերահաստատելով և զարգացնելով նախորդ կետում մեջբերված գործով արտահայտած իրավական դիրքորոշումները` Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է, որ «ապացույցների բավարարությունը» որոշելու չափանիշներն են.

1) անմեղության կանխավարկածը,

2) վարույթն իրականացնող մարմինների ներքին համոզմունքը,

3) դատավարական որոշումների հիմնավորվածությունը և պատճառաբանվածությունը։

30. Անդրադառնալով անմեղության կանխավարկածի սկզբունքին` Վճռաբեկ դատարանը հարկ է համարում նշել, որ քրեական դատավարությունում կանխավարկածը օրենքով կամ նախադեպային իրավունքով հաստատված այն կանոնն է, որի համաձայն՝ որոշակի հանգամանք համարվում է հաստատված, քանի դեռ օրենքով սահմանված կարգով չի ապացուցվել հակառակը։ Մարդու անմեղությունը քրեական դատավարության կարևորագույն կանխավարկածներից է, որն ամրագրված է ինչպես ՀՀ Սահմանադրությամբ, միջազգային պայմանագրերով և օրենքներով, այնպես էլ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի և Վճռաբեկ դատարանի նախադեպային իրավունքով։

Հանցանք կատարելու մեջ անձի մեղավորությունը հաստատված համարելը ոչ այլ ինչ է, քան անմեղության կանխավարկածի հաղթահարում։ Միևնույն ժամանակ, անձին դատապարտելու համար համարժեք ապացույցների բավարար համակցության բացակայությունը նշանակում է, որ անձի անմեղության կանխավարկածը հաղթահարված չէ։

Այլ խոսքով՝ քրեական դատավարության ընթացքում չապացուցված մեղավորությունը հավասարազոր է ապացուցված անմեղության։

Հարկ է նշել նաև, որ անմեղության կանխավարկածն ամրագրող նորմերը, ինչպես նաև նախադեպային իրավունքը սահմանում են ոչ միայն այդ սկզբունքի բուն էությունը, այլև՝ դրա հաղթահարման, նույնն է, թե անձի մեղավորության հաստատման համար անհրաժեշտ դատավարական չափորոշիչները։ Այս կապակցությամբ Վճռաբեկ դատարանը Մ.Հակոբյանի գործով որոշման մեջ շեշտել է. «(…) ապացույցների կամայական գնահատման արգելքը դատարաններին պարտավորեցնում է ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 107-րդ հոդվածում թվարկված՝ ապացուցման ենթակա հանգամանքների, այդ թվում՝ կոնկրետ հանցանքի հատկանիշների և այդ հանցանքի մեջ անձի մեղավորության վերաբերյալ իր հետևությունները հիմնավորել վերաբերելի, փոխկապակցված, հավաստի ապացույցներով և ոչ թե ենթադրություններով։ Այլ խոսքով՝ հանցանքի մեջ մեղադրվող յուրաքանչյուր անձի վերաբերյալ` ապացուցման ենթակա յուրաքանչյուր հանգամանքի կապակցությամբ դատարանի հետևությունը պետք է հիմնված լինի ոչ թե գնահատողական դատողությունների, կանխատեսումների կամ կարծիքների, այլ կոնկրետ գործով օրենքով սահմանված կարգով ձեռք բերված փաստական տվյալների վրա։ Այս կապակցությամբ Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է նաև, որ մեղսագրվող հանցագործության և դրա հատկանիշների ապացուցման բեռը կրում է մեղադրանքի կողմը, իսկ չփարատված կասկածները պետք է մեկնաբանվեն հօգուտ մեղադրյալի։ Դրանից հետևում է, որ մեղադրանքի կողմը կրում է անձի մեղքը հաստատելու համար բավարար ապացույցներ ներկայացնելու պարտականությունը (…)» (տե՛ս Մարգար Հակոբյանի վերաբերյալ 2013 թվականի մայիսի 8-ի թիվ ԵԿԴ/0168/01/12 որոշման 13-րդ կետը)։ Անմեղության կանխավարկածի սկզբունքին Վճռաբեկ դատարանն անդրադարձել և իրավական դիրքորոշում է արտահայտել նաև Արմեն Բաբայանի և Սուրեն Թումանյանի գործով որոշման մեջ (տե՛ս Արմեն Բաբայանի և Սուրեն Թումանյանի գործով Վճռաբեկ դատարանի 2011 թվականի դեկտեմբերի 22-ի թիվ ԵԷԴ/0044/01/11 որոշման 14-րդ կետը)։

Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի նախադեպային իրավունքի ուսումնասիրությունը ևս ցույց է տալիս, որ Եվրոպական կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածի 2-րդ կետով երաշխավորված անմեղության կանխավարկածի սկզբունքը, ի թիվս այլոց, ենթադրում է մեղադրանքի կողմի պարտականությունը ներկայացնելու անձին դատապարտելու համար բավարար ապացույցներ (տե՛ս, ի թիվս այլոց, Barbera Messegue and Jabardo v. Spain, գանգատ թիվ 10590/83, 1988 թվականի դեկտեմբերի 6-ի վճիռ, 77-րդ կետ, Janosevic v. Sweden, գանգատ թիվ 34619/97, 2002 թվականի հուլիսի 23-ի վճիռ, 97-րդ կետ)։

Այսպիսով, անմեղության կանխավարկածի սկզբունքը ենթադրում է ապացույցների այնպիսի ամբողջության առկայություն, որն անհրաժեշտ է անձի մեղավորությունը ողջամիտ (հիմնավոր) կասկածից վեր ապացուցված համարելու, այլ ոչ թե անձի մեղավորության մասին ենթադրություններ անելու համար։

31. Ապացույցների բավարարությունը որոշելու մյուս չափանիշին՝ ներքին համոզմունքին Վճռաբեկ դատարանն անդրադարձել է Մ.Հովհաննիսյանի և Ա.Մարտիրոսյանի վերաբերյալ որոշման մեջ և դիրքորոշում ձևավորել այն մասին, որ «(…) Ներքին համոզմունքը, որպես ապացույցների գնահատման արդյունք, բնութագրվում է օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ գործոնների անխզելի կապով. այն, մի կողմից, պետք է բխի հետազոտվող ապացույցների բավարար համակցությունից և հիմնվի դրանց վրա, իսկ մյուս կողմից, անկողմնակալ դիտորդի մոտ պետք է առաջացնի այն վստահությունը, որ ապացույցները հետազոտվել են արդարության բոլոր պահանջների պահպանմամբ։

Ապացույցները, որոնք հավաքվել և ստուգվել են օրենքին համապատասխան, կազմում են ներքին համոզմունքի այն օբյեկտիվ հիմքը, որն իր դրսևորումն է գտնում ընդունվող որոշումներում։ Թեպետ ապացույցների գնահատումը կատարվում է ներքին համոզման հիման վրա, այն չի կարող լինել կամայական։ Դրա հիմքում պետք է դրված լինի գործի բոլոր հանգամանքների լրիվ, օբյեկտիվ և բազմակողմանի քննությունը։ (…)» (տե՛ս Մակար Հովհաննիսյանի և Աշոտ Մարտիրոսյանի վերաբերյալ Վճռաբեկ դատարանի 2010 թվականի փետրվարի 12-ի թիվ ԵՔՐԴ/0632/01/08 որոշման 14-րդ կետը)։
Այսպիսով, «ներքին համոզմունքը» սուբյեկտիվ-օբյեկտիվ կատեգորիա է։ Այն ապացույցների գնահատումն իրականացնող սուբյեկտի գիտակցված և ողջամիտ համոզվածությունն է իր իսկ կողմից կայացված որոշման հիմնավորվածության մեջ (սուբյեկտիվ բնույթ)։ Այդպիսի համոզվածությունը պետք է ձևավորված լինի գործի բոլոր հանգամանքների լրիվ, օբյեկտիվ և բազմակողմանի քննության արդյունքում և հիմնվի թույլատրելի, վերաբերելի և արժանահավատ ապացույցների բավարար համակցությամբ հաստատված փաստերի վրա, որոնք անկողմնակալ դիտորդի մոտ ողջամտորեն կձևավորեն նույն համոզվածությունը (օբյեկտիվ բնույթ)։
Ելնելով այն հանգամանքից, որ ներքին համոզմունքն ունի օբյեկտիվ հիմքեր, անհրաժեշտ է այն տարբերակել ինտուիցիայից, ենթադրություններից և այլ անհաշվետու զգացմունքներից։ Ի տարբերություն դրանց, ներքին համոզմունքը չի կարող ձևավորվել առանց օբյեկտիվ հիմքի և հիմնվել անթույլատրելի, ոչ վերաբերելի, անարժանահավատ ապացույցների վրա։ Այլ խոսքով, ներքին համոզմունքը հիմնվում է ողջամիտ կարծիքի, գիտելիքի վրա, այլ ոչ թե ենթադրությունների, երևակայության, համակրանքի, հակակրանքի կամ կանխակալ կարծիքի վրա։
Ներքին համոզմունքի՝ որպես ապացույցների գնահատման արդյունքի օբյեկտիվ հիմքը քրեական գործով ձեռք բերված, բազմակողմանի և օբյեկտիվ հետազոտված ապացույցների բավարար համակցությունն է։ Այս առումով անհրաժեշտ է վերլուծել ապացույցների թույլատրելիության, վերաբերելիության և արժանահավատության հատկանիշները, որոնց տեսանկյունից ապացույցները ենթակա են գնահատման։
31.1. Ապացույցների թույլատրելիության հատկանիշը վերաբերում է դրանց ձևական կողմին։ Դրա էությունը կազմում է ապացույցները ձեռք բերելիս օրենքով նախատեսված դատավարական պահանջների պահպանվածությունը և ենթադրում է.
- աղբյուրի օրինականություն՝ ապացույցը պետք է ձեռք բերվի միայն օրենքով սահմանված աղբյուրներից (ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 104-րդ հոդվածի 2-րդ մաս),
- ձեռքբերման միջոցների օրինականություն՝ պետք է պահպանված լինեն ապացույցների ձեռքբերմանն ուղղված գործողություններ կատարելուն օրենքով առաջադրված պահանջները,
- դատավարական ձևակերպում՝ ապացույցը, դրա ձեռքբերման գործընթացը պետք է օրենքով սահմանված կարգով ենթարկվեն դատավարական ձևակերպման,
- լիազորված սուբյեկտ՝ այն պետք է ստացված լինի ապացույց ձեռք բերելու լիազորությամբ օժտված սուբյեկտի կողմից։
Ապացույցն անթույլատրելի ճանաչելու հիմքերը հստակ սահմանված են ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 105-րդ հոդվածով։
31.2. Վերաբերելիությունն ապացույցի կարողությունն է իր բովանդակությամբ ծառայելու ապացուցման առարկայի մեջ մտնող հանգամանքները, գործի քննության և լուծման համար նշանակություն ունեցող այլ տվյալները բացահայտելուն և հաստատելուն։ Այլ խոսքով՝ ապացույցի վերաբերելիության հատկանիշն արտացոլում է ապացույցի և գործի քննության ու լուծման համար նշանակություն ունեցող հանգամանքների միջև կապը։ Ապացույցը կհամարվի վերաբերելի, եթե տեղեկություններ պարունակի գործի համար որևէ նշանակություն ունեցող փաստի մասին։
31.3. Ապացույցի արժանահավատության հատկանիշը նույնպես վերաբերում է ապացույցի բովանդակային գնահատմանը։ Արժանահավատ է այն ապացույցը, որի ճշմարտացիությունը կասկած չի հարուցում։ Ապացույցն արժանահավատության տեսանկյունից գահատելիս դատարանը պետք է հիմք ընդունի հետևյալ հան•ամանքները.
ա) ապացույցի աղբյուրի հատկանիշները (օրինակ՝ փորձա•ետի ձեռնհասությունը, ցուցմունք տվող անձի շահագրգռվածությունը, որոշ դեպքերում հո•եբանական և ֆիզիոլո•իական հատկանիշները, վիճակը, ինչպես նաև անձին վերաբերող այլ հատկանիշներ, որոնք կարող են ազդեցություն ունենալ այդ անձի կողմից գործի համար նշանակություն ունեցող հանգամանքներն ընկալելու, մտապահելու, վերարտադրելու գործընթացի վրա),
բ) ապացույցի ձևավորման հանգամանքները (օրինակ՝ վկայի կողմից կոնկրետ հանգամանքն ընկալելու պայմանները, պաշտպանի, ներկայացուցչի ներկայությունը և այլն),
գ) ապացուցողական տեղեկությունը ձեռք բերելու միջոցը,
դ) ապացույցի բովանդակությունը կազմող տեղեկությունը հաստատող կամ հերքող հանգամանքների առկայությունը,
ե) նույն տեղեկության ստացումն այլ աղբյուրից։

Յուրաքանչյուր ապացույց արժանահավատության տեսանկյունից պետք է գնահատվի ապացույցների համակցության մեջ՝ բազմակողմանի և մանրամասն գնահատելով փաստական տվյալների ստացման աղբյուրները և ապացույցի ձևավորման ամբողջ ընթացքը։ Ապացույցի արժանահավատության վերաբերյալ վերջնական որոշում կարող է կայացվել դրա բովանդակությունն այլ աղբյուրներից ստացված տեղեկությունների հետ համադրելու արդյունքում։ Որոշակի փաստի վերաբերյալ այս կամ այն աղբյուրից ստացված տեղեկությունների արժանահավատությունը գնահատելու համար անհրաժեշտ է վերլուծել ստացված տեղեկությունների բովանդակությունը, համադրել դրանք այլ ապացույցների հետ, պարզել դրանց համապատասխանությունը կամ հակասությունը, հակասության դեպքում` դրա պատճառները։

Ապացույցի արժանահավատության վերաբերյալ դատարանի եզրահանգումները պետք է հիմնվեն գործում առկա փաստական տվյալների վրա։

32. Ապացույցների գնահատման արդյունքում ձևավորված ներքին համոզմունքն իրավական նշանակություն է ստանում և օբյեկտիվացվում ապացույցների բավարարությունը որոշելու մյուս՝ դատավարական որոշումների հիմնավորման և պատճառաբանման չափանիշի միջոցով (սույն չափանիշի վերաբերյալ Վճռաբեկ դատարանի արտահայտած իրավական դիրքորոշումների մասին տե՛ս նաև Սիրակ Սաքանյանի վերաբերյալ գործով Վճռաբեկ դատարանի 2011 թվականի դեկտեմբերի 22-ի թիվ ԵԷԴ/0058/01/10 որոշման 18-րդ կետը)։ Ապացույցների կամայական գնահատման արգելքը ենթադրում է ապացույցները բարեխիղճ վերլուծության ենթարկելու պարտականություն։

Վերջին դիրքորոշումը բխում է ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 358-րդ հոդվածի 4-րդ մասի պահանջից, որի համաձայն՝ «Դատարանի դատավճիռը պետք է լինի պատճառաբանված։ Պատճառաբանման ենթակա են դատարանի կողմից դատավճռում շարադրվող բոլոր հետևությունները և որոշումները»։

Դատական ակտի պատճառաբանվածության հարցին Վճռաբեկ դատարանն անդրադարձել է Ֆ.Գալստյանի գործով որոշման մեջ, որտեղ իրավական դիրքորոշում է ձևավորել այն մասին, որ
«(…) Դատական ակտի պատճառաբանվածությունը կոչված է պարզաբանելու, թե ինչու է դատարանը եկել այս կամ այն հետևության, որ իրավանորմերով է ղեկավարվել նման որոշում կայացնելիս և միևնույն ժամանակ հնարավորություն է ստեղծում վերադաս դատարանի կողմից դատական ակտի օրինականության և հիմնավորվածության ստուգման համար։
(…) Պատճառաբանված որոշման բացակայությունն արդեն իսկ օբյեկտիվորեն սահմանափակում է վերադաս դատական ատյանի հնարավորությունը` լիարժեք դատական ստուգման ենթարկելու բողոքարկվող դատական ակտի օրինականությունն ու հիմնավորվածությունը և կայացնելու արդարացի որոշում, հետևաբար դատական ակտի չպատճառաբանված լինելը հանգեցնում է քրեական դատավարության կարևորագույն սկզբունքներից մեկի` ՀՀ Սահմանադրությամբ և քրեադատավարական օրենքով երաշխավորված արդար դատական քննության իրավունքի խախտման։
(…) Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանն իր մի շարք որոշումներում՝ ներպետական դատարանների կողմից կայացված որոշումների չպատճառաբանվածությունը կամ ոչ բավարար պատճառաբանվածությունը դիտել [է] «Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին» եվրոպական կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածի 1-ին մասով երաշխավորված` անձի արդար դատական քննության իրավունքի խախտում (տե՛ս Սալովն ընդդեմ Ուկրաինայի (Salov v. Ukraine) 06.09.2005 թվականի որոշումը, գանգատ թիվ 65518/01, Բոլդեան ընդդեմ Ռումինիայի (Boldea v. Romania) 15.02.2007 թվականի որոշումը, գանգատ թիվ 19997/02, Գրադինարն ընդդեմ Մոլդովայի (Gradinar v. Moldova) 08.04.2008 թվականի որոշումը, գանգատ թիվ 7170/02)» (տե՛ս Ֆրունզիկ Գալստյանի գործով Վճռաբեկ դատարանի 2010 թվականի մարտի 26-ի թիվ ԵԿԴ/0058/11/09 որոշման 18-20-րդ կետերը)։
Վերահաստատելով Ֆ.Գալստյանի գործով որոշմամբ ձևավորած իրավական դիրքորոշումը՝ Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է, որ դատարանը պարտավոր է իր դատական ակտում ամրագրել և թույլատրելիության, վերաբերելիության ու արժանահավատության տեսանկյունից գնահատման ենթարկել այն ապացույցները, որոնց վրա հիմնված են դատարանի հետևությունները, ինչպես նաև նշել այս կամ այն ապացույցն անարժանահավատ համարելու փաստարկները (ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 371-րդ հոդվածի 3-րդ կետ)։ Հակառակ դեպքում ապացույցների գնահատումը, դրա արդյունքում դատարանի համապատասխան ներքին համոզմունքի ձևավորումը կկրեն սուբյեկտիվ բնույթ, կհանգեցնեն կամայականության և անձի արդար դատաքննության իրավունքի խախտման՝ սահմանափակելով նաև դատական ակտի օրինականությունը և հիմնավորվածությունը ստուգելու վերադաս դատարանի հնարավորությունը»»։

Այսպիսով, դատարանն արձանագրում է, որ հետազոտված ապացույցների ընդհանուր ամբողջությունը վերլուծելով և գնահատելով ՀՀ վճռաբեկ դատարանի կողմից կայացված հիշյալ որոշումների լույսի ներքո, դրանք համադրելով մեղադրանքի ձևակերպման, գործով հավաքված ապացույցների և դատարանի մոտ դրանց հիման վրա ձևավորված ներքին համոզմունքի հետ, հնարավոր չէ հանգել հիմնավոր հետևության առ այն, որ Ա.Մարգարյանը ծեծել կամ այլ բռնի գործողություններ է կատարել Ա.Մանգրչյանի նկատմամբ, մասնավրապես ոտքով մեկից ավելի հարվածներ է հասցրել տուժող Ա.Մանգրչյանին, որի արդյունքում էլ վերջինիս մարմնի վրա առաջացել է մարմնական վնասվածք `աջ հետույքային շրջանի արյունազեղման ձևով։

Միաժամանակ, ստորև դատարանը ցանկանում է անդրադառնալ նախաքննության ընթացքում վարույթն իրականացնող մարմնի կողմից կատարված քննչական և դատավարական գործողությունների բավարարությանն ու բազմակողմանիությանը։

Նախաքննության կատարման ընթացքում վարույթն իրականացնող մարմնի կողմից 25.06.2015թ. իրականացվել է քննչական գործողություն` դեպքի վայրի զննություն, որը սկսվել է ժամը 16։10-ին և ավարտվել` ժամը 17։00-ին։ Դեպքի վայրը գտնվել է Երևան քաղաքի Հանրապետության 79 հասցեում գործող «Նոր Զովք» սուպերմարկետի մոտ, այն նույն տարածքում, որտեղ, ըստ մեղադրական եզրակացության, ենթադրաբար Ա.Մարգարյանը ծեծի է ենթարկել Ա.Մանգրչյանին։

Քրեական գործի նյութերի ուսումնասիրությունից պարզ է դառնում, որ դեպքի վայրը վարույթն իրականացնող մարմինը զննել է ակնադիտորեն, որի հիման վրա էլ կազմել է համապատասխան արձանագրությունը։ Այսինքն, վարույթն իրականացնող մարմինը, Երևան քաղաքի Հանրապետության 79 հասցեում գործող «Նոր Զովք» սուպերմարկետի մոտ քննչական գործողություն է իրականացրել մակերեսորեն` առանց այլ միջամտություննեի կամ ուսումնասիրությունների։ Բացի այդ, քրեական գործի նյութերի ուսումնասիրությունից պարզ է դառնում, որ վարույթն իրականացնող մարմնի կողմից չեն կատարվել այնպիսի քննչական և դատավարական գործողություններ, որոնք ուղղված կլինեին այդ զննությամբ նոր ապացույցների հավաքմանը, ձեռք բերմանը, որոնք, իրենց հերթին, կարող էին էական նշանակություն ունենալ գործի լրիվ, օբյեկտիվ և բազմակողմանի քննության համար։ Մասնավորապես, ակնադիտորեն զննելով դեպքի վայրը, վարույթն իրականացնող մարմինը թեև արձանագրել է, որ դեպքին հարակից վայրում չկան տեսանկարահանող սարքեր, այնուամենայիվ, որևէ հարցում չի կատարել թեկուզ դեպքի վայրին անմիջականորեն գտնվող «Նոր Զովք» խանութի տնօրինությանը, պաշտոնապես՝ տեսանկարահանող սարքերի առկայությունը կամ բացակայությունը պարզելու, իսկ առկայության դեպքում` դրանցում հնարավոր պահպանված տեսագրությունները պահանջելու ուղղությամբ։
Դատարանը գտնում է, որ տեսախցիկների առկայության, ավելին, դրանց դիտման ու ստուգման պայմաններում հնարավոր կլիներ ձեռք բերել այնպիսի փաստական տվյալներ` ապացույցներ, որոնք կարող էին ունենալ էական ապացուցողական նշանակություն` գործի լրիվ, օբյեկտիվ և բազմակոմանի քննության համար։

ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 17-րդ հոդվածի 3-րդ մասի համաձայն`

«3. Քրեական հետապնդում իրականացնող մարմինը պարտավոր է ձեռնարկել սույն օրենսգրքով նախատեսված բոլոր միջոցառումները` գործի հանգամանքների բազմակողմանի, լրիվ և օբյեկտիվ հետազոտման համար, պարզել ինչպես կասկածյալի և մեղադրյալի մեղավորությունը հիմնավորող, այնպես էլ նրանց արդարացնող, ինչպես նաև նրանց պատասխանատվությունը մեղմացնող և ծանրացնող հանգամանքները»։

Դատարանն արձանագրում է, որ վարույթն իրականացնող մարմինը քննվող քրեական գործով չի ձեռնարկել օրենքով նախատեսված բոլոր միջոցառումները` գործի հանգամանքների բազմակողմանի, լրիվ և օբյեկտիվ հետազոտման համար, որոնց արդյուքնում հնարավոր կլիներ ձեռք բերել փաստական տվյալներ, որոնք կարող էին էական նշանակություն ունենալ գործի արդարացի լուծման համար։

Բացի վերոգրյալից, դատարանը ցանկանում է անդրադառնալ նաև նախաքննության կատարման ընթացքում իրականացված գործողություններին, մասնավորապես, վարույթն իրականացնող մարմնի կողմից Ա.Մարգարյանին որպես մեղադրյալ ներգրավելու դատավարական գործողությանը և դրա մասին կայացված որոշմանը։

24.07.2015թ-ին ՀՀ քննչական կոմիտեի Երևան քաղաքի ՔՎ Երևան քաղաքի Կենտրոն և Նորք-Մարաշ վարչական շրջանների քննչական բաժնի կողմից Ալբերտ Սարգսի Մարգարյանին մեղադրանք է առաջադրվել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 118-րդ հոդվածով, այն բանի համար, որ՝ «նա 2015 մայիսի 30-ին, ժամը 09.00-ի սահմաններում, Երևան քաղաքի Հանրապետության 79 հասցեում գտնվող «Նոր-Զովք» սուպերմարկետի մոտ, կենցաղային հարցերի շուրջ վիճաբանել է իր նախկին կնոջ` Աստղիկ Մանգրչյանի հետ, որի ընթացքում ծեծի է ենթարկել նրան, ոտքերով դիտավորությամբ հարվածել է վերջինիս մարմնի տարբեր մասերին, և նրա առողջությանը պատճառել թեթև վնասի հատկանիշներ չպարունակող մարմնական վնասվածքներ»։

Նման բովանդակությամբ մեղադրական եզրակացությունը քրեական գործի նյութերի հետ միասին ուղարկվել է դատարան։

Վարույթն իրականացնող մարմնի որոշումից և մեղադրական եզրակացությունից պարզ է դառնում, որ Ա.Մարգարյանին առաջադրված մեղադրանքը վերաբերում է իր կողմից Աստղիկ Մանգրչյանին ծեծի ենթարկելու` նրան մարմնի տարբեր մասերին ոտքերով դիտավորությամբ հարվածներ հասցնելուն։

Ըստ էության, փաստորեն, մեղադրյալը, օգտվելով իր դատավարական իրավունքներից, պետք է պաշտպանվեր իրեն առաջադրված, վերը շարադրված ձևակերպմամբ մեղադրանքից։

Մինչդեռ, Ա.Մարգարյանը քրեական գործի դատական քննության ընթացքում դատարանին է ներկայացնրել նույն օրը նույն քննիչի կողմից կայացված մեկ այլ «որպես մեղադրյալ ներգրավելու մասին որոշում», ըստ որի՝ Ալբերտ Սարգսի Մարգարյանին մեղադրանք է առաջադրվել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 118-րդ հոդվածով, այն բանի համար, որ՝ «նա 2015 թվականի մայիսի 30-ին ժամը 09։00-ի սահմաններում Երևան քաղաքի Հանրապետության 79 հասցեում գործող «Նոր Զովք» սուպերմարկետի մոտ, կոնցաղային հարցերի շուրջ վիճաբանել է իր նախկին կնոջ՝ Ա.Մանգրչյանի հետ, որի ընթացքում ծեծի է ենթարկել նրան, ձեռքերով և ոտքերով դիտավորությամբ հարվածել է վերջինիս մարմնի տարբեր մասերին և նրա առողջությանը պատճառել թեթև վնասի հատկանիշներ չպարունկող մարմնական վնասվածքներ»։

Դատարանն արձանագրում է, որ նախաքննության որոշակի փուլում առաջադրված է եղել մեղադրանք, որի էությունը վարույթն իրականացնող մարմնի կողմից պարզաբանվել է Ա.Մարգարյանին, միաժամանակ պարզաբանվել է ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 65-րդ հոդվածով սահմանված մեղադրյալի իրավունքները։

Նախաքննության ընթացքում գործում հայտնվել է մեկ այլ որոշում՝ որում մեղադրյալի կողմից ենթադրաբար կատարված հանցավոր գործողությունների արտաքին նկարագիրը՝ օբյեկտիվ կողմը, տարբերվում է նրան նախկինում առաջադրված մեղադրանքից։ Մասնավորապես, երկրորդ որոշման մեջ առկա չէ «ձեռքերով» բառը։

Այդ կապակցությամբ, դատարանում գործով մեղադրանքը պաշտպանող դատախազի ուշադրությունն է հրավիրվել հիշյալ փաստի վրա։
18.09.2015թ.-ին Երևան քաղաքի Կենտրոն և Նորք- Մարաշ վարչական շրջանների դատախազի պաշտոնակատար Տ.Ամբարյանը ՀՀ քննչական կոմիտեի Երևան քաղաքի Կենտրոն և Նորք- Մարաշ վարչական շրջանների քննչական բաժնի պետի պաշտոնակատար Է.Աղայանին է ուղղել գրություն` պարզելու համար, թե ինչով է պայմանավորված նույն որոշման տարբեր օրինակներում առկա բովանդակային տարբերությունները, միաժամանակ, կարգադրել է գործուն միջոցներ ձեռնարկել հետագայում նմանատիպ դեպքերը բացառելու համար։

Ի պատասխան Երևան քաղաքի Կենտրոն և Նորք-Մարաշ վարչական շրջանների դատախազի պաշտոնակատար Տ.Ամբարյանի` 18.09.2015թ. թիվ 55/749-15 գրության, ՀՀ քննչական կոմիտեի Երևան քաղաքի Կենտրոն և Նորք- Մարաշ վարչական շրջանների քննչական բաժնի պետի պաշտոնակատար Է.Աղայանը գրությամբ հայտնել է հետևյալը`

«Կենտրոն ՀՀ քննչական կոմիտեի Երևան քաղաքի Կենտրոն և Նորք- Մարաշ վարչական շրջանների քննչական բաժնում 2015թ. սեպտեմբերի 28-ին, ժամը 10։30-ից մինչն ժամը 11։30-ը, նույն բաժնի պետի պաշտնակատար Է.Աղայանի, տեղակալներ` Ս.Հակոբյանի, Ա.Հայրապետյանի, Մ.Ալեքսանյանի և քննիչների մասնակցությամբ անցկացվեց օպերատիվ խորհրդակցություն, որի ընթացքում քննարկվեց Երևան քաղաքի Կենտրոն և Նորք- Մարաշ վարչական շրջանների դատախազությունից ստացված թիվ 55/749 գրությունը։
Խորհրդակցության ընթացքում հանգամանորեն վերլուծվեցին և քննարկվեիցին ավագ քննիչ Հ.Մանուկյանի կողմից թույլ տրված բացթողումները։ Ինչպես քննիչ Հ.Մանուկյանի, այնպես Էլ բաժնի մնացած քննիչների ուշադրությունը հրավիրվել է հետագայում նմանատիպ դեպքերը բացառելու համար»։

Դատարանն արձանագրում է, որ նախաքննական մարմնի կողից թույլ տրված հիշյալ գործողությունների արդյունքում խախտվել է ամբաստանյալի պաշտպանության իրավունքը։

ՀՀ Վճռաբեկ դատարանը, իր թիվ ԵՇԴ/0002/01/11 նախադեպային որոշմամբ արտահայտել է հետևայլ իրավական դիրքորոշումը`

«/…/ 14. Մեղադրանք հասկացության օրենսդրական ձևակերպումը տրված է ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 6-րդ հոդվածի 20-րդ կետում։ Նշված իրավանորմի համաձայն` մեղադրանքը ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքով նախատեսված կարգով ներկայացված հիմնավորումն է` որոշակի անձի կողմից քրեական օրենսգրքով չթույլատրված կոնկրետ արարքի կատարման մասին։

Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի նախադեպային իրավունքի համաձայն` «Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին» եվրոպական կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածի 1-ին մասի նպատակների իրացման առումով մեղադրանքը բնորոշվում է որպես լիազորված պետական մարմնի կողմից անձին արված պաշտոնեական ծանուցում այն մասին, որ հիմքեր կան պնդելու, թե նա քրեական հանցանք է գործել (տե՛ս Eckle v. Germany, 1982 թվականի հուլիսի 15-ի վճիռը, կետ 73)։

ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 202-րդ հոդվածի համաձայն`

«1. Անձին որպես մեղադրյալ ներգրավելու հիմքը նրա կողմից հանցանքի կատարումը վկայող բավարար ապացույցների համակցությունն է։
2. Սույն հոդվածի առաջին մասում նախատեսված հիմքերի առկայության դեպքում քննիչը, դատախազը պատճառաբանված որոշում են կայացնում անձին որպես մեղադրյալ ներգրավելու մասին։
3. Որոշման նկարագրական-պատճառաբանական մասում նշվում են (…) մեղադրանքի ձևակերպումը՝ նշելով հանցագործության տեղը, ժամանակը, եղանակը և մյուս հանգամանքները, որքանով դրանք պարզված են գործի նյութերով։ Եզրափակիչ մասում շարադրվում է անձին գործով որպես մեղադրյալ ներգրավելու մասին որոշումը և քրեական օրենսգրքի հոդվածը, հոդվածի մասը կամ կետը, որով նախատեսված է կատարված հանցանքի համար պատասխանատվությունը (…)»։

ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 270-րդ հոդվածի համաձայն՝

«1. Մեղադրական եզրակացությունը բաղկացած է նկարագրական-պատճառաբանական և եզրափակիչ մասերից։
2. Նկարագրական-պատճառաբանական մասում քննիչը շարադրում է հանցագործության հանգամանքները, մեղադրյալին, ինչպես նաև տուժողին բնութագրող հանգամանքները, մեղադրյալի մեղավորությունը հաստատող ապացույցները, ի պաշտպանություն նրա բերվող փաստարկները և այդ փաստարկների ստուգման արդյունքում հավաքված ապացույցները (…)։
3. Եզրափակիչ մասում շարադրվում են մեղադրյալի մասին տեղեկությունները և առաջադրված մեղադրանքի ձևակերպումը՝ նշելով տվյալ հանցա•ործությունը նախատեսող քրեական օրենքի նորմերը (…)»։

Մեջբերված քրեադատավարական դրույթները Վճռաբեկ դատարանի կողմից վերլուծության են ենթարկվել Ա.Պապյանի գործով կայացված որոշման մեջ, որտեղ դատարանն իրավական դիրքորոշում է ձևավորել այն մասին, որ՝ «ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 202-րդ և 270-րդ հոդվածների վերլուծությունից երևում է, որ օրենսդիրը երկու դեպքում էլ օգտագործել է «մեղադրանքի ձևակերպում» եզրույթը, որի կառուցվածքն իրենից ներկայացնում է.

ա) գործով հաստատված, հանրության համար վտանգավոր և հակաիրավական փաստերը, որոնք համապատասխանում են կոնկրետ հանցակազմի հատկանիշներին,
բ) քրեական օրենքի կոնկրետ նորմը, որի հատկանիշներին համապատասխանում են մեղադրյալի գործողությունները կամ անգործությունը կազմող փաստերը։

Վերոնշյալ դատողության հիման վրա Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է, որ մեղադրանքի ձևակերպումը պետք է արտացոլի մեղսագրվող գործողությունների կամ անգործության բովանդակությունը, հետևաբար պետք է ներառի հանցակազմի բոլոր պարտադիր հատկանիշները բնութագրող փաստական տվյալները։ Փաստական տվյալների ներառումն անհրաժեշտ նախապայման է, որպեսզի մեղադրանքի մեջ նշվի այն քրեական օրենքը, որով նախատեսված են հանրության համար վտանգավոր, հակաիրավական և քրեորեն պատժելի արարքի հատկանիշները, այսինքն` հանգեցնի մեղադրանքում ձևակերպված արարքին համապատասխան իրավաբանական գնահատական տալուն» (տե՛ս Արկադի Պատվականի Պապյանի գործով Վճռաբեկ դատարանի 2010 թվականի նոյեմբերի 5-ի թիվ ՏԴ/0115/01/09 որոշման 18-րդ կետը)։

15. Հիմք ընդունելով սույն որոշման նախորդ կետում մեջբերված իրավական դիրքորոշումը՝ Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է, որ մեղադրանքը հանդիսանում է քրեադատավարական այն ինստիտուտը, որի միջոցով ապահովվում է հանրային քրեական հետապնդման կառուցակարգի գործունեությունը։ Մեղադրանքը հանցակազմը կոնկրետ հանցագործության հանգամանքների և այն կատարած անձի հետ կապող դատավարական միջոցն է և այդ պատճառով էլ մեղադրանքը կարելի է դիտարկել որպես հանցակազմի հատկանիշների դատավարական արտահայտություն, որից ածանցյալ է նաև քրեական արդարադատության իրականացման գործառույթը։

Քրեական դատավարությունում մեղադրանքը բնորոշվում է որպես կոնկրետ անձին մեղսագրվող հանցավոր գործողության կամ անգործության նկարագրություն դատավարական փաստաթղթերում։ Կառուցվածքային առումով մեղադրանքը բաղկացած է գործով հաստատված՝ հանրության համար վտանգավոր և հակաիրավական արարքի կատարման հանգամանքների ամբողջությունից և քրեական օրենքի կոնկրետ նորմից, որի հատկանիշներին համապատասխանում է նշված փաստական հանգամանքների ամբողջությունը։ Այլ խոսքով՝ մեղադրանքի տարրեր են կազմում մեղադրանքի ձևակերպումը և դրա իրավաբանական որակումը։

16. ՀՀ Սահմանադրության 16-րդ հոդվածի համաձայն` «(…) Ազատությունից զրկված յուրաքանչյուր անձ իրեն հասկանալի լեզվով անհապաղ տեղեկացվում է պատճառների, իսկ քրեական մեղադրանք ներկայացվելու դեպքում` նաև մեղադրանքի մասին (…)»։
«Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին» եվրոպական կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածի 3-րդ կետի համաձայն` «Քրեական հանցագործություն կատարելու մեջ մեղադրվող յուրաքանչյուր ոք ունի հետևյալ նվազագույն իրավունքները.
ա) իրեն հասկանալի լեզվով անհապաղ ու հանգամանորեն տեղեկացվելու իրեն ներկայացված մեղադրանքի բնույթի և հիմքի մասին (…)»։

«Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին» միջազգային դաշնագրի 14-րդ հոդվածի 3-րդ կետի համաձայն` «Յուրաքանչյուր ոք իրեն ներկայացված ցանկացած քրեական մեղադրանքի քննության ժամանակ ունի առնվազն հետևյալ երաշխիքների իրավունքը` լիակատար հավասարության հիման վրա.
ա) շտապ կարգով և մանրամասն, այն լեզվով, որը նա հասկանում է, տեղեկացվել իրեն ներկայացված մեղադրանքի բնույթի և հիմքի մասին (…)»։

ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 11-րդ հոդվածի 4-րդ մասի համաձայն` յուրաքանչյուր ձերբակալվածի և կալանավորվածի անհապաղ հաղորդվում են (…) այն հանցագործության փաստական հանգամանքները և իրավաբանական որակումը, որի կատարման մեջ նա կասկածվում կամ մեղադրվում է»։
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 203-րդ հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն` «Քննիչը, հավաստիանալով մեղադրյալի ինքնության մեջ, նրան հայտարարում է որպես մեղադրյալ ներգրավելու մասին որոշումը և բացատրում առաջադրված մեղադրանքի էությունը։ Այդ գործողությունների կատարումը մեղադրյալի և քննիչի ստորագրությամբ հաստատվում է (…)»։

Մեջբերված դրույթների համակարգային վերլուծությունից երևում է, որ համապատասխան փաստաթղթերում մեղադրանքի ամրագրումը հանդիսանում է այն դատավարական միջոցը, որով ապահովվում է քրեական հետապնդման ենթարկվող անձի իրավունքը տեղեկանալու իր դեմ առաջադրված մեղադրանքի իրավական և փաստական հիմքերի մասին։ Ուստի, Վճռաբեկ դատարանը գտնում է, որ մեղադրանքի ձևակերպմանը բովանդակային առումով ներկայացվող պահանջների բացահայտման հարցը պետք է քննարկել արդար դատաքննության հիմնարար իրավունքի համատեքստում։

Վճռաբեկ դատարանի վերոգրյալ դիրքորոշումը բխում է նաև Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի նախադեպային իրավունքից։ Մասնավորապես, եվրոպական դատարանը բազմիցս շեշտել է, որ այն հարցը, թե արդյոք կոնկրետ գործով մեղադրյալին բավարար տեղեկատվություն տրամադրվել է առաջադրված մեղադրանքի իրավական և փաստական հիմքերի մասին, պետք է միշտ ուսումնասիրվի «Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին» եվրոպական կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածի 1-ին կետով նախատեսված՝ արդար դատաքննության իրավունքի համատեքստում (տե՛ս Deweer v. Belgium, 1980 թվականի փետրվարի 27-ի վճիռը, կետ 56, Artico v. Italy, 1980 թվականի մայիսի 13-ի վճիռը, կետ 32, Goddi v. Italy, 1984 թվականի ապրիլի 9-ի վճիռը, կետ 28, Colozza v. Italy, 1985 թվականի փետրվարի 12-ի վճիռը, կետ 26)։
17. Արդար դատաքննության հիմնարար իրավունքի արդյունավետ իրացման կարևորագույն երաշխիքներից են մրցակցության սկզբունքը և պաշտպանության իրավունքը։ Մրցակցության սկզբունքին Վճռաբեկ դատարանն անդրադարձել է Ա.Բաբայանի և Ս.Թումանյանի գործով կայացված որոշման մեջ (mutatis mutandis տե՛ս Արմեն Ջիվանի Բաբայանի և Սուրեն Ռազմիկի Թումանյանի վերաբերյալ Վճռաբեկ դատարանի 2011 թվականի դեկտեմբերի 22-ի թիվ ԵԷԴ/0044/01/11 որոշման 13-րդ կետը)։
Պաշտպանության իրավունքի, մասնավորապես, մեղադրական եզրակացության համատեքստում դրա իրացման ապահովման հարցին Վճռաբեկ դատարանն անդրադարձել է Ս.Նալբանդյանի գործով կայացված որոշման մեջ, որտեղ իրավական դիրքորոշում է ձևավորել այն մասին, որ «(…) մեղադրական եզրակացությունը հանդիսանում է այն դատավարական փաստաթուղթը, որով ամփոփվում են նախնական քննության արդյունքները, ինչպես նաև հիմնավորվում են քննիչի ենթադրությունները՝ մեղադրյալի մեղավորության և նրա գործողությունների իրավաբանական որակման մասին։ Մեղադրական եզրակացության կարևորության մասին է վկայում այն հանգամանքը, որ դրանով ընդգծվում են քրեական գործի դատական քննության սահմանները։ Մեղադրական եզրակացության նշանակությունն արտահայտվում է նաև նրանում, որ այն մեղադրյալին հնարավորություն է տալիս կազմակերպել և իրականացնել իր պաշտպանության իրավունքը` առաջադրված մեղադրանքի և այն հաստատող ապացույցների շրջանակներում» (տե՛ս Սուրեն Կարոյի Նալբանդյանի գործով Վճռաբեկ դատարանի 2009 թվականի դեկտեմբերի 18-ի թիվ ՀՅՔՐԴ2/0144/01/09 որոշման 24-րդ կետը)։

Մեկ այլ՝ Ա.Պապյանի գործով կայացված որոշման մեջ Վճռաբեկ դատարանն արձանագրել է, որ «(…) մեղադրանքի ձևակերպման կարևորումը պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ համապատասխան դատավարական փաստաթղթերում (անձին որպես մեղադրյալ ներգրավելու մասին որոշում, մեղադրական եզրակացություն) դրա առկայությունը հնարավորություն է տալիս քրեական հետապնդման ենթարկվող անձին արդյունավետ կերպով իրականացնել իր պաշտպանության իրավունքը։ Ավելին, մեղադրական եզրակացության մեջ շարադրվող առանձին հարցեր (արարքի փաստական նկարագրության հիմքում դրված ապացույցների շրջանակը, դրանց տրված գնահատականը, դատակոչի ենթակա անձանց շրջանակը և այլն) էական նշանակություն ունեն անձի պաշտպանության իրավունքի պատշաճ իրականացման համար» (տե՛ս Արկադի Պատվականի Պապյանի գործով Վճռաբեկ դատարանի 2010 թվականի նոյեմբերի 5-ի թիվ ՏԴ/0115/01/09 որոշման 19-րդ կետը)։
18. Պաշտպանության իրավունքը` որպես մեղադրյալին վերապահված դատավարական իրավունքների ամբողջություն, հնարավորություն է տալիս վերջինիս հանդես գալ դատավարության ինքնուրույն սուբյեկտի կարգավիճակով, լրիվ կամ մասնակիորեն հերքել իրեն մեղսագրվող հանցանքը կատարած լինելու պնդումը, ինչպես նաև պաշտպանել իր իրավունքներն ու օրինական շահերը։ Ընդ որում` պաշտպանության իրավունքի իրականացման փաստացի հնարավորության ապահովման պարտականությունը կրում է վարույթն իրականացնող մարմինը։
Մրցակցության սկզբունքը և պաշտպանության իրավունքը կոչված են դատավարությունը համապատասխանեցնելու արդարության չափորոշիչներին և ապահովելու իրավունքների արդյունավետ վերականգնում, իսկ քրեական արդարադատության շրջանակներում վերոգրյալն առնվազն ենթադրում է տեղի ունեցած հանցագործության մանրամասների հաստատումը, դրանց ճշգրիտ իրավաբանական գնահատական տալը, հասարակությանը և առանձին անհատներին հասցված վնասի, ինչպես նաև հանցանքի կատարման մեջ մեղադրվող անձի իրական մեղքի ամբողջական բացահայտումը։
19. Մրցակցային դատավարության ընթացքում պաշտպանությունը հանդես է գալիս որպես մեղադրանքի հակադրում` նպատակ ունենալով հերքել այն և պաշտպանել քրեական օրենսգրքով չթույլատրված արարքի կատարման մեջ մեղադրվող անձանց իրավունքներն ու շահերը։ Այս կարևորագույն գործառույթի արդյունավետ իրականացման համար պաշտպանության կողմն առնվազն պետք է հնարավորություն ունենա ծանոթանալու առաջադրված մեղադրանքի իրավական և փաստական հիմքերին, դրանց վերաբերյալ ներկայացնելու սեփական դիրքորոշումը և մասնակցելու ապացուցման գործընթացին։ Պաշտպանության իրավունքի իրականացումը, ինչպես նաև մրցակցային դատավարության ապահովումն անհնար են, եթե մեղադրյալը տեղյակ չէ, թե ինչ անօրինական արարքի կատարման մեջ է մեղադրվում և ինչ ապացույցների հիման վրա։
Ինչպես արդեն նշվեց, մեղադրանքի ձևակերպումը միակ հնարավոր դատավարական միջոցն է, որով հնարավոր է դառնում իրացնել անձի իրավունքը տեղեկանալու իր դեմ առաջադրված մեղադրանքի մասին։ Հետևաբար մեղադրանքի ձևակերպումը կարելի է բնորոշել որպես մեղադրյալի իրավունքների և օրինական շահերի ապահովմանն ուղղված երաշխիք, որը հնարավոր է դարձնում առաջադրված մեղադրանքից օրինական միջոցներով պաշտպանվելը և թույլ է տալիս հասնել քրեական վարույթի հիմնական` մեղադրյալի անմեղության կամ մեղավորության հարցի հստակ լուծմանը։

Վերոգրյալից Վճռաբեկ դատարանը հետևություն է անում այն մասին, որ համապատասխան դատավարական փաստաթղթերում (անձին որպես մեղադրյալ ներգրավելու մասին որոշում, մեղադրական եզրակացություն) մեղադրանքի ձևակերպման կարևորումը պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ դրա առկայությունը հնարավորություն է տալիս քրեական հետապնդման ենթարկվող անձին արդյունավետ կերպով իրականացնել իր պաշտպանության իրավունքը։ Ավելին, մեղադրական եզրակացության մեջ շարադրվող առանձին հարցեր, մասնավորապես, արարքի փաստական նկարագրությունը, այդ նկարագրության հիմքում դրված ապացույցների շրջանակը, դրանց տրված գնահատականը, վճռորոշ նշանակություն ունեն անձի պաշտպանության իրավունքի պատշաճ իրականացման համար։
20. Պաշտպանության իրավունքի իրականացման համար մեղադրանքի ձևակերպման կարևորության հարցի վերաբերյալ դիրքորոշում է հայտնել նաև Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը։ Մասնավորապես, «Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին» եվրոպական կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածի 3-րդ կետի («ա») ենթակետի դրույթները մեղադրյալին իրավունք են վերապահում տեղեկացված լինելու ոչ միայն մեղադրանքի համար առիթ հանդիսացած նյութական փաստերի մասին, այլ նաև այդ փաստերի մանրամասն իրավական որակման մասին (տե՛ս Pelissier and Sassi v. France, 1999 թվականի ապրիլի 25-ի վճիռը, կետ 51)։ Կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածի 3-րդ կետի («բ») ենթակետի մասով բերված բողոքի վերաբերյալ Եվրոպական դատարանը գտել է, որ («ա») և («բ») ենթակետերը կապված են միմյանց հետ, և որ մեղադրանքի բնույթի և առիթների մասին տեղեկացված լինելու իրավունքը պետք է դիտել պաշտպանության նախապատրաստության իրավունքի լույսի ներքո (տե՛ս Pelissier and Sassi v. France, 1999 թվականի ապրիլի 25-ի վճիռը, կետ 54)։
21. Սույն որոշման նախորդ կետերում շարադրված իրավական վերլուծության լույսի ներքո գնահատելով մեղադրանքի ձևակերպմանը բովանդակային առումով ներկայացվող պահանջները` Վճռաբեկ դատարանը գտնում է, որ դրանում, բացի հանցավորի մասին տվյալներից, հանցագործության տեղից, ժամանակից և եղանակից, մանրամասնորեն և հստակ պետք է նշվեն արարքի քրեաիրավական որակման հիմքում ընկած փաստերը` հանցագործության դեպքի և դրա հետ կապված հանգամանքների մանրակրկիտ նկարագրությունը։ /…/»։

Դատարանն արձանագրում է, որ նախաքննական մարմնի կողմից կայացված երկու՝ բովանդակային տարբեր, որոշումներով խախտվել է ամբաստանյալ Ա.Մարգարյանի պաշտպանության իրավունքը, քանի որ բացի Ա.Մարգարյանի մասին տվյալներից, հստակ չի նշվել արարքի քրեաիրավական որակման հիմքում ընկած փաստերը` հանցագործության դեպքի և դրա հետ կապված հանգամանքների մանրակրկիտ նկարագրությունը, ավելին, դրանք նշվել են տարբեր կերպ՝ մի դեպքում՝ ձեռքերով և ոտքերով, մյուս դեպքում, ոտքերով։

Դատարանը փաստում է, որ ճիշտ է, մեղադրանքի ծավալի փոփոխությունը, տվյալ դեպքում, փաստորեն, մեկնաբանվում է «ի օգուտ» Ա.Մարգարյանի, սակայն, միաժամանակ արձանագրում, որ առաջադրված մեղադրանքը ցանկացած դեպքում պետք է լինի հստակ ու աներկբա, որպեսզի անձը՝ տվյալ դեպքում Ա.Մարգարյանը, կարողանար լիարժեքորեն կողմնորոշվել, թե ինչ մեղադրանքից պետք է պաշտպանվի վերջո։

Ամբաստանյալի պաշտպանության իրավունքի ապահովման առումով դատարանը գտնում է, որ վարույթն իրականացնող մարմինը թույլ է տվել նաև այլ էական խախտում, այն է՝ տղեկություն ունենալով վերջինիս կողմից ենթադրաբար կատարված հանցանքի մասին, նրան չի տվել այնպիսի դատավարական կարգավիճակ /կասկածյալի կամ մեղադրյալի/ որի պայմաններում վերջինս կարող էր իրականացնել իր պաշտպանությունը լիարժեքորեն։

Այսպես.

Դեպքի առթիվ ՀՀ քննչական կոմիտեի Երևան քաղաքի ՔՎ Կենտրոն և Նորք-Մարաշ վարչական շրջանների քննչական բաժնի կողմից 08.06.2015թ-ին հարուցվել է քրեական գործ։

Մինչ այդ հանցագործության մասին հաղորդում է ներկայացրել Ա.Մանգրչյանը։

Հիշյալ որոշմամբ արձանագրվել է հետևյալը՝
«2015թ մայիսի 30-ին Աստղիկ Մանգրչյանը ոստիկանության Կենտրոնական բաժնում հաղորդում են տվել այն մասին, որ նույն օրդ ժամը 09.00-ի սահմաններում, Երևան քաղաքի Հանրապետության 79 հասցեում գտնվող «Նոր-Զովք» սուպերմարկետի մոտ նախկին ամուսինը՝ Ալբերտ Մարգարյանը, իրեն ծեծի են ենթարկել՝ պատճառելով մարմնական վնասվածքներ»։

Նույն որոշման եզրափակիչ մասում քննիչը նշել է

«Դեպքի առթիվ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 118-րդ հոդվածով հարուցել թիվ 15111315 քրեական գործը, այն ընդունել վարույթ և կատարել նախաքննություն /.../»։

Քրեական գործի հարուցումից հետո, 10.06.2015թ.-ին ՀՀ քննչական կոմիտեի Երևան քաղաքի ՔՎ Կենտրոն և Նորք-Մարաշ վարչական շրջանների քննչական բաժնի կողմից կայացվել է որոշում` Ա.Մանգրչյանին որպես տուժող ճանաչելու մասին։ Այսինքն, նախաքննական մարմինը Ա.Մանգրչյանին ճանաչելով դատավարության մասնակից` կողմ, և տալով դատավարական կարգավիճակ, նրան վերապահել է օրենքով սահմանված իրավունքներ և պարտականություներ։ Այլ խոսքով, Ա.Մանգրչյանը, ճանաչվելով հարուցված քրեական գործի շրջանակներում տուժող կողմ, օժտվել է դատավարության տվյալ մասնակցի` տուժողի, լայն իրավունքներով և պարտականություններով։

Դատարանն արձանագրում է, որ, քրեական գործը հարուցվել է դեպքի առթիվ` ՀՀ քրեական օրենսգրքի 118-րդ հոդվածի հատկանիշներով, որի շրջանակներում որպես տուժող է ճանաչվել Ա.Մանգրչյանը։

Միաժամանակ դատարանը փաստում է, որ քրեական գործն ըստ էության, հարուցվել է դեպքի առթիվ, սակայն քրեական գործի հարուցման որոշման նկարագրական-պատճառաբանական մասում նկարագրված է քրեորեն պատժելի արարք, որում հստակորեն մատնացույց է արվում Ա.Մարգարյանին` որպես ենթադրաբար հանցավոր արարք կատարող անձի։

Այսինքն, տուժողը, հողորդում տալով իրեն ենթադրաբար ծեծի ենթարկելու մասին, մատնանշել է կոնկրետ անձի` տվյալ դեպքում նախկին ամուսնուն` Ա.Մարգարյանին, ով ըստ իրեն, ենթադրաբար ծեծի է ենթարկել՝ պատճառելով մարմնական վնասվածքներ։

Ավելին, մինչ նախաքննական մարմնի կողմից դեպքի առթիվ քրեական գործ հարուցելը, 30.05.2015թ.-ին կայացվել որոշում` դատաբժշկական փորձաքննություն նշանակելու մասին։ Թիվ 1393 փորձագետի եզրկացության համաձայն` «Ա.Մանգրչյանն ունի մարմնական վնասվածք՝ աջ հետույքային շրջանի արյունազեղման ձևով, պատճառվել է՝ բութ առարկայով, հնարավոր է նշված ժամկետում և հանգամանքներում, որն առողջության թեթև վնասի հատկանիշներ չի պարունակում»։
Այլ, խոսքով, արդեն իսկ քրեական գործի հարուցման ժամանակ, թիվ 1393 փորձագետի եզրկացությամբ հաստատվել է Ա.Մանգրչյանի մոտ մարմնական վնասվածքի առկայությունը։

Դատարանը, վերլուծելով վերը շարադրվածը, արձանագրում է, որ առկա է քրեական գործ հարուցելու մասին որոշում, որի նկարագրական մասում մատնանշված է հանրորեն վտանգավոր արարք, որը, ենթադրաբար կատարել է որոշմամբ նշված անձը` Ա.Մարգարյանը։ Բացի այդ, քրեական գործի քննության ժամանակ առկա է անձ, ում քրեական օրենքով արգելված արարքով ենթադրաբար պատճառվել է ֆիզիկական վնաս և դատաբժշկական եզրակացություն, որով հնարավոր է ողջամտորեն ենթադրել, որ այն կարող է պատճառած լինի Ա.Մարգարյանը։

Այս փաստերը համադրելով միմյանց հետ, դատարանին հիմք է տալիս եզրակացնելու, որ առկա է անձ, ով կարող էր կասկածվել ենթադրաբար կատարված հանրորեն վտանգավոր արաքի կատարման մեջ, ով տվյալ դեպքում հանդիսանում է Ա.Մարգարյանը։ Այսինքն, քրեական գործի նյութերի ուսումնասիրությունից պարզ է դառնում, որ Ա.Մանգրչյանը հստակորեն իր հաղորդմամբ նշել է, որ իրեն ծեծի է ենթարկել հենց Ա.Մարգարյանը, այլ ոչ թե այլ անձ։ Տվյալ պարագայում որպես նշված արարքը ենթադրաբար կատարող կարող էր հանդես միայն Ա.Մարգարյանը, ում ի սկզբանե մատնացույց է արել Ա.Մանգրչյանը։

Նախաքննական մարմինը, սակայն, ունենալով տվյալ փուլի համար բավարար ապացույների զանգված /դատաբժշկական փորձաքննության եզրակացություն, տուժողի հաղորդում և ցուցմունք/, որ հնարավոր է, որ տվյալ արարքը կարող էր կատարել Ա.Մարգարյանը, պետք է վերջինիս տար դատավարական` տվյալ դեպքում գոնե կասկածյալի կարգավիճակ, վերջինիս օժտելով համապատասխան իրավունքներով ու պարտականություններով։ Չնայած դրան, վարույթն իրականացնող մարմնի կողմից քրեական գործի հարուցումից հետ Ա.Մարգարյանը հարցաքննվել ու Ա.Մանգրչյանի հետ առերեսվել է որպես վկա՝ զրկված լինելու ինչպես պաշտպանության, այնպես էլ լռելու իրավունքներից։

Դատարանն արձանագրում է, անձը` Ա.Մարգարյանը, ում դեմ, ըստ էության, հաղորդում է տվել Ա.Մանգրչյանը, պետք է ունենար դատավարական կարգավիճակ, պետք է հանդես գար որպես դատավարության կողմ` կասկածյալ և այդ կերպ պետք է կարողանար իրականացնել իր հիմնարար՝ պաշտպանության իրավունքը, օգտվելով կասծկածյալի համար սահմանված իրավունքներից և պարտականություններից։ Ի հակառակ դրան, Մարգարյանը, որպես վկա հարցաքննելիս, չուներ և չէր կարող ունենալ հնարավորություն` իրականացնելու իր պաշտպանությունը, քանի որ վկայի և կասկածյալի դատավարական կարգավիճակները տարբեր են, համապատասխանաբար տարբեր են նաև օրենքով վերապահված իրավունքները և պարտականությունները։

Այլ խոսքով, որպես վկա հարցաքննության ժամանակ Մարգարյանը պարտավորվել է նախաքննական մարմնին հայտնել իրեն հայտնի տեղեկությունները, այսինքն, վերջինիս կողմից ցուցմունք տալը կրել է պարտադիր բնույթ, այն դեպքում, երբ որպես կասկածյալ հարցաքննության ժամանակ իրավունք ուներ հրաժարվել ցուցմունք տալուց կամ դրա ժամանակ ունենալ պաշտպան, որը կիրացներ իր պաշտպանությունը։ Բացի այդ, նման դատավարական կարգավիճակում անձը չէր կարող իրականացնել պաշտպանություն, պաշտպանվել այն ապացույների զանգվածից, որոնք ուղղված էին իր դեմ և մատնացույց էին անում կոնկրետ իրեն, չէր կարող հանդես գալ նաև որևէ միջնորդությամբ։
ՀՀ Վճռաբեկ դատարանը 2011 թվականի դեկտեմբերի 22-ի ԵԿԴ/0136/11/11՝ Լևիկ Պողոսյանի վերաբերյալ նախադեպային որոշմամբ սահմանել է, որ`

«/.../ Քրեական գործ հարուցելու մասին որոշման մեջ ենթադրաբար հանցանք կատարած անձին մատնանշելու պահանջ նախատեսված չէ ոչ միայն այն պատճառով, որ քրեական գործ հարուցելու մասին որոշման նշանակությունն այլ է, քան անձին կարգավիճակ տալը կամ մեղադրանք առաջադրելը, այլ նաև այն պատճառով, որ այդ որոշման կայացման համար օրենքով ապացույցների որոշակի ծավալ չի պահանջվում։ Ավելին, քրեական գործ հարուցելու փուլում ապացուցումն իրականացվում է միայն քրեական գործ հարուցելու համար անհրաժեշտ հիմքերի առկայությունը պարզելու նպատակով, այլ ոչ թե ենթադրաբար հանցանք կատարած անձին կարգավիճակ տալու կամ մեղադրանք առաջադրելու համար։ Դրանով էլ պայմանավորված` օրենսդիրն այդ փուլում սահմանափակ թվով քննչական և դատավարական գործողությունների կատարում է թույլատրում։ Անձին կարգավիճակ տալու կամ մեղադրանք առաջադրելու հիմքերի պարզումը (ամբողջ ծավալով ապացուցում իրականացնելը) արդեն իսկ հարուցված քրեական գործով իրականացվող հետագա վարույթի խնդիր է, որի շրջանակներում թույլատրվում է կատարել տարբեր քննչական և դատավարական գործողություններ, կիրառել դատավարական հարկադրանքի միջոցներ և այլն։

Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է, որ այն դեպքում, երբ քրեական գործ հարուցելու մասին որոշման մեջ տրվում են այնպիսի ձևակերպումներ, որոնցից հետևում է, որ կոնկրետ անձը կատարել է քրեորեն պատժելի արարք, քննարկվող որոշումն իրավական հետևանքների առումով հավասարվում է անձին մեղադրանք առաջադրելու մասին որոշմանը։

«Քրեական գործ հարուցելու մասին որոշման մեջ անձին որպես հանցանք կատարողի մատնանշելու պարագայում, նա իրավունք է ձեռք բերում օգտվելու որոշակի դատավարական երաշխիքներից, այդ թվում` պաշտպանության իրավունքից։

Քրեական գործ հարուցելու մասին որոշման մեջ անձին որպես հանցանք կատարողի մատնանշելու պարագայում նա պետք է օգտվի որոշակի դատավարական երաշխիքներից, իսկ այն դեպքում, երբ այդ երաշխիքները չեն ապահովվի, անձը պետք է իրավունք ունենա մինչդատական վարույթի նկատմամբ դատական վերահսկողության կարգով բողոքարկել քրեական գործ հարուցելու մասին որոշումը, քանի որ դրանով խախտվում են անձի սահմանադրական իրավունքներն ու օրինական շահերը, իսկ այդ որոշման բողոքարկումը դատավարության ավելի ուշ փուլում` դատարանում գործն ըստ էության քննելիս, կհանգեցնի անձի իրավունքների և օրինական շահերի անհամարժեք սահմանափակման /.../»։

Դատարանն արձանագրում է, որ ՀՀ քննչական կոմիտեի Երևան քաղաքի ՔՎ Կենտրոն և Նորք-Մարաշ վարչական շրջանների քննչական բաժնի կողմից 08.06.2015թ-ին կայացվել է որոշում` «Քրեական գործ հարուցելու» մասին, որում անմիջականորեն մատնանշված է ենթադրյալ հանցանք կատարած անձը՝ Ալբերտ Մարգարյանը։ Հետևաբար, վարույթն իրականացնող մարմինը պետք է միջոցներ ձեռնարկեր վերջինիս պաշտպանության իրավունքն ապահովելու համար, որը տվյալ պայմաններում կարող էր հանդիսանալ Մարգարյանին նվազագույնը կասկածյալի կարգավիճակ տալը։

Հետևաբար, դատարանն արձանագրում է, որ այս անգործությամբ ևս նախաքննությամբ խախտվել է Ա.Մարգարյանի պաշտպանության իրավունքը։

Վերը նշվածից ելնելով դատարանը, հրապարակային դատաքննությամբ, ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 127-րդ հոդվածի դրույթներին համապատասխան, հետազոտելով և գնահատելով ապացույցներն իրենց վերաբերելիության, թույլատրելիության, իսկ ամբողջ ապացույցներն իրենց համակցությամբ` գործի լուծման համար բավարարության տեսանկյունից` հիմնված ներքին համոզմամբ, սույն դատավճռում շարադրված հիմնավորումների և դրանց հիման վրա կատարված վերլուծության լույսի ներքո արձանագրում է, որ ապացուցված և հիմնավորված չէ այն հանգամանքը, որ Ալբերտ Մարգարյանը կատարել է սույն քրեական գործով մեղադրանքի որոշմամբ իրեն մեղսագրված` ՀՀ քրեական օրենսգրքի 118-րդ հոդվածով նախատեսված արարքը, այլ կերպ, դատարանն արձանագրում է, որ այդ մեղադրանքով պետք է ճանաչվի և հռչակվի վերջինիս անմեղությունը։

Վերը շարադրված պայմաններում և ղեկավարվելով ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 35-րդ և 366-րդ հոդվածների նորմերով, դատարանը գտնում է, որ ամբաստանվող Ալբերտ Սարգսի Մարգարյանի նկատմամբ պետք է կայացվի արդարացման դատավճիռ` նրա մասնակցությունն իրեն մեղսագրված հանցագործությանն ապացուցված չլինելու հիմքով։

ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 360-րդ հոդվածի համաձայն դատարանը սահմանված հաջորդականությամբ պարտավոր է պատասխանել հետևյալ հարցերին.

/…/

1) ապացուցված է արդյոք արարքը, որի կատարման մեջ մեղադրվում է ամբաստանյալը.

2) այդ արարքը համապատասխանում է արդյոք քրեական օրենսգրքի հատուկ մասի նորմերի հատկանիշներին.

3) ապացուցված է արդյոք ամբաստանյալի կողմից այդ արարքը կատարելը./../։

Նույն օրենսգրքի 366-րդ հոդվածի համաձայն՝

«1. Արդարացման դատավճիռը ճանաչում և հռչակում է հանցանքի կատարման մեջ ամբաստանյալի անմեղությունը` այն մեղադրանքով, որով նա ներգրավվել է որպես մեղադրյալ։
2. Դատարանը պարտավոր է սույն օրենսգրքի 35-րդ հոդվածի առաջին մասի 1-3-րդ կետերով և երկրորդ մասով նախատեսված հիմքերից որևէ մեկի առկայության դեպքում տվյալ դատական նիստում կայացնել արդարացման դատավճիռ։»

Օրենսգրքի 35-րդ հոդվածի 1-ին մասի 2-րդ կետում սահմանված է, որ՝

«2. Քրեական հետապնդումը ենթակա է դադարեցման /.../ կատարված հանցագործությանը կասկածյալի կամ մեղադրյալի մասնակցությունն ապացուցված չլինելու արդյունքում, եթե սպառված են նոր ապացույցներ ձեռք բերելու բոլոր հնարավորությունները»։

ՀՀ Սահմանադրության 41-րդ հոդվածի համաձայն՝

«հանցագործության մեջ մեղադրվողը համարվում է անմեղ, քանի դեռ նրա մեղավորությունն ապացուցված չէ օրենքով սահմանված կարգով դատարանի օրինական ուժի մեջ ստացած դատավճռով»։

Համաձայն ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 66-րդ հոդվածի`

«1. Արդարացված է այն անձը, որի նկատմամբ քրեական հետապնդումը դադարեցվել կամ քրեական գործով վարույթը կարճվել է սույն օրենսգրքի 35-րդ հոդվածի առաջին մասի 1-3-րդ կետերով և երկրորդ մասով նախատեսված որևէ հիմքով, կամ որի նկատմամբ կայացվել է արդարացման դատավճիռ։

2. Արդարացվածն իրավունք ունի բողոքարկել իր նկատմամբ քրեական գործի վարույթը կարճելու կամ քրեական հետապնդումը դադարեցնելու հիմքերը կամ արդարացման դատավճիռը։

3. Արդարացվածն իրավունք ունի նաև պահանջել իրեն անօրինական ձերբակալման, կալանավորման, որպես մեղադրյալ ներգրավելու և դատապարտման հետևանքով պատճառված վնասի գույքային հատուցում ամբողջ ծավալով` հաշվի առնելով իրական հնարավոր բաց թողնված օգուտները։

4. Արդարացվածը որպես հատուցում իրավունք ունի ստանալ`

1) աշխատավարձը, թոշակը, նպաստները, այլ եկամուտներ, որոնցից նա զրկվել է.
2) գույքի բռնագրավմամբ` այն պետության եկամուտ դարձնելու, քննություն իրականացնող մարմինների կողմից առգրավվելու, գույքի վրա կալանք դնելու հետևանքով պատճառված վնասը.
3) վճարված դատական ծախսերը.
4) փաստաբանին վճարված գումարները.
5) դատավճիռն ի կատար ածելիս վճարված կամ առգրավված տուգանքը։

5. Գումարները, որոնք ծախսվել են անձին անազատության մեջ պահելու համար, դատական ծախսերը, ինչպես նաև անազատության մեջ պարտադիր աշխատանքներ կատարելու համար այդ անձի աշխատավարձը չեն կարող հանվել այն գումարից, որը ենթակա է վճարման քրեական վարույթն իրականացնող մարմնի սխալի հետևանքով պատճառված վնասը հատուցելու համար։

6. Այն դեպքում, երբ քրեական գործի վարույթը կարճվել է, քրեական հետապնդումը դադարեցվել է կամ արդարացման դատավճիռ է կայացվել հանցակազմի բացակայության հիմքով, սույն հոդվածով նախատեսված վնասի հատուցումը կատարվում է միայն քաղաքացիական դատավարության կարգով` քաղաքացիական հայցի լուծումից հետո։

7. Այն դեպքում, երբ արդարացման դատավճիռը կամ քրեական գործը կարճելու կամ հետապնդումը դադարեցնելու մասին որոշումը, որի հիման վրա կատարվել է վնասի հատուցում, վերացվել է և համապատասխան անձի նկատմամբ նույն գործով կայացվել է մեղադրական դատավճիռ, գումարները, որոնք վճարվել են որպես վնասի հատուցում, կարող է առգրավել դատարանը, որոշման կատարման շրջադարձման կարգով։

8. Արդարացվածն իրավունք ունի նաև`

1) վերականգնվել նախկին աշխատանքում (նախկին պաշտոնում), իսկ դրա անհնարինության դեպքում` ստանալ համարժեք աշխատանք (պաշտոն) կամ նախկին աշխատանքը (պաշտոնը) կորցնելու հետևանքով պատճառված վնասի դրամական փոխհատուցում.
2) ազատազրկման, կալանքի կամ ազատության սահմանափակման ձևով պատիժը կրել, ինչպես նաև կարգապահական գումարտակում պահվելու ժամանակը բոլոր տեսակի աշխատանքային ստաժների մեջ հաշվակցել.
3) հետ ստանալ նախկինում զբաղեցրած բնակելի տարածքը, իսկ դրա անհնարինության դեպքում` ստանալ բնակմակերեսով և գտնվելու վայրով համարժեք բնակելի տարածք.
4) զինվորական և այլ կոչումների վերականգնման` հաշվի առնելով երկարամյա ծառայությունը։

9. Արդարացվածի պահանջով`

1) դատարանը կամ քննություն իրականացնող մարմինները պարտավոր են այդ մասին երկշաբաթյա ժամկետում հայտնել անձի նախկին և ներկա աշխատանքի, ուսման, բնակության վայր.
2) լրատվության միջոցը, որը հրապարակել է քրեական գործի վարույթով կասկածյալին կամ մեղադրյալին նշանակվող տեղեկություններ, պարտավոր է մեկ ամսվա ընթացքում հայտնել գործով կայացված վերջնական որոշման մասին։

10. Քրեական հետապնդման մարմինը պարտավոր է գրավոր ներողություն հայցել արդարացվածից։

11. Արդարացվածի մահվան կամ անգործունակության դեպքում պահանջի իրավունքը սույն հոդվածի չորրորդ, հինգերորդ և իններորդ մասերով անցնում է նրա մոտակա հերթի ժառանգներին»։

Դատարանը գտնում է, որ ամբաստանյալին արդարացնելու պայմաններում նրա նկատմամբ ընտրված խափանման միջոցը` չհեռանալու մասին ստորագրությունը, պետք վերացվի։
4. Եզրափակիչ մաս
Ելնելով վերոգրյալից և ղեկավարվելով ՀՀ Քրեական դատավարության օրենսգրքի 35, 357-359, 360, 366, 367, 369-373-րդ հոդվածներով, դատարանը



Վ Ճ Ռ Ե Ց

Ալբերտ Սարգսի Մարգարյանին ՀՀ Քրեական օրենսգրքի 118-րդ հոդվածով առաջադրված մեղադրանքում արդարացնել՝ ճանաչելով և հռչակելով նրա անմեղությունն այդ hոդվածով նախատեսված հանցանքի կատարման մեջ՝ վերջինիս մասնակցությունն իրեն մեղսագրված արարքին ապացուցված չլինելու հիմքով։

Ալբերտ Սարգսի Մարգարյանի նկատմամբ ընտրված խափանման միջոցը` չհեռանալու մասին ստորագրությունը, վերացնել։

Ալբերտ Սարգսի Մարգարյանին պարզաբանել ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 66-րդ և 67-րդ հոդվածներով սահմանված` արդարացվածի և նրան պատճառված /հնարավոր/ վնասի հատուցման` նրա իրավունքներն ու հատուցման կարգը։

Դատավճիռը կարող է բողոքարկվել ՀՀ Վերաքննիչ քրեական դատարան` այն ստանալուց հետո` մեկամսյա ժամկետում։




Դ Ա Տ Ա Վ Ո Ր Մ. Մ Ա Կ Յ Ա Ն