ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
ՎԵՐԱՔՆՆԻՉ ՔՐԵԱԿԱՆ ԴԱՏԱՐԱՆ

ՈՐՈՇՈՒՄ
ՀԱՆՈՒՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

Երևան քաղաքի Կենտրոն և Նորք-Մարաշ
վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության
առաջին ատյանի դատարանի դատավճիռ
գործ թիվ ԵԿԴ/0065/01/15
նախագահող դատավոր Մ.Մարտիրոսյան

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԱՔՆՆԻՉ ՔՐԵԱԿԱՆ ԴԱՏԱՐԱՆԸ
/այսուհետ նաև` Վերաքննիչ դատարան/ ԿԱԶՄՈՎ`

նախագահող դատավոր` Գ. ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ
դատավորներ` Ռ.ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ
Ս.ՉԻՉՈՅԱՆ

քարտուղարությամբ` Հ.ՀԱԿՈԲՅԱՆԻ

մասնակցությամբ`
դատախազներ` Տ.ԵՆՈՔՅԱՆԻ
Ա.ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆԻ
ամբաստանյալ` Ա.ՔԻՇՄԻՐՅԱՆԻ
պաշտպան` Հ.ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆԻ
2015 թվականի հոկտեմբերի 20-ին Երևան քաղաքում

դռնբաց դատական նիստում վճռաբեկության կանոններով քննության առնելով Արա Լևոնի Քիշմիրյանի վերաբերյալ` ՀՀ քրեական օրենսգրքի 316-րդ հոդվածի 1-ին մասով Երևան քաղաքի Կենտրոն և Նորք-Մարաշ վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի դատարանի /այսուհետ նաև` Առաջին ատյանի դատարան/ 2015 թվականի հուլիսի 15-ի դատավճռի դեմ Երևան քաղաքի Կենտրոն և Նորք-Մարաշ վարչական շրջանների դատախազության դատախազ Տ.Ենոքյանի վերաքննիչ բողոքը.
Պ Ա Ր Զ Ե Ց
Գործի դատավարական նախապատմությունը.
1. ՀՀ ՔԿ Երևան քաղաքի ՔՎ Երևան քաղաքի Կենտրոն և Նորք-Մարաշ վարչական շրջանների քննչական բաժնի ավագ քննիչ Հ.Համբարձումյանի 2015 թվականի փետրվարի 28-ի որոշմամբ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 316-րդ հոդվածի 1-ին մասով հարուցվել և վարույթ է ընդունվել թիվ 13120715 քրեական գործը /քրեական գործ, հատոր 1, էջ 25/:
2. 2015 թվականի մարտի 04-ի որոշմամբ Ա.Քիշմիրյանը ձերբակալվել է /քրեական գործ, հատոր 1, էջ 66-69/:
3. ՀՀ ՔԿ Երևան քաղաքի ՔՎ Երևան քաղաքի Կենտրոն և Նորք-Մարաշ վարչական շրջանների քննչական բաժնի ավագ քննիչ Հ.Համբարձումյանի 2015 թվականի մարտի 06-ի որոշմամբ Արա Լևոնի Քիշմիրյանը ներգրավվել է որպես մեղադրյալ և նրան մեղադրանք է առաջադրվել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 316-րդ հոդվածի 1-ին մասով /քրեական գործ, հատոր 1, էջ 94-95/:
4. Առաջին ատյանի դատարանի 2015 թվականի մարտի 06-ի որոշմամբ մեղադրյալ Արա Լևոնի Քիշմիրյանի նկատմամբ որպես խափանման միջոց է կիրառվել կալանավորումը` երկու ամիս ժամկետով, կալանավորման սկիզբը հաշվվել է 2015 թվականի մարտի 04-ից:
Կալանավորումը գրավով փոխարինելու մասին պաշտպան Կ.Սարդարյանի միջնորդությունը մերժվել է` անհիմն լինելու պատճառով /քրեական գործ, հատոր 1, էջ 103-104/:
5. 2014 թվականի մարտի 19-ին թիվ 13120715 քրեական գործը մեղադրական եզրակացությամբ ուղարկվել է Առաջին ատյանի դատարան, որը դատարանում ստացվել է նույն թվականի մարտի 20-ին /քրեական գործ, հատոր 1, էջ 142-143/:
6. Առաջին ատյանի դատարանի դատավոր Ա.Վարդանյանի 2015 թվականի մարտի 20-ի որոշմամբ քրեական գործն ընդունվել է վարույթ /քրեական գործ հատոր 1, էջ 147/:
7. 2015 թվականի մարտի 23-ին թիվ ԵԿԴ/0065/01/15 քրեական գործը մակագրվել է դատավոր Մ.Մարտիրոսյանին /քրեական գործ, հատոր 2, էջ 1/:
8. Առաջին ատյանի դատարանի դատավոր Մ.Մարտիրոսյանի 2015 թվականի մարտի 27-ի որոշմամբ քրեական գործն ընդունվել է վարույթ և նույն թվականի մարտի 31-ին նշանակվել դատաքննության /քրեական գործ հատոր 2, էջ 3, 12/:
9. Առաջին ատյանի դատարանի 2015 թվականի հուլիսի 15-ի դատավճռով ճանաչվել և հռչակվել է ամբաստանյալ Արա Լևոնի Քիշմիրյանի անմեղությունը` ՀՀ քրեական օրենսգրքի 316-րդ հոդվածի 1-ին մասով նախատեսված հանցանքի կատարման մեջ, Արա Քիշմիրյանի նկատմամբ քրեական հետապնդումը դադարեցվել է և նա արդարացվել է` հանցակազմի բացակայության պատճառաբանությամբ։
Արա Լևոնի Քիշմիրյանի նկատմամբ կիրառված խափանման միջոց կալանավորումը վերացվել է և նա անհապաղ ազատվել է դատական նիստի դահլիճում /քրեական գործ, հատոր 2, էջ 66-75/:
10. Երևան քաղաքի Կենտրոն և Նորք-Մարաշ վարչական շրջանների դատախազության դատախազ Տ.Ենոքյանը վերաքննիչ բողոք է ներկայացրել վերոհիշյալ դատավճռի դեմ, որը վերաքննիչ դատարանում ստացվել է 2015 թվականի օգոստոսի 12-ին, իսկ քրեական գործը` 2015 թվականի օգոստոսի 20-ին:
11. Վերաքննիչ դատարանի 2015 թվականի օգոստոսի 20-ի որոշմամբ Երևան քաղաքի Կենտրոն և Նորք-Մարաշ վարչական շրջանների դատախազության դատախազ Տ.Ենոքյանի վերաքննիչ բողոքն ընդունվել է վարույթ և քրեական գործը նշանակվել դատական քննության` վճռաբեկության կանոններով:
12. Վերաքննիչ բողոքի գրավոր պատասխան Վերաքննիչ դատարան չի ներկայացվել:
Գործի փաստական հանգամանքները
13. Նախաքննական մարմնի կողմից ՀՀ քրեական օրենսգրքի 316-րդ հոդվածի 1-ին մասով ամբաստանյալ Արա Լևոնի Քիշմիրյանին մեղադրանք է առաջադրվել այն բանի համար, որ նա գտնվելով ոգելից խմիչքի ազդեցության տակ, 2015 թվականի փետրվարի 17-ին, ժամը 22։20-ի սահմաններում, Երևանի Վարդանանց 15/5 հասցեում գործող «Անգել» կարաոկե ակումբում կյանքի համար ոչ վտանգավոր բռնություն է գործադրել իշխանության ներկայացուցիչ, ՀՀ ոստիկանության Կենտրոնական բաժնին կից պահպանության վաշտի ջոկի հրամանատար Սարգիս Արկադիի Կարապետյանի նկատմամբ` կապված վերջինիս ծառայողական պարտականությունները կատարելու հետ։
Այսպես. Արա Լևոնի Քիշմիրյանը, 2015 թվականի փետրվարի 17-ին, ժամը 22։20-ի սահմաններում, գործով չպարզված անձի հետ այցելել է Երևանի Վարդանանց 15/5 հասցեում գտնվող «Անգել» կարաոկե ակումբ, որտեղ դրսևորելով բացահայտ անհարգալից վերաբերմունք և արհամարհանք, ակումբի աշխատակիցների ու հաճախորդների ներկայությամբ անհիմն բարձրաձայն տվել է սեռական բնույթի հայհոյանքներ և չենթարկվելով իշխանության ներկայացուցիչ, «Անգել» ակումբում ծառայություն իրականացնող ոստիկան` ՀՀ ոստիկանության Կենտրոնական բաժնին կից պահպանության վաշտի ջոկի հրամանատար Սարգիս Արկադիի Կարապետյանի օրինական պահանջներին` դադարեցնելու իր հակահասարակական գործողությունները և չհայհոյելու, հակազդել է վերջինիս լիազորությունների իրականացմանը, կյանքի համար ոչ վտանգավոր բռնություն է գործադրել նրա նկատմամբ` 3 անգամ բռունցքով հարվածել է` պատճառելով թեթև վնասի հատկանիշներ չպարունակող վերին շրթունքի արյունազեղումների ձևով մարմնական վնասվածք /քրեական գործ, հատոր 1, էջ 94-95/:
Առաջին ատյանի դատարանն արձանագրել է, որ քրեական գործի նախաքննությամբ չի ապացուցվել և դատաքննությամբ չի հաստատվել այն հանգամանքը, որ ամբաստանյալ Ա.Քիշմիրյանի կողմից կատարված արարքում առկա է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 316-րդ հոդվածի 1-ին մասով նախատեսված հանցագործության հանցակազմը, ուստի ՀՀ քրեական օրենսգրքի 316-րդ հոդվածի 1-ին մասով առաջադրված մեղադրանքում ամբաստանյալ Ա.Քիշմիրյանը ենթակա է արդարացման` կատարած արարքում հանցակազմի բացակայության հիմքով /քրեական գործ, հատոր 2, էջ 66-75/:
Վերաքննիչ բողոքի հիմքերը, հիմնավորումները և պահանջը
Վերաքննիչ բողոքը քննվում է հետևյալ հիմքերի և հիմնավորումների սահմաններում.
14. Դիմող` դատախազ Տ.Ենոքյանը վերաքննիչ բողոքում ներկայացնելով քրեական գործի դատավարական նախապատմությունը` հայտնել է, որ Առաջին ատյանի դատարանը թույլ է տվել դատական սխալ, որն ազդել է գործի ելքի վրա, ճիշտ չի կիրառվել քրեական օրենքը, չեն պահպանվել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 10-րդ, 48-րդ, 61-րդ հոդվածներով սահմանված պահանջները, խաթարվել են պատժի նպատակները, խախտվել սահմանադրությամբ պաշտպանվող շահերի անհրաժեշտ հավասարակշռությունը, որպիսի պայմաններում դատական ակտը ենթակա է բեկանման:
Առաջին ատյանի դատարանն ամբաստանյալ Ա.Քիշմիրյանին արդարացնելու հիմքում դրել է այն, որ առկա ապացույցների համակցությունը բավարար չէ հիմնավոր կասկածից վեր ապացուցողական չափանիշին համապատասխան հաստատված համարելու, որ Ա.Քիշմիրյանը կատարել է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 316-րդ հոդվածի 1-ին մասով նախատեսված հանցավոր արարք: Մեղադրական եզրակացության հիմքում դրված ապացույցների համակցությունը բավարար չէ Ա.Քիշմիրյանի անմեղության կանխավարկածը հաղթահարելու և նրան մեղսագրվող հանցավոր արարքի փաստական հանգամանքները հաստատված համարելու համար այն ծավալով, որը կբացառի դրա ապացուցվածության վերաբերյալ ցանկացած ողջամիտ կասկած:
Դատարանը գտել է, որ տուժող Ս.Կարապետյանի՝ որպես իշխանության ներկայացուցչի՝ ոստիկանի նկատմամբ, իր ծառայողական պարտականությունների հետ կապված բռնություն գործադրելու առումով առկա է չփարատված կասկած, որը մեկնաբանել է հօգուտ ամբաստանյալի:
Առաջին ատյանի դատարանը դատավճռի հիմքում դրել է նաև ՀՀ վճռաբեկ դատարանի 2014 թվականի դեկտեմբերի 16-ի թիվ ԱՐԴ/0038/01/13 որոշումը, որը ճիշտ չի մեկնաբանվել:
Տուժող Ս.Կարապետյանը ցուցմունք է տվել, որ Ա.Քիշմիրյանին ճանաչել է շուրջ 17 տարի, նույն թաղամասի բնակիչներ են: Եղել են դեպքեր, որ կատակեն, սակայն, երբ արդեն ոստիկանության ծառայող է հանդիսացել, իրենց շփումը հեռակա է դարձել: 2015 թվականի փետրվարի 17-ին, ժամը 21-ից ոստիկանության համազգեստով ծառայություն է իրականացրել <<Անգել>> կարաոկե ակումբում: Իր պարտականությունների մեջ է մտել նաև հասարակական կարգի պահպանության ապահովումը:
Դեպքի օրը Ա.Քիշմիրյանը եկել է ակումբ և ցանկացել` մուտք գործել ակումբի տարածք: Ակումբի սեփականատերն աշխատակիցներին զգուշացրած է եղել, որ վերջինիս թույլ չտան մտնել ակումբ՝ կապված նրա պահվածքի և ակումբում հաճախակի տեղի ունեցած միջադեպերի հետ: Առաջարկել է, որ նա կապնվի ակումբի սեփականատիրոջ հետ և ձեռք բերի նրա համաձայնությունը: Ա.Քիշմիրյանը հայտնել է, որ <<չունի ոչ մեկին զանգելու, իր առաջ ոչ մեկը չի կարող դուռ փակել>>: Որից հետո զրուցել է ակումբի սեփականատիրոջ հոր հետ և մտել ակումբ:
Արդեն ակումբում Ա.Քիշմիրյանը գարեջրի շիշը ձեռքին, հաճախակի հայհոյանքներ է հնչեցրել: Մի քանի անգամ, նույնիսկ ժպտալով նախազգուշացրել է վերջինիս, հայտնել, որ հաճախորդներ կան ակումբում: Քիչ անց, երբ բարի սեղանի մոտ զրուցելիս է եղել ակումբի անվտանգության աշխատակցի հետ, մեջքին հարված է զգացել, շրջվել է և տեսել, որ հարվածողը Ա.Քիշմիրյանն է, ով շարունակել է հայհոյանքներ տալ ինչպես իր, այնպես էլ ոստիկանության հասցեին: Վերջինիս փորձել է կարգի հրավիրել և ձեռքով հրել է, սակայն Ա.Քիշմիրյանը կարծես ակումբի մուտք գործելու մեջ խոչընդոտող է համարել միայն իրեն, սկսել է բռունցքով մի քանի անգամ հարվածել իր դեմքին:
Դեպքի օրն Ա.Քիշմիրյանի հետ ակումբի ներսում տեղի ունեցած մտերմիկ շփման առումով տուժող Ս.Կարապետյանը ցուցմունք է տվել, որ հասկանալով, որ Ա.Քիշմիրյանը գտնվում է ալկոհոլի ազդեցության տակ, ծանոթ լինելով նրա կոնֆլիկտային բնավորությանը, փորձել է այդ կերպ նախազգուշացնել նրան, որ ակումբում հաճախորդներ կան, սիրաշահել է՝ ավելորդ բարդություններից խուսափելու համար:
<<Անգել>> կարաոկե ակումբի անվտանգության աշխատակից Կ.Պետրոսյանը ցուցմունք է տվել, որ Ա.Քիշմիրյանի մուտքն ակումբ արգելված է եղել՝ կապված վերջինիս մասնակցությամբ նախկինում ակումբում տեղի ունեցած միջադեպի հետ: Ա.Քիշմիրյանը դիմել է իրեն՝ ասելով, որ ցանկանում է ընդամենը մեկ շիշ գարեջուր խմել: Ինքը թույլատրել է: Քիշմիրյանն իմացել է նաև, որ Ս.Կարապետյանն իրականացնում է ակումբի պահպանությունը: Ակումբում հաճախակի նկատել է Ա.Քիշմիրյանին Ս.Կարապետյանի և այլ հաճախորդների հետ զրուցելուց, որի ընթացքում Ա.Քիշմիրյանը հնչեցրել է վերացական հայհոյանքներ: Ս.Կարապետյանի հետ զրույցից, վերջիններիս հայացքներից հասկացել է, որ կատակում են: Հետո Ա. Քիշմիրյանը սկսել է մի քանի անգամ հարվածել Ս.Կարապետյանի դեմքին, երբ վերջինս մի պահ իր հետ է զրուցել, սակայն ինքը մտածելով, որ դա կատակ է՝ չի միջամտել:
Մեղադրանքի կողմի հարցադրմանը, թե հնարավոր է Ս.Կարապետյանը կատակելով կամ ժպտալով փորձել է կարգի հրավիրել Ա.Քիշմիրյանին՝ հաշվի առնելով վերջինիս դրսևորած ոչ համարժեք պահվածքը, վկան պատասխանել է, որ այդ հարցին չի կարող պատասխանել, քանի որ չգիտի:
Դատարանում հետազոտվել են նաև դատաբժշկական փորձաքննության թիվ 358 եզրակացությունը, որի համաձայն ` Ս.Կարապետյանի մարմնական վնասվածքները՝ վերին շրթունքի շրջանի արյունազեղումների, սալջարդ վերքերի ձևով, հասցվել են՝ բութ, կոշտ առարկաներով, չի բացառվում նաև՝ բռունցքներով, որոնք առողջության թեթև վնասի հատկանիշներ չեն պարունակել:
Այլ փաստաթուղթ` ապացույց ճանաչված 2015 թվականի փետրվարի 17-ին ՀՀ ոստիկանության Երևան քաղաքի վարչության Կենտրոնական բաժնի Մարաշի բաժանմունքի պետին հասցեագրված զեկուցագրով, տուժող Ս.Կարապետյանը հայտնել է, որ 2015 թվականի փետրվարի 17-ին` ժամը 22-ի սահմաններում ծառայություն է իրականացրել Երևանի Վարդանանց 15/5 հասցեում գտնվող <<Անգել>> կարաոկե ակումբում, որտեղ այցելել է մի երիտասարդ /Ա.Քիշմիրյանը/, ով գտնվելով ալկոհոլի ազդեցության տակ՝ հաճախորդների և ակումբի աշխատակիցների ներկայությամբ բարձրաձայն տվել է սեռական բնույթի հայհոյանքներ, չի ենթարկվել իր օրինական պահանջներին և 3 անգամ բռունցքով հարվածել է դեմքին:
Որպես այլ փաստաթուղթ ապացույց ճանաչված՝ Ա.Քիշմիրյանի սթափության աստիճանի վերաբերյալ արձանագրության համաձայն, Ա.Քիշմիրյանը գործածել է 0.60մգ/լ ալկոհոլ:
Որպես այլ փաստաթուղթ ապացույց ճանաչված` դեպքի օրը <<Անգել>> կարաոկե ակումբի սրահը տեսանկարահանող սարքի ձայնագրության զննությամբ ակնհայտ է, թե ինչպես է Ա.Քիշմիրյանը երեք անգամ հարվածներ հասցնում Ս.Կարապետյանի դեմքին, իսկ վերջինս, ըստ իր ցուցմունքի այդ ընթացքում պահանջ է ներկայացնում, որ նա հանդարտվի և հեռանա ակումբից:
Վերոնշյալ ապացույցները հիմնավոր համարելով, դրանք վերաբերելիության և թույլատրելիության սահմաններում իրենց համակցության մեջ գնահատելով՝ մեղադրանքի կողմը հիմնավորված է համարել ամբաստանյալ Ա.Քիշմիրյանին ՀՀ քրեական օրենսգրքի 316-րդ հոդվածի 1-ին մասով մեղսագրված արարքը:
Առաջին ատյանի դատարանը ձեռք բերված ապացույցները յուրովի է մեկնաբանել՝ հիմնավորված համարելով ամբաստանյալ Ա.Քիշմիրյանի՝ նախաքննությանը և դատաքննությանը ներկայացրած հանգամանքները:
Մասնավորապես՝ ամբաստանյալ Ա.Քիշմիրյանը ցուցմունք է տվել, որ դեպքի օրը ցանկացել է մտնել ակումբ և <<մի բաժակ բան խմել>>, սակայն իրեն թույլ չեն տվել: Ինքը ցանկացել է տեսնել ակումբի սեփականատիրոջ հորը, որին ընդունում է հարազատ հոր պես: Քանի որ իր առաջ ոչ մեկը չէր կարող դուռ փակել, ներս է մտել: Նախկինում ճանաչել է Ս.Կարապետյանին և այդ օրն ի սկզբանե կատակել է նրա հետ, ձեռքը դրել վերջինիս ուսին, որից հետո Ս.Կարապետյանը թեթև ապտակ է հասցրել իրեն, այնուհետև ինքը մի քանի անգամ հարվածել է վերջինիս դեմքին: Իր նպատակը չի եղել հասարակական կարգի խախտումը խափանող ոստիկանության աշխատակցին դիմադրելը, քանի որ Ս.Կարապետյանն այդ ընթացքում իրեն կարգի չի հրավիրել, ոչինչ չի նախազգուշացրել, իրենք ուղղակի կատակել են, ինչպես եղբայրը եղբոր, ընկերն ընկերոջ հետ: Միջադեպը եղել է կենցաղային բնույթի, քանի որ Ս.Կարապետյանին չի ընդունել որպես ոստիկանության ծառայողի: Ինչ վերաբերվել է իր կողմից հայհոյանքներ հնչեցնելուն, ապա պատճառաբանել է, որ չի հիշում դրանց բնույթը, իսկ եթե նույնիսկ հայհոյանքներ եղել են, ապա դրանք հաճախորդների կողմից լսելի չէին կարող լինել, քանի որ ակումբում հնչել է բարձր երաժշտություն:
Առաջին ատյանի դատարանն ամբաստանյալ Ա.Քիշմիրյանի և <<Անգել>> կարաոկե ակումբի անվտանգության աշխատակից Կ.Պետրոսյանի ցուցմունքները համադրելով ակումբի տեսանկարահանող սարքի տեսագրության հետազոտության հետ՝ դիտարկել է, որ մինչև <<Անգել>> ակումբի սրահում 2015 թվականի փետրվարի 17-ին, ժամը 22:31-ին տեղի ունեցած միջադեպը՝ տուժողը և ամբաստանյալը գտնվել են ջերմ հարաբերությունների մեջ, ջերմորեն զրուցել են միմյանց հետ: Նրանք մտերիմ ձևով, ժպիտները դեմքներին, ձեռքերով միմյանց հպվելով, հրելով ու թեթևակի հարվածներ հասցնելով՝ կատակել են: Երբ ամբաստանյալը մեկ անգամ ձեռքով հարվածել է տուժողի պարանոցին, տուժող Ս.Կարապետյանը նույն պահին ձեռքը հետ տանելով հարվածել է Ա.Քիշմիրյանի դեմքին: Դրա հետևանքով վիճաբանություն է սկսվել և ամբաստանյալ Ա.Քիշմիրյանը ձեռքերով երեք անգամ հարվածներ է հասցրել տուժող Ս.Կարապետյանին, այդ թվում դեմքի շրջանում:
Առաջին ատյանի դատարանը հիմնավորված է համարել, որ Ա.Քիշմիրյանը կատակել է Ս.Կարապետյանի հետ, մինչդեռ արդի հայերենում <<կատակ>> եզրույթն ունի՝ առանց լուրջ դիտավորության ասված խոսք կամ ծիծաղելի սրամիտ արարք, հնարք նշանակությունը:
Նկատի ունենալով, որ դատաքննության ընթացքում հետազոտված տեսագրությունը համր է, ուստի նրանց խոսքի բովանդակության մասին անդրադարձն առնվազն առարկայազուրկ է:
Միաժամանակ՝ դատարանը հիմնավորված չի համարել տուժող Ս.Կարապետյանի ցուցմունքում առկա այն հիմնավորումները, որ մինչև դեպքն իրենց միջև առկա մտերմությունը պայմանավորված է եղել Ա.Քիշմիրյանին սիրաշահելով կարգի հրավիրելուն՝ հաշվի առնելով նրա կոնֆլիկտային բնույթը:
Հղում կատարելով ՀՀ վճռաբեկ դատարանի 2014 թվականի դեկտեմբերի 16-ի թիվ ԱՐԴ/0038/01/13 որոշման դրույթների վրա` գտել է, որ ամբաստանյալ Ա.Քիշմիրյանը, նկատի ունենալով, որ ոստիկանության աշխատակից Ս.Կարապետյանն իրեն առաջարկել է ակումբ մուտք գործելու համար հաշվի առնել ակումբի սեփականատիրոջ կարծիքը, որպես ոստիկանության աշխատակցի՝ վերջինիս ծառայողական պարտականությունների համար վրեժ լուծելու համար ակումբում պարբերաբար տվել է վերացական բնույթի հայհոյանքներ, ցույց տալով իր առավելություններն, այդ ընթացքում տվել է նաև հայհոյանքներ ոստիկանության հասցեին, որը զուգորդել է Ս.Կարապետյանի առողջության համար ոչ վտանգավոր բռնություն գործադրելով, այդ կերպ հակազդելով Ս. Կարապետյանի լիազորությունների իրականացմանը:
Հիշյալ միջադեպի շարժառիթը հանդիսացել է այն, որ ամբաստանյալ Ա.Քիշմիրյանը ցանկացել է վրեժ լուծել իշխանության ներկայացուցիչ, ոստիկանության աշխատակից հանդիսացող Ս.Կարապետյանից վերջինիս ծառայողական պարտականությունների համար:
Ուշադրության է արժանի այն հանգամանքը, որ ամբաստանյալ Ա.Քիշմիրյանը <<Անգել>> կարաոկե ակումբում հաճախակի է աչքի ընկել իր վատ վարքագծով, ոստիկանության աշխատակիցների օրինական պահանջներին չենթարկվելով, որի վերաբերյալ գործի դատաքննությունը շարունակվում է Առաջին ատյանի դատարանում: Վերոշարադրյալն է պատճառ հանդիսացել, որ ակումբի տնօրինությունն արգելել է նրան հետագայում մուտք գործել ակումբի տարածք:
Հղում կատարելով ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 25-րդ հոդվածի, ՀՀ քրեական օրենսգրքի 10-րդ հոդվածի, ՀՀ վճռաբեկ դատարանի մակար Հովհաննիսյանի և Աշոտ Մարտիրոսյանի վերաբերյալ 2010 թվականի փետրվարի 10-ի որոշման դրույթների վրա` գտել է, որ ամբաստանյալի անձը բացասական է բնութագրվում, առկա է վերջինիս կողմից հանցանքի կատարման ռեցեդիվը:
Ա.Քիշմիրյանը նախկինում եղել է ազատազրկման դատապարտված ՀՀ քրեական օրենսգրքի 113-րդ հոդվածի 1-ին մասով նախատեսված հանցավոր արարք կատարելու համար և 2013 թվականի սեպտեմբերի 27-ին 1 ամիս 20 օր ժամկետով պատիժը կրելուց ազատվել է պայմանական վաղաժամկետ:
Ամբաստանյալի նկատմամբ պատիժ նշանակելիս անհատական մոտեցման սկզբունքը պահպանելու, ինչպես նաև պատիժ նշանակելիս հանցանքի ծանրությունը հաշվի առնելու հարցի վերաբերյալ իր դիրքորոշումն է արտահայտել ՀՀ վճռաբեկ դատարանը՝ 2007 թվականի օգոստոսի 30-ի թիվ ՎԲ-142/07 որոշմամբ:
Դատարանը հանրության համար վտանգավորության աստիճանը որոշելու ժամանակ պետք է պարզի և հաշվի առնի նաև քրեական օրենքով պաշտպանվող հասարակական հարաբերության սոցիալական նշանակությունը հանցանքի կատարման պահին, ինչը սույն գործով ամբաստանյալի նկատմամբ դատավճիռ կայացնելիս Առաջին ատյանի դատարանը չի պահպանել:
Բողոք բերած անձ` դատախազ Տ.Ենոքյանը խնդրել է Առաջին ատյանի դատարանի 2015 թվականի հուլիսի 15-ի դատավճիռը բեկանել և կայացնել մեղադրական դատավճիռ՝ ամբաստանյալ Ա.Քիշմիրյանին դատապարտելով 3 տարվա ազատազրկման:
15. Դատախազներ Ա.Մարտիրոսյանը և Տ.Ենոքյանը պնդեցին վերաքննիչ բողոքը, խնդրեցին այն բավարարել:
Ամբաստանյալ Ա.Քիշմիրյանը և նրա պաշտպան Հ.Իսրայելյանն առարկեցին վերաքննիչ բողոքի դեմ` խնդրեցին այն մերժել` օրինական ուժի մեջ թողնել Առաջին ատյանի դատարանի դատավճիռը:
Դատական նախորդ կազմով բողոքի քննարկման ժամանակ տուժող Ա.Կարապետյանը միացել էր դատախազի վերաքննիչ բողոքին, խնդրել` այն բավարարել:
Վերաքննիչ դատարանի պատճառաբանությունները և եզրահանգումը.
Վերաքննիչ դատարանը, քննության առնելով վերաքննիչ բողոքը` բողոքի հիմքերի և հիմնավորումների սահմաններում, լսելով բողոքում ներկայացված հետևությունները հիմնավորելու մասին դատախազներ Տ.Ենոքյանի և Ա.Մարտիրոսյանի ելույթները, ամբաստանյալ Ա.Քիշմիրյանի և նրա պաշտպան Հ.Իսրայելյանի վերաքննիչ բողոքի պատասխանները, ինչպես նաև ուսումնասիրելով, վերլուծելով քրեական գործի նյութերը, գնահատելով դրանք վերաբերելիության, թույլատրելիության, իսկ ամբողջ ապացույցներն իրենց համակցությամբ գործի լուծման համար բավարարության տեսանկյունից, ներքին համոզմամբ, հանգում է հետևության, որ դատախազ Տ.Ենոքյանի վերաքննիչ բողոքը պետք է բավարարել ու Առաջին ատյանի դատարանի արդարացման դատավճիռը բեկանել և Ա.Քիշմիրյանին մեղավոր ճանաչել ու դատապարտել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 316-րդ հոդվածի 1-ին մասով, հետևյալ պատճառաբանությամբ.
16. ՀՀ քրեական օրենսգրքի 316-րդ հոդվածի համաձայն.
<< 1. Իշխանության ներկայացուցչի կամ նրա մերձավոր ազգականի նկատմամբ կյանքի կամ առողջության համար ոչ վտանգավոր բռնություն գործադրելը կամ բռնություն գործադրելու սպառնալիքը՝ կապված նրա կողմից իր ծառայողական պարտականությունները կատարելու հետ՝
պատժվում է տուգանքով՝ նվազագույն աշխատավարձի երեքհարյուրապատիկից հինգհարյուրապատիկի չափով կամ կալանքով՝ առավելագույնը մեկ ամիս ժամկետով, կամ ազատազրկմամբ՝ առավելագույնը հինգ տարի ժամկետով: …>>:
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 5-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն.
«Արարքի հանցավորությունը, դրա պատժելիությունը և քրեաիրավական այլ հետեանքները որոշվում են միայն քրեական օրենքով>>։
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 10-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն.
«1. Հանցանք կատարած անձի նկատմամբ կիրառվող պատիժը և քրեաիրավական ներգործության այլ միջոցները պետք է լինեն արդարացի համապատասխանեն հանցանքի ծանրությանը, դա կատարելու հանգամանքներին, հանցավորի անձնավորությանը, անհրաժեշտ և բավարար լինեն նրան ուղղելու և նոր հանցագործությունները կանխելու համար»։
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 48-րդ հոդվածի համաձայն.
«1. Պատիժը պետական հարկադրանքի միջոց է, որը դատարանի դատավճռով պետության անունից նշանակվում է հանցագործության համար մեղավոր ճանաչված անձի նկատմամբ և արտահայտվում է այդ անձին իրավունքներից ու ազատություններից օրենքով նախատեսված զրկմամբ կամ դրանց սահմանափակմամբ։
2. Պատժի նպատակն է վերականգնել սոցիալական արդարությունը, ուղղել պատժի ենթարկված անձին, ինչպես նաև կանխել հանցագործությունները>:
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 61-րդ հոդվածով սահմանված են պատիժ նշանակելու ընդհանուր սկզբունքները։
«1. Հանցագործության համար մեղավոր ճանաչված անձի նկատմամբ նշանակվում է արդարացի պատիժ, որը որոշվում է սույն օրենսգրքի Հատուկ մասի համապատասխան հոդվածի սահմաններում հաշվի առնելով սույն օրենսգրքի Ընդհանուր մասի դրույթները»։
2. Պատժի տեսակը և չափը որոշվում են հանցագործության հանրության համար վտանգավորության աստիճանով և բնույթով, հանցավորի անձը բնութագրող տվյալներով, այդ թվում պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող կամ ծանրացնող հանգամանքներով>>:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 25-րդ հոդվածի համաձայն.
<<1. Դատավորը, ինչպես նաև հետաքննության մարմինը, քննիչը, դատախազը ապացույցները գնահատում են իրենց ներքին համոզմամբ:
2. Քրեական դատավարությունում ոչ մի ապացույց նախապես հաստատված ապացույցի ուժ չունի: Դատավորը, ինչպես նաև հետաքննության մարմինը, քննիչը, դատախազը չպետք է կանխակալ մոտեցում ցուցաբերեն ապացույցներին, չպետք է դրանց որոշ մասին մյուսների նկատմամբ առավել կամ նվազ նշանակություն տան` մինչև դրանց հետազոտումը պատշաճ իրավական ընթացակարգի շրջանակներում>>:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 126-րդ հոդվածի համաձայն. <<Գործով հավաքված ապացույցները ենթակա են բազմակողմանի և օբյեկտիվ ստուգման` ձեռք բերված ապացույցի վերլուծության, այն այլ ապացույցների հետ համադրելու, նոր ապացույցներ հավաքելու, ապացույցների ձեռքբերման աղբյուրներն ստուգելու միջոցով>>:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 127-րդ հոդվածի համաձայն. <<Յուրաքանչյուր ապացույց ենթակա է գնահատման` վերաբերելիության, թույլատրելիության, իսկ ամբողջ ապացույցներն իրենց համակցությամբ` գործի լուծման համար բավարարության տեսանկյունից:
Հետաքննության մարմնի աշխատակիցը, քննիչը, դատախազը, դատավորը, ղեկավարվելով օրենքով, ապացույցները գնահատում են ապացույցների համակցության մեջ` դրանց բազմակողմանի, լրիվ և օբյեկտիվ քննության վրա հիմնված իրենց ներքին համոզմամբ>>:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 360-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն.
<<Դատավճիռ կայացնելիս դատարանը ներկայացված հաջորդականությամբ լուծում է հետևյալ հարցերը`
1) ապացուցված է արդյոք արարքը, որի կատարման մեջ մեղադրվում է ամբաստանյալը.
2) այդ արարքը համապատասխանում է արդյոք քրեական օրենսգրքի հատուկ մասի նորմերի հատկանիշներին.
3) ապացուցված է արդյոք ամբաստանյալի կողմից այդ արարքը կատարելը.
4) ապացուցված է արդյոք ամբաստանյալի մեղավորությունը տվյալ հանցանքը կատարելու մեջ և, եթե այո, ապա քրեական օրենսգրքի որ հոդվածով, մասով, կետով է նախատեսված այն….
… 6) ենթակա է արդյոք պատժի ամբաստանյալն իր կատարած հանցանքի համար.
7) ինչ պատիժ պետք է նշանակվի ամբաստանյալի նկատմամբ.
8) ամբաստանյալն արդյոք պետք է կրի իր նկատմամբ նշանակված պատիժը …>>:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 395-րդ հոդվածի համաձայն`
<<1. Բողոքարկված դատական ակտը բեկանվում կամ փոխվում է, եթե թույլ է տրվել դատական սխալ, այն է`
1) գործի փաստական հանգամանքների մասին դատական ակտում շարադրված դատարանի հետևությունները չեն համապատասխանում վերաքննիչ դատարանում հետազոտված ապացույցներին.
2) ճիշտ չի կիրառվել քրեական օրենքը կամ Հայաստանի Հանրապետության միջազգային պայմանագիրը.
3) առկա է քրեադատավարական օրենքի էական խախտում….>>:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 396-րդ հոդվածի համաձայն`
<<1. պարզելով, որ գործի փաստական հանգամանքների մասին առաջին ատյանի դատարանի դատական ակտում շարադրված` դատարանի հետևությունները չեն համապատասխանում գործի փաստական հանգամանքներին, վերաքննիչ դատարանը ամբողջությամբ կամ մասնակիորեն բեկանում և փոփոխում է դատական ակտը կամ գործն ուղարկում է առաջին ատյանի դատարան` նոր քննության:
2. վերաքննիչ դատարանը, գնահատելով դատաքննության ընթացքում իր կողմից հետազոտված ապացույցները, իրավունք ունի ապացուցված ճանաչելու այն փաստերը, որոնք չեն հաստատվել կամ հաշվի չեն առնվել առաջին ատյանի դատական ակտում: Այդ դեպքում վերաքննիչ դատարանն ամբողջությամբ կամ մասնակիորեն բեկանում և փոփոխում է դատական ակտը կամ գործը ուղարկում է առաջին ատյանի դատարան նոր քննության:… >>:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 397-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն.
<<Քրեական օրենքի կամ միջազգային պայմանագրի ոչ ճիշտ կիրառումը քրեական օրենքի կամ Հայաստանի Հանրապետության միջազգային պայմանագրի այն հոդվածի կամ հոդվածի այն մասի կիրառումն է, որը ենթակա չէր կիրառման, կամ այն հոդվածի կամ հոդվածի այն մասի չկիրառումն է, որը ենթակա էր կիրառման, կամ քրեական օրենքի կամ միջազգային պայմանագրի սխալ մեկնաբանումն է, որը չի համապատասխանում դրա իսկական իմաստին>>:
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 398-րդ հոդվածի համաձայն.
<<1) Քրեադատավարական օրենքի էական խախտումներ են դատական քննության ժամանակ սույն օրենսգրքի սկզբունքների և այլ ընդհանուր դրույթների խախտումները, որոնք գործին մասնակցող անձանց` օրենքով երաշխավորված իրավունքներից զրկելու կամ դրանցում սահմանափակելու կամ այլ ճանապարհով խոչընդոտել են գործի հանգամանքների բազմակողմանի, լրիվ և օբյեկտիվ հետազոտմանը, ազդել են կամ կարող էին ազդել գործով ճիշտ որոշում կայացնելու վրա:…
5) Եթե առաջին ատյանի դատարանը գործով թույլ է տվել քրեադատավարական oրենքի այլ էական խախտում, վերաքննիչ դատարանը, հաշվի առնելով գործի քննության արդյունքները, փոփոխում է առաջին ատյանի դատարանի դատական ակտը կամ բեկանում է այն և գործն ուղարկում առաջին ատյանի համապատասխան դատարան՝ այլ կազմով նոր քննության:…>>:
ՀՀ քրեական դատվարության օրենսգրքի 400-րդ հոդվածի համաձայն`
<<1. Արդարացման դատավճիռը վերաքննիչ դատարանը կարող է բեկանել` կայացնելով մեղադրական դատավճիռ` ամբաստանյալի արդարացումն անհիմն լինելու մասին դատախազի, տուժողի կամ նրա ներկայացուցչի բողոքով: …>>:
17. Առաջին ատյանի դատարանը դատավճռում արձանագրել է.
<<… Հետազոտելով ամբաստանյալ Արա Լևոնի Քիշմիրյանի, տուժող Սարգիս Արկադիի Կարապետյանի, վկա Կարեն Սարգսի Պետրոսյանի ցուցմունքները և գործով դատարանին ներկայացված մյուս ապացույցները, բազմակողմանիորեն և օբյեկտիվ ստուգելով դրանք` յուրաքանչյուր ապացույցի վերլուծության, այլ ապացույցների հետ համադրելու և դրանց ձեռքբերման աղբյուրներն ստուգելու միջոցով, դրանք գնահատելով վերաբերելիության, թույլատրելիության, իսկ ամբողջ ապացույցներն իրենց համակցությամբ` գործի լուծման համար բավարարության տեսանկյունից` դատարանը գտնում է, որ նախաքննությամբ ձեռք բերված և որպես ամբաստանյալ Ա. Քիշմիրյանի մեղքը հիմնավորող ներկայացված ապացույցները փաստական տվյալներ չեն պարունակում այն մասին, որ Ա. Քիշմիրյանը կատարել է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 316-րդ հոդվածի 1-ի մասով նախատեսված հանցագործություն, այն է` առողջության համար ոչ վտանգավոր բռնություն է գործադրել իշխանության ներկայացուցիչ, ՀՀ ոստիկանության Կենտրոնականի բաժնին կից պահպանության վաշտի ջոկի հրամանատար Սարգիս Արկադիի Կարապետյանի նկատմամբ` կապված վերջինիս ծառայողական պարտականությունները կատարելու հետ։
Քրեական գործի նախաքննությամբ չի ապացուցվել և դատաքննությամբ չի հաստատվել այն հանգամանքը, որ ամբաստանյալ Ա. Քիշմիրյանի կողմից կատարված արարքում առկա է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 316-րդ հոդվածի 1-ին մասով նախատեսված հանցագործության հանցակազմը, ուստի ՀՀ քրեական օրենսգրքի 316-րդ հոդվածի 1-ին մասով առաջադրված մեղադրանքում ամբաստանյալ Ա. Քիշմիրյանը ենթակա է արդարացման` կատարած արարքում հանցակազմի բացակայության հիմքով, հետևյալ պատճառաբանությամբ.
«Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին» եվրոպական կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածի համաձայն`
«1. Յուրաքանչյուր ոք, երբ որոշվում են նրա քաղաքացիական իրավունքներն ու պարտականությունները կամ նրան ներկայացված ցանկացած քրեական մեղադրանքի առնչությամբ, ունի օրենքի հիման վրա ստեղծված անկախ ու անաչառ դատարանի կողմից ողջամիտ ժամկետում արդարացի և հրապարակային դատաքննության իրավունք (…)։
2. Յուրաքանչյուր ոք, ով մեղադրվում է քրեական հանցագործության մեջ, համարվում է անմեղ, քանի դեռ նրա մեղավորությունն ապացուցված չէ օրենքին համապատասխան։(…)»։
«Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին» եվրոպական կոնվենցիայի 7-րդ հոդվածի համաձայն`
«Ոչ ոք չպետք է մեղավոր ճանաչվի որևէ գործողության կամ անգործության համար, որը կատարման պահին գործող ներպետական կամ միջազգային իրավունքի համաձայն, հանցագործություն չի համարվել։ (…)»։
ՀՀ Սահմանադրության 21-րդ հոդվածի համաձայն`
«(…) Մեղադրյալը պարտավոր չէ ապացուցել իր անմեղությունը։ Չփարատված կասկածները մեկնաբանվում են հօգուտ մեղադրյալի։»։
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 3-րդ հոդվածի համաձայն`
«Քրեական պատասխանատվության միակ հիմքը հանցանք, այսինքն` այնպիսի արարք կատարելն է, որն իր մեջ պարունակում է քրեական օրենքով նախատեսված հանցակազմի բոլոր հատկանիշները։»։
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 5-րդ հոդվածի համաձայն`
«1. Արարքի հանցավորությունը, դրա պատժելիությունը և քրեաիրավական այլ հետևանքները որոշվում են միայն քրեական օրենքով։
2. Քրեական օրենքն անալոգիայով կիրառելն արգելվում է։»։
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 18-րդ հոդվածի համաձայն`
«(…) Հանցանք գործելու մեջ անձի մեղավորության մասին հետևությունը չի կարող հիմնվել ենթադրությունների վրա, այն պետք է հաստատվի գործին վերաբերող փոխկապակցված հավաստի ապացույցների բավարար ամբողջությամբ։
4. Մեղադրանքն ապացուցված լինելու վերաբերյալ բոլոր կասկածները, որոնք չեն կարող փարատվել սույն օրենսգրքի դրույթներին համապատասխան պատշաճ իրավական ընթացակարգի շրջանակներում, մեկնաբանվում են հօգուտ մեղադրյալի կամ կասկածյալի։
(…)»։
Վերոգրյալ նորմերի վերլուծությունից բխում է, որ արարքը հանցավոր ճանաչելու համար անհրաժեշտ են հետևյալ պայմանների միաժամանակյա առկայությունը՝
ա/ արարքը պետք է նախատեսված լինի քրեական օրենքով,
բ/ այն պետք է բովանդակի հանցակազմի բոլոր հատկանիշները։
Այլ կերպ` նշված պայմաններից որևէ մեկի բացակայությունը բացառում է հանցանքի առկայությունը։
Նշված հետևությունը բխում է նաև Տիգրան Ժորայի Շմավոնյանի վերաբերյալ ՎԲ-107/07 գործով ՀՀ վճռաբեկ դատարանի 2007 թվականի հուլիսի 13-ի որոշմամբ արտահայտած իրավական դիրքորոշումից, որի համաձայն` «4. (...) Արարքը ճանաչվում է հանցավոր միայն այն դեպքում, երբ առկա են քրեական օրենքով նախատեսված բոլոր հատկանիշները։
Հանցագործությունն իրենից ներկայացնում է չորս պարտադիր տարրերի միասնություն, այն է՝ օբյեկտ, օբյեկտիվ կողմ, սուբյեկտ, սուբյեկտիվ կողմ։ Նշվածներից թեկուզ մեկի բացակայությունը անձի արարքում վկայում է հանցակազմի բացակայության մասին։ (…)»։
Այսպիսով, արարքը հանցագործություն ճանաչելու համար այն պետք է նախատեսված լինի քրեական օրենսգրքով և բովանդակի հանցակազմի բոլոր տարրերը։
Մեջբերված նորմերով սահմանված է նաև օրինականության սկզբունքը, որի անբաժանելի տարրն է «չկա հանցագործություն և պատիժ, եթե այն սահմանված չէ օրենքով» (nullum crimen, nulla poena sine lege) կանոնը։ Վերջինս իր արտացոլումն է գտել ինչպես Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի (այսուհետ նաև՝ Եվրոպական դատարան), այնպես էլ Վճռաբեկ դատարանի նախադեպային պրակտիկայում։
Այսպես` Ս.Ռ.-ն ընդդեմ Միացյալ Թագավորության և Ս.Վ.-ն ընդդեմ Միացյալ Թագավորության գործերով Եվրոպական դատարանն արձանագրել է, որ Եվրոպական կոնվենցիայի 7-րդ հոդվածում ամրագրված երաշխիքները, լինելով օրենքի գերակայության էական տարրեր, Կոնվենցիայի պաշտպանության համակարգում կայուն տեղ ունեն, և դա հատկապես ընդգծվում է այն փաստով, որ Կոնվենցիայի 15-րդ հոդվածի համաձայն` անգամ պատերազմի կամ արտակարգ դրության ժամանակ 7-րդ հոդվածից որևէ շեղում չի թույլատրվում։ Վերջինս, ելնելով իր առարկայից և նպատակից, պետք է այնպես մեկնաբանվի ու կիրառվի, որպեսզի նախատեսի կամայական մեղադրման, դատապարտման և պատժման դեմ ուղղված արդյունավետ երաշխիքներ (տե՛ս Ս.Ռ.-ն ընդդեմ Միացյալ Թագավորության գործով (C.R. v. THE UNITED KINGDOM), 1995 թվականի նոյեմբերի 22-ի վճիռը, գանգատ թիվ 20190/92, կետ 32, Ս.Վ.-ն ընդդեմ Միացյալ Թագավորության գործով (S.W. v. THE UNITED KINGDOM), 1995 թվականի նոյեմբերի 22-ի վճիռը, գանգատ թիվ 20166/92, կետ 34)։
Կոկկինակիսն ընդդեմ Հունաստանի գործով վճռում Եվրոպական դատարանը դիրքորոշում է հայտնել այն մասին, որ Եվրոպական կոնվենցիայի 7-րդ հոդվածի 1-ին կետը նախատեսված չէ միայն նրա համար, որ ի վնաս մեղադրյալի հետադարձության կարգով քրեական օրենքի կիրառումն արգելվի։ Այն ընդհանուր առմամբ ամրագրում է նաև այն սկզբունքը, որ միայն օրենքը կարող է սահմանել հանցանքը և նախատեսել պատիժը (nullum crimen, nulla poena sine lege), ինչպես նաև այն սկզբունքը, որ քրեական օրենքը չպետք է ի վնաս մեղադրյալի տարածական մեկնաբանության ենթարկվի, օրինակ՝ այն չպետք է կիրառվի անալոգիայով (տե՛ս Կոկկինակիսն ընդդեմ Հունաստանի գործով (KOKKINAKIS v. GREECE), 1993 թվականի մայիսի 25-ի վճիռը, գանգատ թիվ 14307/88, կետ 52)։
Քննարկվող կանոնն իր արտացոլումն է գտել նաև ՀՀ վճռաբեկ դատարանի նախադեպային պրակտիկայում։ Մասնավորապես`
Վարուժան Գագիկի Ավետիսյանի վերաբերյալ թիվ ՍԴ3/0013/01/11 գործով 2011 թվականի հոկտեմբերի 20-ի որոշման 13-րդ կետում ՀՀ վճռաբեկ դատարանն արտահայտել է հետևյալ դիրքորոշումը` նախորդ կետում շարադրված միջազգային և ներպետական իրավադրույթների վերլուծությունից հետևում է, որ անձին հանցագործություն (հանցագործություններ) կատարելու մեջ մեղավոր ճանաչելու և այդ հանցագործության (հանցագործությունների) համար պատիժ նշանակելու միակ հիմքն է կատարման պահին նրա արարքն օրենքով հանցագործություն համարվելը և այդ հանցագործության համար պատիժ նախատեսված լինելը։ Ոչ ոք չի կարող ենթարկվել քրեական պատասխանատվության և պատժի այլ կերպ, քան օրենքով ուղղակիորեն նախատեսված դեպքերում, կարգով և չափով։ Անձը չի կարող ենթարկվել պատասխանատվության այնպիսի արարքի համար, որն իրավական որոշակիության չափանիշին բավարարող եղանակով նախատեսված չէ գործող օրենքով։ Անձը չի կարող ենթարկվել նաև այնպիսի պատժի, որը նախատեսված չէ գործող օրենքով։
Այսպիսով, Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է, որ «չկա հանցագործություն և պատիժ, եթե այն սահմանված չէ օրենքով» (nullum crimen, nulla poena sine lege) կանոնը համընդհանուր ճանաչում ստացած հիմնարար սկզբունք է և իրավունքի գերակայության կարևորագույն տարր։ Այն բացարձակ նշանակություն ունի մարդու իրավունքների պաշտպանության համակարգում, հետևաբար նշված սկզբունքից որևէ շեղում անթույլատրելի է։»։
ՀՀ վճռաբեկ դատարանը Երվանդ Մելքոնյանի վերաբերյալ թիվ ԵՇԴ/0090/01/10 քրեական գործով 2011 թվականի մայիսի 11-ի որոշման 14-16-րդ կետերում արտահայտել է հետևյալ իրավական դիրքորոշումը.
«14. Վերոգրյալ իրավանորմերի վերլուծությունից հետևում է, որ անձին հանցագործություն կատարելու մեջ մեղավոր ճանաչելու միակ հիմքը կատարման պահին նրա արարքի` օրենքով սահմանված կարգով հանցագործություն համարվելն է։ Այսինքն` արարքը կարող է որպես հանցագործություն նախատեսվել միայն քրեական օրենքով, և ոչ ոք չի կարող ենթարկվել քրեական պատասխանատվության և պատժի այլ կերպ, քան քրեական օրենքով ուղղակիորեն նախատեսված հանցանք կատարելու համար։ Այսպիսով` չկա հանցագործություն, չկա պատիժ, եթե արարքն իրավական որոշակիության չափանիշին բավարարող եղանակով նախատեսված չէ գործող օրենքով (nullum crimen, nulla poena sine lege)։
15. Վերոնշյալ սկզբունքն իր արտացոլումն է գտել նաև Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի նախադեպային իրավունքում, որի համաձայն` բացառապես օրենքի հիման վրա կարող է որոշվել հանցագործության առկայությունը և դրա համար պատիժ սահմանվել (nullum crimen, nulla poena sine lege)։ Մասնավորապես, արգելելով նախատեսված հանցագործությունների սահմանների ընդլայնումն ի հաշիվ այն գործողությունների, որոնք նախկինում հանցագործություն չեն համարվել` «Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին» եվրոպական կոնվենցիայի 7-րդ հոդվածը նաև սահմանում է, որ քրեական օրենքը չպետք է ի վնաս մեղադրյալի տարածական մեկնաբանվի, օրինակ` մեկնաբանվի անալոգիայի կիրառմամբ (տե՛ս Կաֆկարիսն ընդդեմ Կիպրոսի գործով (KAFKARIS v. CYPRUS) 2008 թվականի փետրվարի 12-ի վճիռը, գանգատ թիվ 21906/04, կետ 138)։
16. Սույն որոշման 13-15-րդ կետերում մեջբերված սահմանադրական, կոնվենցիոն և օրենսդրական դրույթների, ինչպես նաև Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի իրավական դիրքորոշումների վերլուծությունից հետևում է, որ այդ դրույթներով սահմանված երաշխիքը (nullum crimen, nulla poena sine lege), հանդիսանալով օրենքի գերակայության անքակտելի տարր, առաջնային տեղ է զբաղեցնում ՀՀ Սահմանադրությամբ և «Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին» եվրոպական կոնվենցիայով երաշխավորված պաշտպանության համակարգում, որից որևէ շեղում չի թույլատրվում։ Nullum crimen, nulla poena sine lege սկզբունքից հետևում է, որ ցանկացած հանցագործություն և պատիժ պետք է հստակ ամրագրված լինի օրենքով։ Այդ օրենքը չի կարող տարածական մեկնաբանվել, և այն չի կարող կիրառվել անալոգիայով։»։
ՀՀ վճռաբեկ դատարանը ԱՐԴ/0038/01/13 քրեական գործով 2014թ. դեկտեմբերի 16-ին կայացված որոշմամբ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 316-րդ հոդվածի վերաբերյալ արտահայտել է հետևյալ իրավական դիրքորոշումը.
«(…) 14. ՀՀ քրեական օրենսգրքի 316-րդ հոդվածի համաձայն`
«1. Իշխանության ներկայացուցչի կամ նրա մերձավոր ազգականի նկատմամբ կյանքի կամ առողջության համար ոչ վտանգավոր բռնություն գործադրելը կամ բռնություն գործադրելու սպառնալիքը՝ կապված նրա կողմից իր ծառայողական պարտականությունները կատարելու հետ՝
պատժվում է (...)։
2. Սույն հոդվածի առաջին մասում նշված անձանց նկատմամբ կյանքի կամ առողջության համար վտանգավոր բռնությունը՝ կապված նրանց կողմից իրենց ծառայողական պարտականությունները կատարելու հետ՝
պատժվում է (...)»։
Մեջբերված նորմով նախատեսված հանցակազմի անմիջական օբյեկտը կառավարման բնականոն գործունեության, ինչպես նաև իշխանության ներկայացուցիչների կողմից կառավարման հետ կապված իրենց լիազորությունների իրականացման ապահովմանն ուղղված հասարակական հարաբերություններն են, իսկ որպես լրացուցիչ օբյեկտ հանդես են գալիս իշխանության ներկայացուցիչների (նրանց մերձավորների) կյանքը, առողջությունը, պատիվն ու արժանապատվությունը (…)»։
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 316-րդ հոդվածի վերլուծությունից հետևում է, որ իշխանության ներկայացուցիչ է համարվում պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմիններում ծառայող այն անձը, ով ծառայողական ենթակայության տակ չգտնվող անձանց նկատմամբ սահմանված կարգով օժտված է կարգադրիչ լիազորություններով։
Հասարակական կարգի պահպանման պարտականություն իրականացնող անձինք կարող են լինել նրանք, ովքեր օժտված են հասարակական կարգի պահպանման որոշակի լիազորություններով։
Օբյեկտիվ կողմից ՀՀ քրեական օրենսգրքի 316-րդ հոդվածով նախատեսված հանցագործությունը բնութագրվում է ներքոհիշյալ գործողությունների կատարմամբ`
ա) իշխանության ներկայացուցչի կամ նրա մերձավոր ազգականի նկատմամբ կյանքի կամ առողջության համար ոչ վտանգավոր բռնություն գործադրելը` կապված նրա կողմից իր ծառայողական պարտականությունները կատարելու հետ,
բ) իշխանության ներկայացուցչի կամ նրա մերձավոր ազգականի նկատմամբ բռնություն գործադրելու սպառնալիքը` կապված նրա կողմից իր ծառայողական պարտականությունները կատարելու հետ,
գ) իշխանության ներկայացուցչի կամ նրա մերձավոր ազգականի նկատմամբ կյանքի կամ առողջության համար վտանգավոր բռնությունը` կապված նրանց կողմից իրենց ծառայողական պարտականությունները կատարելու հետ։
Այսպիսով, ՀՀ քրեական օրենսգրքի 316-րդ հոդվածի 1-ին մասով նախատեսված հանցակազմի օբյեկտիվ կողմը դրսևորվում է իշխանության ներակայացուցչի կամ նրա մերձավոր ազգականի նկատմամբ կյանքի կամ առողջության համար ոչ վտանգավոր բռնություն գործադրելով կամ բռնություն գործադրելու սպառնալիքով` կապված նրա կողմից իր ծառայողական պարտականությունները կատարելու հետ։
Վերոհիշյալ նախադեպային որոշման 15-րդ կետում ՀՀ վճռաբեկ դատարանն արտահայտել է հետևյալ իրավական դիրքորոշումը.
«Իշխանության ներկայացուցչի կողմից իր ծառայողական պարտականությունները կատարելը ենթադրում է, որ իշխանության ներկայացուցիչը գործում է օրենքով և այլ իրավական ակտերով նրան վերապահված լիազորությունների շրջանակում։ Այլ խոսքով՝ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 316-րդ հոդվածով նախատեսված հանցակազմի առկայության համար անհրաժեշտ է, որպեսզի իշխանության ներկայացուցչի գործողությունները լինեն իրավաչափ, հակառակ դեպքում արարքը չի կարող գնահատվել որպես կառավարման կարգի դեմ ուղղված հանցագործություն։
Այն դեպքում, երբ կյանքի կամ առողջության համար վտանգավոր բռնություն գործադրելը կապված չէ իշխանության ներկայացուցչի կողմից իր ծառայողական պարտականությունները կատարելու հետ, ինչպես նաև` որպես իշխանության ներկայացուցիչ հանդես եկող անձի գործողություններն ապօրինի են, նրա կամ նրա մերձավոր ազգականի նկատմամբ կյանքի կամ առողջության համար վտանգավոր բռնություն գործադրելը կարող է որակվել որպես անձի կյանքի կամ առողջության դեմ ուղղված հանցագործություն (համապատասխան հանցակազմերի մնացած հատկանիշների առկայության դեպքում)։
Սուբյեկտիվ կողմից հիշյալ հանցագործությունը կատարվում է ուղղակի դիտավորությամբ՝ արարք կատարած անձը գիտակցում է, որ իշխանության ներկայացուցչի կամ նրա մերձավորի նկատմամբ բռնություն է գործադրում կամ բռնության սպառնալիք է տալիս։ Ընդ որում, սուբյեկտիվ կողմի պարտադիր հատկանիշ է հանցանք կատարած անձի նպատակը՝ խոչընդոտել իշխանության ներկայացուցչի ծառայողական գործունեությանը կամ դադարեցնել այն, կամ էլ շարժառիթը՝ վրեժ լուծել իշխանության ներկայացուցչից նրա գործունեության համար»։
Այսպիսով, սուբյեկտիվ կողմից տվյալ հանցագործությունը բնութագրվում է մեղքի ուղղակի դիտավորության ձևով։ Այսինքն` հանցավորը գիտակցում է, որ բռնությունը կամ դրա սպառնալիքը կիրառում է իշխանության ներկայացուցչի կամ նրա մերձավոր ազգականի նկատմամբ` նրանց օրինական պարտականությունների կատարումը խանգարելու կամ խափանելու նպատակով և ցանկանում է դա։
Փաստորեն, ՀՀ քրեական օրենսգրքի 316-րդ հոդվածի 1-ին մասով նախատեսված հանցակազմի համար պարտադիր է ինչպես հանցակազմի օբյեկտիվ կողմի հատկանիշների առկայությունը՝ իշխանության ներկայացուցչի նկատմամբ կյանքի կամ առողջության համար ոչ վտանգավոր բռնություն գործադրելը կամ բռնություն գործադրելու սպառնալիքը` կապված նրա կողմից իր ծառայողական պարտականությունները կատարելու հետ, այնպես էլ հանցակազմի սուբյեկտիվ կողմի հատկանիշի առկայությունը՝ հանցանքն իշխանության ներկայացուցչի նկատմամբ կատարելու վերաբերյալ անձի գիտակցումը։
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 25-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն`
«Դատավորը, ինչպես նաև հետաքննության մարմինը, քննիչը, դատախազը ապացույցները գնահատում են իրենց ներքին համոզմամբ»։
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 107-րդ հոդվածի համաձայն` «Միայն ապացույցների հիման վրա են հաստատվում`
1) դեպքը և հանգամանքները (կատարման ժամանակը, տեղը, եղանակը և այլն).
2) կասկածյալի և մեղադրյալի առնչությունը դեպքին.
3) հանցագործության` քրեական օրենքով նախատեսված հատկանիշները.
4) անձի մեղավորությունը քրեական օրենքով չթույլատրված արարքը կատարելու մեջ.
5) քրեական օրենքով նախատեսված պատասխանատվությունը մեղմացնող կամ խստացնող հանգամանքները.
6) այն հանգամանքները, որոնցով դատավարության մասնակիցը կամ քրեական դատավարությանը մասնակցող այլ անձը հիմնավորում է իր պահանջները, եթե այլ բան նախատեսված չէ օրենքով»։
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 127-րդ հոդվածի համաձայն`
«1. Յուրաքանչյուր ապացույց ենթակա է գնահատման` վերաբերելիության, թույլատրելիության, իսկ ամբողջ ապացույցներն իրենց համակցությամբ` գործի լուծման համար բավարարության տեսանկյունից։
2. Հետաքննության մարմնի աշխատակիցը, քննիչը, դատախազը, դատավորը, ղեկավարվելով օրենքով, ապացույցները գնահատում են ապացույցների համակցության մեջ` դրանց բազմակողմանի, լրիվ և օբյեկտիվ քննության վրա հիմնված իրենց ներքին համոզմամբ։»։
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 365-րդ հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն`
«Մեղադրական դատավճիռը չի կարող հիմնված լինել ենթադրությունների վրա և կայացվում է միայն այն դեպքում, երբ հանցանքը կատարելու մեջ ամբաստանյալի մեղավորությունն ապացուցված է դատական քննության ընթացքում։ Հանցանքը կատարելու մեջ ամբաստանյալի մեղավորությունը կարող է համարվել ապացուցված, եթե դատարանը, ղեկավարվելով անմեղության կանխավարկածով, հիմնվելով պատշաճ իրավական ընթացակարգի շրջանակներում դատական քննության ընթացքում գործի հանգամանքների հետազոտման արդյունքների վրա, դատաքննության ժամանակ հետազոտված հավաստի ապացույցների հիման վրա, ամբաստանյալի մեղավորության մասին չփարատվող բոլոր կասկածները նրա օգտին մեկնաբանելով, սույն օրենսգրքի 360 հոդվածի առաջին մասի 1-4-րդ կետերում նշված հարցերին տալիս է հաստատող պատասխաններ։»։
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 371-րդ հոդվածի համաձայն`
«Դատավճռի նկարագրական-պատճառաբանական մասում ցույց է տրվում (...)
3) այն ապացույցները, որոնց վրա հիմնված են դատարանի հետևությունները, ինչպես նաև այս կամ այն ապացույցն անարժանահավատ համարելու փաստարկները»։
Վերոշարադրյալ նորմերը ՀՀ վճռաբեկ դատարանը վերլուծության է ենթարկել Արարատ Ավագի Ավագյանի և Վահան Սերյոժայի Սահակյանի վերաբերյալ ԵԿԴ/0252/01/13 քրեական գործով 2014 թվականի հոկտեմբերի 31-ի որոշման մեջ և արտահայտել է հետևյալ իրավական դիրքորոշումները.
«28. (…) ապացույցների բավարարությունը ենթադրում է կոնկրետ գործով ապացուցման շրջանակների այնպիսի որոշումը, որպեսզի հավաքված ապացույցները որակական կողմից ապահովեն ապացուցման առարկայի յուրաքանչյուր տարրի պարզումը, իսկ քանակական կողմից` այդ հանգամանքների բացահայտման արժանահավատությունը և դատավարական որոշումների հիմնավորվածությունն ու պատճառաբանվածությունը։
(…)
Վճռաբեկ դատարանը ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի համակարգային վերլուծության հիման վրա արձանագրում է ապացույցների բավարարությունը որոշելու հետևյալ ընդհանուր չափանիշները՝
1) վարույթն իրականացնող մարմինների ներքին համոզմունք,
2) դատավարական որոշումների հիմնավորվածություն և պատճառաբանվածություն,
3) անմեղության կանխավարկած» (տե՛ս Սիրակ Սաքանյանի վերաբերյալ գործով Վճռաբեկ դատարանի 2011 թվականի դեկտեմբերի 22-ի թիվ ԵԷԴ/0058/01/10 որոշման 14-15-րդ կետերը, իսկ վարույթն իրականացնող մարմինների ներքին համոզմունքի, դատավարական որոշումների հիմնավորվածության և պատճառաբանվածության, անմեղության կանխավարկածի մասին մանրամասն տե՛ս նույն որոշման 16-19-րդ կետերը)։
(…)
30. Անդրադառնալով անմեղության կանխավարկածի սկզբունքին` Վճռաբեկ դատարանը հարկ է համարում նշել, որ քրեական դատավարությունում կանխավարկածը օրենքով կամ նախադեպային իրավունքով հաստատված այն կանոնն է, որի համաձայն՝ որոշակի հանգամանք համարվում է հաստատված, քանի դեռ օրենքով սահմանված կարգով չի ապացուցվել հակառակը։ Մարդու անմեղությունը քրեական դատավարության կարևորագույն կանխավարկածներից է, որն ամրագրված է ինչպես ՀՀ Սահմանադրությամբ, միջազգային պայմանագրերով և օրենքներով, այնպես էլ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի և Վճռաբեկ դատարանի նախադեպային իրավունքով։ Հանցանք կատարելու մեջ անձի մեղավորությունը հաստատված համարելը ոչ այլ ինչ է, քան անմեղության կանխավարկածի հաղթահարում։ Միևնույն ժամանակ, անձին դատապարտելու համար համարժեք ապացույցների բավարար համակցության բացակայությունը նշանակում է, որ անձի անմեղության կանխավարկածը հաղթահարված չէ։ Այլ խոսքով՝ քրեական դատավարության ընթացքում չապացուցված մեղավորությունը հավասարազոր է ապացուցված անմեղության։
(…) Այլ խոսքով` հանցանքի մեջ մեղադրվող յուրաքանչյուր անձի վերաբերյալ` ապացուցման ենթակա յուրաքանչյուր հանգամանքի կապակցությամբ դատարանի հետևությունը պետք է հիմնված լինի ոչ թե գնահատողական դատողությունների, կանխատեսումների կամ կարծիքների, այլ կոնկրետ գործով օրենքով սահմանված կարգով ձեռք բերված փաստական տվյալների վրա։ Այս կապակցությամբ Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է նաև, որ մեղսագրվող հանցագործության և դրա հատկանիշների ապացուցման բեռը կրում է մեղադրանքի կողմը, իսկ չփարատված կասկածները պետք է մեկնաբանվեն հօգուտ մեղադրյալի։ Դրանից հետևում է, որ մեղադրանքի կողմը կրում է անձի մեղքը հաստատելու համար բավարար ապացույցներ ներկայացնելու պարտականությունը (…)» (տես Մարգար Հակոբյանի վերաբերյալ 2013 թվականի մայիսի 8-ի թիվ ԵԿԴ/0168/01/12 որոշման 13-րդ կետը)։ Անմեղության կանխավարկածի սկզբունքին Վճռաբեկ դատարանն անդրադարձել և իրավական դիրքորոշում է արտահայտել նաև Արմեն Բաբայանի և Սուրեն Թումանյանի գործով որոշման մեջ (տե՛ս Արմեն Բաբայանի և Սուրեն Թումանյանի գործով Վճռաբեկ դատարանի 2011 թվականի դեկտեմբերի 22-ի թիվ ԵԷԴ/0044/01/11 որոշման 14-րդ կետը)։
Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի նախադեպային իրավունքի ուսումնասիրությունը ևս ցույց է տալիս, որ Եվրոպական կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածի 2-րդ կետով երաշխավորված անմեղության կանխավարկածի սկզբունքը, ի թիվս այլոց, ենթադրում է մեղադրանքի կողմի պարտականությունը ներկայացնելու անձին դատապարտելու համար բավարար ապացույցներ (տե՛ս, ի թիվս այլոց, Barbera Messegue and Jabardo v. Spain, գանգատ թիվ 10590/83, 1988 թվականի դեկտեմբերի 6-ի վճիռ, 77-րդ կետ, Janosevic v. Sweden, գանգատ թիվ 34619/97, 2002 թվականի հուլիսի 23-ի վճիռ, 97-րդ կետ)։
Այսպիսով, անմեղության կանխավարկածի սկզբունքը ենթադրում է ապացույցների այնպիսի ամբողջության առկայություն, որն անհրաժեշտ է անձի մեղավորությունը ողջամիտ (հիմնավոր) կասկածից վեր ապացուցված համարելու, այլ ոչ թե անձի մեղավորության մասին ենթադրություններ անելու համար։
31. Ապացույցների բավարարությունը որոշելու մյուս չափանիշին՝ ներքին համոզմունքին (…) «ներքին համոզմունքը» սուբյեկտիվ-օբյեկտիվ կատեգորիա է։ Այն ապացույցների գնահատումն իրականացնող սուբյեկտի գիտակցված և ողջամիտ համոզվածությունն է իր իսկ կողմից կայացված որոշման հիմնավորվածության մեջ (սուբյեկտիվ բնույթ)։ Այդպիսի համոզվածությունը պետք է ձևավորված լինի գործի բոլոր հանգամանքների լրիվ, օբյեկտիվ և բազմակողմանի քննության արդյունքում և հիմնվի թույլատրելի, վերաբերելի և արժանահավատ ապացույցների բավարար համակցությամբ հաստատված փաստերի վրա, որոնք անկողմնակալ դիտորդի մոտ ողջամտորեն կձևավորեն նույն համոզվածությունը (օբյեկտիվ բնույթ)։
(…) Այլ խոսքով, ներքին համոզմունքը հիմնվում է ողջամիտ կարծիքի, գիտելիքի վրա, այլ ոչ թե ենթադրությունների, երևակայության, համակրանքի, հակակրանքի կամ կանխակալ կարծիքի վրա։
Ներքին համոզմունքի՝ որպես ապացույցների գնահատման արդյունքի օբյեկտիվ հիմքը քրեական գործով ձեռք բերված, բազմակողմանի և օբյեկտիվ հետազոտված ապացույցների բավարար համակցությունն է։ Այս առումով անհրաժեշտ է վերլուծել ապացույցների թույլատրելիության, վերաբերելիության և արժանահավատության հատկանիշները, որոնց տեսանկյունից ապացույցները ենթակա են գնահատման։
(…)
32. Ապացույցների գնահատման արդյունքում ձևավորված ներքին համոզմունքն իրավական նշանակություն է ստանում և օբյեկտիվացվում ապացույցների բավարարությունը որոշելու մյուս՝ դատավարական որոշումների հիմնավորման և պատճառաբանման չափանիշի միջոցով (սույն չափանիշի վերաբերյալ Վճռաբեկ դատարանի արտահայտած իրավական դիրքորոշումների մասին տե՛ս նաև Սիրակ Սաքանյանի վերաբերյալ գործով Վճռաբեկ դատարանի 2011 թվականի դեկտեմբերի 22-ի թիվ ԵԷԴ/0058/01/10 որոշման 18-րդ կետը)։ Ապացույցների կամայական գնահատման արգելքը ենթադրում է ապացույցները բարեխիղճ վերլուծության ենթարկելու պարտականություն։
Վերջին դիրքորոշումը բխում է ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 358-րդ հոդվածի 4-րդ մասի պահանջից, որի համաձայն՝ «Դատարանի դատավճիռը պետք է լինի պատճառաբանված։ Պատճառաբանման ենթակա են դատարանի կողմից դատավճռում շարադրվող բոլոր հետևությունները և որոշումները»։
(…) Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է, որ դատարանը պարտավոր է իր դատական ակտում ամրագրել և թույլատրելիության, վերաբերելիության ու արժանահավատության տեսանկյունից գնահատման ենթարկել այն ապացույցները, որոնց վրա հիմնված են դատարանի հետևությունները, ինչպես նաև նշել այս կամ այն ապացույցն անարժանահավատ համարելու փաստարկները (ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 371-րդ հոդվածի 3-րդ կետ)։ Հակառակ դեպքում ապացույցների գնահատումը, դրա արդյունքում դատարանի համապատասխան ներքին համոզմունքի ձևավորումը կկրեն սուբյեկտիվ բնույթ, կհանգեցնեն կամայականության և անձի արդար դատաքննության իրավունքի խախտման՝ սահմանափակելով նաև դատական ակտի օրինականությունը և հիմնավորվածությունը ստուգելու վերադաս դատարանի հնարավորությունը։
33. Սույն որոշման 29-32-րդ կետերում կատարված իրավական վերլուծության հիման վրա Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է, որ գործի լուծման համար ապացույցների բավարարությունը որոշելու չափանիշները սերտորեն փոխկապակցված են և փոխադարձաբար պայմանավորում են միմյանց։ Գործի լուծման համար բավարար ապացույցներ ասելով` պետք է հասկանալ թույլատրելի, վերաբերելի և արժանահավատ ապացույցների համակցություն, որը, հաղթահարելով անմեղության կանխավարկածը, անաչառ դիտորդի մոտ կձևավորի հիմնավոր կասկածից վեր համոզվածություն անձի մեղավորության վերաբերյալ, ինչպես նաև կհաստատի գործով ապացուցման առարկան կազմող մյուս հանգամանքները և հնարավորություն կտա կայացնել հիմնավորված և պատճառաբանված որոշում։
Ս.Սաքանյանի վերաբերյալ գործով Վճռաբեկ դատարանը նաև արձանագրել է.
«Ապացույցների բավարարությունը չի կարող որոշվել թվաբանական ցուցանիշով (…) ։ Ակնհայտ է, որ ապացույցները բավարար չեն, եթե`
1) գործում բացակայում է որևէ ապացույց գործի ճիշտ լուծման համար նշանակություն ունեցող որևէ հանգամանքի պարզման համար,
2) եղած ապացույցը թույլ չի տալիս պարզել այդ հանգամանքը անհրաժեշտ խորությամբ և լրիվությամբ,
3) այդ հանգամանքի ապացուցվածությունը կասկած է հարուցում։» (տես Սիրակ Սաքանյանի վերաբերյալ գործով Վճռաբեկ դատարանի 2011 թվականի դեկտեմբերի 22-ի թիվ ԵԷԴ/0058/01/10 որոշման 17-րդ կետը)։
Այսպիսով, Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է, որ քրեական դատավարությունում մեղքի հարցը լուծելիս որպես ապացույցների բավարարության շեմ պետք է գործի «հիմնավոր կասկածից վեր» ապացուցողական չափանիշը։ Ընդ որում, «հիմնավոր կասկածից վեր» ապացուցողական չափանիշ ասելով, պետք է հասկանալ փաստական տվյալների (ապացույցների) այնպիսի համակցություն, որը բացառում է հակառակի ողջամիտ հավանականությունը։ Վերոգրյալը չի նշանակում, որ հանցանք գործելու մեջ անձի մեղավորությունն ընդհանրապես չի կարող առաջացնել որևէ կասկած, սակայն այդպիսի կասկածի հավանականության դեպքում դրա աստիճանը պետք է լինի աննշան (խիստ ցածր)։ Այլ խոսքով՝ մեղադրանքը կազմող յուրաքանչյուր փաստական հանգամանք պետք է հիմնավորվի ապացույցների այնպիսի ծավալով, որը կբացառի դրա ապացուցվածության վերաբերյալ ցանկացած ողջամիտ կասկած։»։
Ամբաստանյալ Արա Քիշմիրյանին մեղադրանք է առաջադրվել հետևյալ արարքի համար, որ նա` «գտնվելով ոգելից խմիչքի ազդեցության տակ, 2015թ. փետրվարի 17-ին, ժամը 22։20-ի սահմաններում, Երևան քաղաքի Վարդանանց 15/5 հասցեում գործող «Անգել» ակումբում կյանքի համար ոչ վտանգավոր բռնություն է գործադրել իշխանության ներկայացուցիչ, ՀՀ ոստիկանության Կենտրոնական բաժնին կից պահպանության վաշտի ջոկի հրամանատար Սարգիս Արկադիի Կարապետյանի նկատմամբ` կապված վերջինիս ծառայողական պարտականությունները կատարելու հետ։
Այսպես. Արա Լևոնի Քիշմիրյանը, 2015 թվականի փետրվարի 17-ին, ժամը 22։20-ի սահմաններում, գործով չպարզված անձի հետ այցելել է Երևան քաղաքի Վարդանանց 15/5 հասցեում գտնվող «Անգել» ակումբ, որտեղ դրսևորելով բացահայտ անհարգալից վերաբերմունք և արհամարհանք, ակումբի աշխատակիցների և հաճախորդների ներկայությամբ անհիմն բարձրաձայն տվել է սեռական բնույթի հայհոյանքներ և չենթարկվելով իշխանության ներկայացուցիչ, «Անգել» ակումբում ծառայություն իրականացնող ոստիկան` ՀՀ ոստիկանության Կենտրոնական բաժնին կից պահպանության վաշտի ջոկի հրամանատար Սարգիս Արկադիի Կարապետյանի օրինական պահանջներին` դադարեցնելու իր հակահասարակական գործողությունները և չհայհոյելու, հակազդել է վերջինիս լիազորությունների իրականացմանը, կյանքի համար ոչ վտանգավոր բռնություն է գործադրել նրա նկատմամբ` 3 անգամ բռունցքով հարվածել է` պատճառելով թեթև վնասի հատկանիշներ չպարունակող վերին շրթունքի արյունազեղումների ձևով մարմնական վնասվածք»։
Ամբաստանյալ Արա Քիշմիրյանին ՀՀ քրեական օրենսգրքի 316-րդ հոդվածի 1-ին մասով առաջադրված մեղադրանքի հիմքում դրվել են հետևյալ ապացույցները.
1) տուժող Ս. Կարապետյանի ցուցմունքները,
2) վկա Կ. Պետրոսյանի ցուցմունքը,
3) դատաբժշկական փորձաքննության 2015 թվականի փետրվարի 18-ի թիվ 358 եզրակացությունը,
4) ապացույց ճանաչված, այլ փաստաթուղթ հանդիսացող, Սարգիս Կարապետյանի կողմից ՀՀ ոստիկանության Երևան քաղաքի վարչության Կենտրոնականի բաժնի Մարաշի բաժանմունքի պետին հասցեագրված 2015 թվականի փետրվարի 17-ի զեկուցագիրը,
5) ապացույց ճանաչված, այլ փաստաթուղթ հանդիսացող, Արա Լևոնի Քիշմիրյանի սթափության վիճակի զննության 2015 թվականի փետրվարի 18-ի արձանագրությունը,
6) ապացույց ճանաչված, այլ փաստաթուղթ հանդիսացող, Արմեն Մուշեղյանի կողմից ներկայացված, 2015 թվականի փետրվարի 17-ին «Անգել» ակումբի սրահի տեսագրությունը պարունակող լազերային սկավառակը։
Դատարանը գտնում է, որ տվյալ քրեական գործով նախաքննության մարմնի կողմից ձեռք բերված վերոհիշյալ ապացույցները չեն կարող իրենց թույլատրելիության, վերաբերելիության և բավարարության առումով իրենց համակցության մեջ հիմք հանդիսանալ ամբաստանյալ Արա Լևոնի Քիշմիրյանին ՀՀ քրեական օրենսգրքի 316-րդ հոդվածի 1-ին մասով առաջադրված մեղադրանքը հիմնավոր ճանաչելու, վերջինիս այդ հանցագործության կատարման մեջ մեղավոր ճանաչելու և մեղադրական դատավճիռ կայացնելու համար` հետևյալ պատճառաբանությամբ.
Տուժող Ս. Կարապետյանը ցուցմունք է տվել այն մասին, որ Ա. Քիշմիրյանին ճանաչել է շուրջ տասնյոթ տարի։ Նույն թաղամասի բնակիչներ են եղել։ Մինչ ծառայությունը մտերիմ հարաբերություններ են եղել իրենց միջև։ Եղել են դեպքեր, որ իրենք կատակով շփվել են միմյանց հետ։ 2015թ. փետրվարի 17-ին, ժամը 22։00-ի սահմաններում, երբ ծառայություն է իրականացրել «Անգել» ակումբում, ակումբ է այցելել իր ծանոթներից Արա Քիշմիրյանը` ոչ սթափ վիճակում։ Նրան ասել է, որ հեռանա ակումբից։ Այնուհետև Ա. Քիշմիրյանը սկսել է հայհոյել, որի համար նրան դիտողություններ է արել։ Դրանից հետո, երբ գտնվել է բարի սեղանի մոտ և զրուցելիս է եղել ակումբի անվտանգության աշխատակից, վկա Կ. Պետրոսյանի հետ` մեջքին հարված է զգացել։ Շրջվել և տեսել է, որ հարվածողը Արա Քիշմիրյանն է եղել։ Պաշտպանվելու նպատակով ձեռքով հրել է Արա Քիշմիրյանին։ Վիճաբանություն է սկսվել և ամբաստանյալ Ա. Քիշմիրյանը բռունցքով երեք հարվածներ է հասցրել իր դեմքի շրջանում, որի հետևանքով շրթունքը պատռվել է։ Ամբաստանյալ Արա Քիշմիրյանը նախկինում ևս մի քանի անգամ այցելել է «Անգել» ակումբ, որտեղ վատ վարքագիծ է դրսևորել և այդ պատճառով մի քանի անգամ բերման է ենթարկվել ՀՀ ոստիկանության Երևան քաղաքի վարչության Կենտրոնականի բաժնի Մարաշի բաժանմունք։
Վկա Կ. Պետրոսյանը ցուցմունք է տվել այն մասին, որ միջադեպի օրը, ակումբ է այցելել Ա. Քիշմիրյանը և իրենից խնդրել է թույլատրել մեկ շիշ գարեջուր խմել։ Ակումբի նախասրահում Սարգիս Կարապետյանը և Արա Քիշմիրյանը սկսել են կատակել։ Այսինքն` Ա. Քիշմիրյանը ձեռքով Ս. Կարապետյանի ծոծրակին «պոնչոյի» պես բան է արել։ Տուժողն էլ մի փոքր ձեռքը հետ է պտտել, որը կպել է ամբաստանյալ Ա. Քիշմիյանի դեմքին։ Այնուհետև նույն կերպ ամբաստանյալը երկու անգամ պատասխանել է տուժողին։ Եթե տուժողն ու ամբաստանյալը միմյանց քաշքշեին և ծեծեին` դա նկատելի կլիներ իրեն և ինքը կմիջամտեր դրան։ Ամբաստանյալը կոնկրետ որևէ մեկի հասցեին հայհոյանք չի տվել, իսկ ամբաստանյալի վերացական հայհոյանքները բարձր չեն եղել։ Այդ ժամանակ բարում երաժշտությունը միացրած է եղել։ Իր կարծիքով Ա. Քիշմիրյանի հնչեցրած հայհոյանքները մյուս հաճախորդների համար լսելի չեն եղել։ Նկատել է, որ նրանք հարվածներ են հասցրել միմյանց, սակայն Ա. Քիշմիրյանի դեմքից և ընդհանուր շարժումներից երևացել է, որ նա կատակում է։ Այդ պատճառով ինքը չի միջամտել։ Եթե ինչ-որ լուրջ վիճաբանություն լիներ, ապա ինքը կլսեր և կնկատեր։
Ամբաստանյալ Ա. Քիշմիրյանը ցուցմունք է տվել այն մասին, որ տուժողին ճանաչել է վաղուց, նրա հետ հարաբերությունները ջերմ են եղել։ Հաճախ կատակել են միմյանց հետ, նույնիսկ կատակով իրար հարվածել են որպես եղբայրը եղբորը, ընկերն` ընկերոջը։ Տուժողին ընդունել է որպես ընկերոջ, որպես եղբոր, նրան չի ընդունել որպես ոստիկանության ծառայողի։ Երբևէ չի մտածել, որ հնարավոր է մեկը մյուսից նեղանան։ Դեպքի օրը տուժողին սկզբում դիտավորյալ չի հարվածել։ Հետևից ձեռքի շարժումով կպնելով նրան` ցանկացել է, որ նա թեքվի դեպի իրեն։ Չի հասկացել, որ տուժողին հասցրած հարվածն ուժեղ է եղել։ Ինչպես միջադեպի օրը, այնպես էլ առհասարակ տուժողն իրեն չի ներկայացել որպես ոստիկան, իր աշխատանքի բերումով չի նախազգուշացրել հասարական կարգի պահպանման համար, ակումբից դուրս չի հրավիրել, չի ասել, որ ծառայության մեջ է կամ կատարում է իր ծառայողական պարտականությունները։ Չի հիշում, որ հայհոյանքներ է տվել։ Եթե նույնիսկ հայհոյել է, ապա որևէ մեկին ուղղված չի եղել։ Հայհոյանքներ հնչեցնելու պարագայում նույնիսկ դրանք լսելի լինել չէին կարող` բարձր երաժշտության պատճառով։ Չի հիշում նաև, թե քանի հարված է հասցրել տուժողին։
Դեպքի վերաբերյալ տեսաերիզի զննությունից պարզվել է, որ ամբաստանյալը և տուժողը մտերմորեն ժպտալով, ձեռքերով միմյանց հպվելով, հրելով ու թեթևակի հարվածներ հասցնելով` կատակել են։ Այդ ընթացքում, երբ տուժողը թիկունքով շրջվելով դեպի ամբաստանյալը` զրուցել է վկա Կ. Պետրոսյանի հետ, ամբաստանյալը ձեռքով մեկ անգամ հարվածել է տուժողի պարանոցին։ Տուժող Ս. Կարապետյանը նույն պահին ձեռքն արագ հետ տանելով` հարվածել է ամբաստանյալի դեմքին։ Դրա հետևանքով վիճաբանություն է սկսվել և ամբաստանյալ Ա. Քիշմիրյանը ձեռքերով երկու հարված է հասցրել տուժող Ս. Կարապետյանին, այդ թվում` դեմքի շրջանում։ Այնուհետև միջադեպը դադարել է։
Ապացույցներ ճանաչված և ամբաստանյալ Ա. Քիշմիրյանի մեղադրանքի հիմքում դրված`վարորդի սթափության վիճակի 2015 թվականի փետրվարի 18-ի թիվ 100647 արձանագրության համաձայն` զննության ենթարկված, 1986թ.-ին ծնված Արա Քիշմիրյանը գործածել է 0.60 մգ/լ ալկոհոլ,
դատաբժշկական փորձաքննության 2015 թվականի փետրվարի 18-ի թիվ 358 եզրակացության համաձայն` Ս.Կարապետյանի ստացած մարմնական վնասվածքներն առողջության թեթև վնասի հատկանիշներ չեն պարունակում։
Դատական քննությամբ հիմնավորվել է, որ ամբաստանյալ Ա. Քիշմիրյանը և տուժող Ս. Կարապետյանը տևական ժամանակ` շուրջ տասնյոթ տարի ճանաչել են միմյանց որպես նույն թաղամասի բնակիչներ և գտնվել են մտերիմ հարաբերությունների մեջ։ Նրանք երբեմն կատակել են։ 2015թ. փետրվարի 17-ին, ժամը 22։00-ի սահմաններում, ամբաստանյալ Արա Քիշմիրյանն ալկոհոլ գործածած վիճակում այցելել է «Անգել» ակումբ` գարեջուր խմելու նպատակով։ Ակումբի նախասրահում նա և տուժող Ս. Կարապետյանը կատակել են` այդ ընթացքում նաև ձեռքերով միմյանց հպվելով, հրելով ու թեթևակի հարվածներ հասցնելով։
Այնուհետև, երբ տուժողը թիկունքով շրջվելով դեպի ամբաստանյալը` զրուցել է վկա Կ. Պետրոսյանի հետ, ամբաստանյալը ձեռքով մեկ անգամ հարվածել է տուժողի պարանոցին։
Տուժող Ս. Կարապետյանը նույն պահին ձեռքն արագ հետ տանելով` հարվածել է ամբաստանյալի դեմքին։ Դրա հետևանքով վիճաբանություն է սկսվել նրանց միջև և ամբաստանյալ Ա. Քիշմիրյանը ձեռքերով երկու հարված է հասցրել տուժող Ս. Կարապետյանին, այդ թվում` դեմքի շրջանում։ Այնուհետև միջադեպը դադարել է։
Տուժող Սարգիս Արկադիի Կարապետյանի կողմից 2015թ. փետրվարի 17-ին ՀՀ ոստիկանության Երևան քաղաքի վարչության Կենտրոնականի բաժնի Մարաշի բաժանմունքի պետին հասցեագրված զեկուցագրի համաձայն` տուժողը 2015թ. փետրվարի 17-ին, ժամը 21։00-ից ըստ հաստատված գրաֆիկի ծառայություն է իրականացրել Երևան քաղաքի Վարդանանց փողոցի թիվ 15/5 հասցեում գտնվող «Անգել» ակումբում։ Ժամը 22։00-ի սահմաններում ակումբ է այցելել ակնհայտ ոչ սթափ վիճակում գտնվող մի երիտասարդ, ով վերացական հայհոյանքներ է տվել, խանգարել է հաճախորդների հանգիստը, խախտել է հասարակական կարգը և տուժողը ցանկացել է նրան կարգի հրավիրել, որից հետո գտնվելով հակառակ ուղղությամբ մեջքին հարված է զգացել, թեքվել և տեսել է, որ հարվածողն այդ նույն քաղաքացին է, ում դիտողություն է արել։ Այդ մարդը սեռական բնույթի հայհոյանք տալով երեք անգամ բռունցքով հարվածել է տուժողի դեմքին։
Այս զեկուցագրում նշված` հասարակական կարգի պահպանության պարտականությունները տուժողի կողմից կատարելու ընթացքում բռնության ենթարկված լինելը, այդ պարտականությունների կատարման հետ կապված, հերքվել է դեպքի տեսագրության զննությամբ և մյուս ապացույցներով։
Գործով դատարանին ներկայացված ապացույցներից յուրաքանչյուրն ինչպես առանձին, այնպես էլ իրենց համակցությամբ չեն հաստատում Արա Քիշմիրյանի մեղավորությունը քրեական օրենքով չթույլատրված և նրան մեղսագրված, ՀՀ քրեական օրենսգրքի 316-րդ 1-ին մասով նախատեսված արարքը կատարելու մեջ։
Շարադրված փաստերը գնահատելով վերոհիշյալ իրավական վերլուծության լույսի ներքո՝ դատարանն արձանագրում է, որ սույն գործում առկա ապացույցների համակցությունը բավարար չէ հիմնավոր կասկածից վեր ապացուցողական չափանիշին համապատասխան հաստատված համարելու, որ Ա. Քիշմիրյանը կատարել է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 316-րդ հոդվածի 1-ին մասով նախատեսված հանցավոր արարք։ Մեղադրական եզրակացության հիմքում դրված ապացույցների համակցությունը բավարար չէ Ա. Քիշմիրյանի անմեղության կանխավարկածը հաղթահարելու և նրան մեղսագրվող հանցավոր արարքի փաստական հանգամանքները հաստատված համարելու համար այն ծավալով, որը կբացառի դրա ապացուցվածության վերաբերյալ ցանկացած ողջամիտ կասկած։
Դատարանը գտնում է, որ տուժող Ս. Կարապետյանի` որպես իշխանության ներկայացուցչի` ոստիկանի նկատմամբ, իր ծառայողական պարտականությունների հետ կապված բռնություն գործադրելու առումով առկա է չփարատված կասկած, որը պետք է մեկնաբանվի հօգուտ ամբաստանյալի։
Բացի այդ, դատարանն արձանագրում է, որ տուժողի` 2006թ.-ից ՀՀ ոստիկանությունում ծառայելու, 2013թ.-ից ՀՀ ոստիկանության Երևան քաղաքի վարչության Կենտրոնականի բաժնին կից պահպանության վաշտի ջոկի հրամանատարի պաշտոնը զբաղեցնելու, պահպանության վաշտի սահմանված գրաֆիկի համաձայն մինչև 2015թ. փետրվարի 18-ը Երևան քաղաքի Վարդանանց 15/5 հասցեում գտնվող «Անգել» ակումբում ծառայություն իրականացնելու, պահպանվող օբյեկտի գույքը և հասարակական կարգը պահպանելու և ծառայությունը պահպանվող օբյեկտի` տվյալ դեպքում «Անգել» ակումբի սրահի ներսում իրականացնելու պարտականության վերաբերյալ հանգամանքները հիմնավորող ապացույցներ դատարանին չեն ներկայացվել, այդ հանգամանքները հիմնավորող փաստաթղթերը քրեական գործին չեն կցվել, դատարանին որևէ միջնորդություն չի ներկայացվել` այդ մասին փաստաթղթեր պահանջելու վերաբերյալ։
Այսպիսով, ամբաստանյալ Արա Լևոնի Քիշմիրյանի մեղքը ՀՀ քրեական օրենսգրքի 316-րդ հոդվածի 1-ին մասով նախատեսված արարքում ապացուցված չէ և սպառվել են նոր ապացույցներ ձեռք բերելու բոլոր հնարավորությունները։ Արա Լևոնի Քիշմիրյանին մեղսագրված արարքը չի պարունակում ՀՀ քրեական օրենսգրքի 316-րդ հոդվածի 1-ին մասով նախատեսված հանցակազմի հատկանիշներ, քանի որ բացակայում են օբյեկտիվ կողմի (իշխանության ներկայացուցչի ծառայողական պարտականությունների հետ կապվածությունը) և սուբյեկտիվ կողմի (նպատակը) պարտադիր հատկանիշները։ Հետևաբար` Արա Լևոնի Քիշմիրյանի նկատմամբ քրեական հետապնդումը ենթակա է դադարեցման և նա պետք է արդարացվի` հանցակազմի բացակայության պատճառաբանությամբ։ …>> /քրեական գործ, հատոր 2, էջ 66-75/:
18. Վերաքննիչ դատարանն արձանագրում է, որ Առաջին ատյանի դատարանը չի պահպանել ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 17-18-րդ, 126-127-րդ հոդվածների պահանջները: Առաջին ատյանի դատարանը քննությամբ ձեռք բերված ապացույցները օրենքի պահանջների պահպանմամբ պատշաճ չի վերլուծել և դրանց քրեաիրավական գնահատական տվել:
19. ՀՀ վճռաբեկ դատարանը Արարատ Ավագի Ավագյանի և Վահան Սերյոժայի Սահակյանի վերաբերյալ 2014 թվականի հոկտեմբերի 31-ի թիվ ԵԿԴ/0252/01/13 որոշման մեջ արտահայտել է հետևյալ իրավական դիրքորոշումները.
«28. (…) ապացույցների բավարարությունը ենթադրում է կոնկրետ գործով ապացուցման շրջանակների այնպիսի որոշումը, որպեսզի հավաքված ապացույցները որակական կողմից ապահովեն ապացուցման առարկայի յուրաքանչյուր տարրի պարզումը, իսկ քանակական կողմից` այդ հանգամանքների բացահայտման արժանահավատությունը և դատավարական որոշումների հիմնավորվածությունն ու պատճառաբանվածությունը։
(…)
Վճռաբեկ դատարանը ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի համակարգային վերլուծության հիման վրա արձանագրում է ապացույցների բավարարությունը որոշելու հետևյալ ընդհանուր չափանիշները՝
1) վարույթն իրականացնող մարմինների ներքին համոզմունք,
2) դատավարական որոշումների հիմնավորվածություն և պատճառաբանվածություն,
3) անմեղության կանխավարկած» (տե՛ս Սիրակ Սաքանյանի վերաբերյալ գործով Վճռաբեկ դատարանի 2011 թվականի դեկտեմբերի 22-ի թիվ ԵԷԴ/0058/01/10 որոշման 14-15-րդ կետերը, իսկ վարույթն իրականացնող մարմինների ներքին համոզմունքի, դատավարական որոշումների հիմնավորվածության և պատճառաբանվածության, անմեղության կանխավարկածի մասին մանրամասն տե՛ս նույն որոշման 16-19-րդ կետերը)։
(…)
30. Անդրադառնալով անմեղության կանխավարկածի սկզբունքին` Վճռաբեկ դատարանը հարկ է համարում նշել, որ քրեական դատավարությունում կանխավարկածը օրենքով կամ նախադեպային իրավունքով հաստատված այն կանոնն է, որի համաձայն՝ որոշակի հանգամանք համարվում է հաստատված, քանի դեռ օրենքով սահմանված կարգով չի ապացուցվել հակառակը։ Մարդու անմեղությունը քրեական դատավարության կարևորագույն կանխավարկածներից է, որն ամրագրված է ինչպես ՀՀ Սահմանադրությամբ, միջազգային պայմանագրերով և օրենքներով, այնպես էլ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի և Վճռաբեկ դատարանի նախադեպային իրավունքով։ Հանցանք կատարելու մեջ անձի մեղավորությունը հաստատված համարելը ոչ այլ ինչ է, քան անմեղության կանխավարկածի հաղթահարում։ Միևնույն ժամանակ, անձին դատապարտելու համար համարժեք ապացույցների բավարար համակցության բացակայությունը նշանակում է, որ անձի անմեղության կանխավարկածը հաղթահարված չէ։ Այլ խոսքով՝ քրեական դատավարության ընթացքում չապացուցված մեղավորությունը հավասարազոր է ապացուցված անմեղության։
(…) Այլ խոսքով` հանցանքի մեջ մեղադրվող յուրաքանչյուր անձի վերաբերյալ` ապացուցման ենթակա յուրաքանչյուր հանգամանքի կապակցությամբ դատարանի հետևությունը պետք է հիմնված լինի ոչ թե գնահատողական դատողությունների, կանխատեսումների կամ կարծիքների, այլ կոնկրետ գործով օրենքով սահմանված կարգով ձեռք բերված փաստական տվյալների վրա։ Այս կապակցությամբ Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է նաև, որ մեղսագրվող հանցագործության և դրա հատկանիշների ապացուցման բեռը կրում է մեղադրանքի կողմը, իսկ չփարատված կասկածները պետք է մեկնաբանվեն հօգուտ մեղադրյալի։ Դրանից հետևում է, որ մեղադրանքի կողմը կրում է անձի մեղքը հաստատելու համար բավարար ապացույցներ ներկայացնելու պարտականությունը (…)» (տես Մարգար Հակոբյանի վերաբերյալ 2013 թվականի մայիսի 8-ի թիվ ԵԿԴ/0168/01/12 որոշման 13-րդ կետը)։ Անմեղության կանխավարկածի սկզբունքին Վճռաբեկ դատարանն անդրադարձել և իրավական դիրքորոշում է արտահայտել նաև Արմեն Բաբայանի և Սուրեն Թումանյանի գործով որոշման մեջ (տե՛ս Արմեն Բաբայանի և Սուրեն Թումանյանի գործով Վճռաբեկ դատարանի 2011 թվականի դեկտեմբերի 22-ի թիվ ԵԷԴ/0044/01/11 որոշման 14-րդ կետը)։
Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի նախադեպային իրավունքի ուսումնասիրությունը ևս ցույց է տալիս, որ Եվրոպական կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածի 2-րդ կետով երաշխավորված անմեղության կանխավարկածի սկզբունքը, ի թիվս այլոց, ենթադրում է մեղադրանքի կողմի պարտականությունը ներկայացնելու անձին դատապարտելու համար բավարար ապացույցներ (տե՛ս, ի թիվս այլոց, Barbera Messegue and Jabardo v. Spain, գանգատ թիվ 10590/83, 1988 թվականի դեկտեմբերի 6-ի վճիռ, 77-րդ կետ, Janosevic v. Sweden, գանգատ թիվ 34619/97, 2002 թվականի հուլիսի 23-ի վճիռ, 97-րդ կետ)։
Այսպիսով, անմեղության կանխավարկածի սկզբունքը ենթադրում է ապացույցների այնպիսի ամբողջության առկայություն, որն անհրաժեշտ է անձի մեղավորությունը ողջամիտ (հիմնավոր) կասկածից վեր ապացուցված համարելու, այլ ոչ թե անձի մեղավորության մասին ենթադրություններ անելու համար։
31. Ապացույցների բավարարությունը որոշելու մյուս չափանիշին՝ ներքին համոզմունքին (…) «ներքին համոզմունքը» սուբյեկտիվ-օբյեկտիվ կատեգորիա է։ Այն ապացույցների գնահատումն իրականացնող սուբյեկտի գիտակցված և ողջամիտ համոզվածությունն է իր իսկ կողմից կայացված որոշման հիմնավորվածության մեջ (սուբյեկտիվ բնույթ)։ Այդպիսի համոզվածությունը պետք է ձևավորված լինի գործի բոլոր հանգամանքների լրիվ, օբյեկտիվ և բազմակողմանի քննության արդյունքում և հիմնվի թույլատրելի, վերաբերելի և արժանահավատ ապացույցների բավարար համակցությամբ հաստատված փաստերի վրա, որոնք անկողմնակալ դիտորդի մոտ ողջամտորեն կձևավորեն նույն համոզվածությունը (օբյեկտիվ բնույթ)։
(…) Այլ խոսքով, ներքին համոզմունքը հիմնվում է ողջամիտ կարծիքի, գիտելիքի վրա, այլ ոչ թե ենթադրությունների, երևակայության, համակրանքի, հակակրանքի կամ կանխակալ կարծիքի վրա։
Ներքին համոզմունքի՝ որպես ապացույցների գնահատման արդյունքի օբյեկտիվ հիմքը քրեական գործով ձեռք բերված, բազմակողմանի և օբյեկտիվ հետազոտված ապացույցների բավարար համակցությունն է։ Այս առումով անհրաժեշտ է վերլուծել ապացույցների թույլատրելիության, վերաբերելիության և արժանահավատության հատկանիշները, որոնց տեսանկյունից ապացույցները ենթակա են գնահատման։
(…)
32. Ապացույցների գնահատման արդյունքում ձևավորված ներքին համոզմունքն իրավական նշանակություն է ստանում և օբյեկտիվացվում ապացույցների բավարարությունը որոշելու մյուս՝ դատավարական որոշումների հիմնավորման և պատճառաբանման չափանիշի միջոցով (սույն չափանիշի վերաբերյալ Վճռաբեկ դատարանի արտահայտած իրավական դիրքորոշումների մասին տե՛ս նաև Սիրակ Սաքանյանի վերաբերյալ գործով Վճռաբեկ դատարանի 2011 թվականի դեկտեմբերի 22-ի թիվ ԵԷԴ/0058/01/10 որոշման 18-րդ կետը)։ Ապացույցների կամայական գնահատման արգելքը ենթադրում է ապացույցները բարեխիղճ վերլուծության ենթարկելու պարտականություն։
Վերջին դիրքորոշումը բխում է ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 358-րդ հոդվածի 4-րդ մասի պահանջից, որի համաձայն՝ «Դատարանի դատավճիռը պետք է լինի պատճառաբանված։ Պատճառաբանման ենթակա են դատարանի կողմից դատավճռում շարադրվող բոլոր հետևությունները և որոշումները»։
(…) Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է, որ դատարանը պարտավոր է իր դատական ակտում ամրագրել և թույլատրելիության, վերաբերելիության ու արժանահավատության տեսանկյունից գնահատման ենթարկել այն ապացույցները, որոնց վրա հիմնված են դատարանի հետևությունները, ինչպես նաև նշել այս կամ այն ապացույցն անարժանահավատ համարելու փաստարկները (ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 371-րդ հոդվածի 3-րդ կետ)։ Հակառակ դեպքում ապացույցների գնահատումը, դրա արդյունքում դատարանի համապատասխան ներքին համոզմունքի ձևավորումը կկրեն սուբյեկտիվ բնույթ, կհանգեցնեն կամայականության և անձի արդար դատաքննության իրավունքի խախտման՝ սահմանափակելով նաև դատական ակտի օրինականությունը և հիմնավորվածությունը ստուգելու վերադաս դատարանի հնարավորությունը։
33. Սույն որոշման 29-32-րդ կետերում կատարված իրավական վերլուծության հիման վրա Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է, որ գործի լուծման համար ապացույցների բավարարությունը որոշելու չափանիշները սերտորեն փոխկապակցված են և փոխադարձաբար պայմանավորում են միմյանց։ Գործի լուծման համար բավարար ապացույցներ ասելով` պետք է հասկանալ թույլատրելի, վերաբերելի և արժանահավատ ապացույցների համակցություն, որը, հաղթահարելով անմեղության կանխավարկածը, անաչառ դիտորդի մոտ կձևավորի հիմնավոր կասկածից վեր համոզվածություն անձի մեղավորության վերաբերյալ, ինչպես նաև կհաստատի գործով ապացուցման առարկան կազմող մյուս հանգամանքները և հնարավորություն կտա կայացնել հիմնավորված և պատճառաբանված որոշում։
Ս.Սաքանյանի վերաբերյալ գործով Վճռաբեկ դատարանը նաև արձանագրել է.
«Ապացույցների բավարարությունը չի կարող որոշվել թվաբանական ցուցանիշով (…)։ Ակնհայտ է, որ ապացույցները բավարար չեն, եթե`
1) գործում բացակայում է որևէ ապացույց գործի ճիշտ լուծման համար նշանակություն ունեցող որևէ հանգամանքի պարզման համար,
2) եղած ապացույցը թույլ չի տալիս պարզել այդ հանգամանքը անհրաժեշտ խորությամբ և լրիվությամբ,
3) այդ հանգամանքի ապացուցվածությունը կասկած է հարուցում։» (տես Սիրակ Սաքանյանի վերաբերյալ գործով Վճռաբեկ դատարանի 2011 թվականի դեկտեմբերի 22-ի թիվ ԵԷԴ/0058/01/10 որոշման 17-րդ կետը)։
Այսպիսով, Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է, որ քրեական դատավարությունում մեղքի հարցը լուծելիս որպես ապացույցների բավարարության շեմ պետք է գործի «հիմնավոր կասկածից վեր» ապացուցողական չափանիշը։ Ընդ որում, «հիմնավոր կասկածից վեր» ապացուցողական չափանիշ ասելով, պետք է հասկանալ փաստական տվյալների (ապացույցների) այնպիսի համակցություն, որը բացառում է հակառակի ողջամիտ հավանականությունը։ Վերոգրյալը չի նշանակում, որ հանցանք գործելու մեջ անձի մեղավորությունն ընդհանրապես չի կարող առաջացնել որևէ կասկած, սակայն այդպիսի կասկածի հավանականության դեպքում դրա աստիճանը պետք է լինի աննշան (խիստ ցածր)։ Այլ խոսքով՝ մեղադրանքը կազմող յուրաքանչյուր փաստական հանգամանք պետք է հիմնավորվի ապացույցների այնպիսի ծավալով, որը կբացառի դրա ապացուցվածության վերաբերյալ ցանկացած ողջամիտ կասկած։»։
Վճռաբեկ դատարանը Մ.Հակոբյանի վերաբերյալ գործով որոշման մեջ շեշտել է. «(…) ապացույցների կամայական գնահատման արգելքը դատարաններին պարտավորեցնում է ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 107-րդ հոդվածում թվարկված՝ ապացուցման ենթակա հանգամանքների, այդ թվում՝ կոնկրետ հանցանքի հատկանիշների և այդ հանցանքի մեջ անձի մեղավորության վերաբերյալ իր հետևությունները հիմնավորել վերաբերելի, փոխկապակցված, հավաստի ապացույցներով և ոչ թե ենթադրություններով։ Հանցանքի մեջ մեղադրվող յուրաքանչյուր անձի վերաբերյալ` ապացուցման ենթակա յուրաքանչյուր հանգամանքի կապակցությամբ դատարանի հետևությունը պետք է հիմնված լինի ոչ թե գնահատողական դատողությունների, կանխատեսումների կամ կարծիքների, այլ կոնկրետ գործով օրենքով սահմանված կարգով ձեռք բերված փաստական տվյալների վրա։
Վճռաբեկ դատարանն արձանագրել է, որ մեղսագրվող հանցագործության և դրա հատկանիշների ապացուցման բեռը կրում է մեղադրանքի կողմը, իսկ չփարատված կասկածները պետք է մեկնաբանվեն հօգուտ մեղադրյալի։ Դրանից հետևում է, որ մեղադրանքի կողմը կրում է անձի մեղքը հաստատելու համար բավարար ապացույցներ ներկայացնելու պարտականությունը (…)» (տես Մարգար Հակոբյանի վերաբերյալ 2013թ. մայիսի 8-ի թիվ ԵԿԴ/0168/01/12 որոշման 13-րդ կետը)։
Վճռաբեկ դատարանը Մ.Հովհաննիսյանի և Ա.Մարտիրոսյանի վերաբերյալ որոշման մեջ դիրքորոշում է ձևավորել. «(…) ներքին համոզմունքը, որպես ապացույցների գնահատման արդյունք, բնութագրվում է օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ գործոնների անխզելի կապով. այն, մի կողմից, պետք է բխի հետազոտվող ապացույցների բավարար համակցությունից և հիմնվի դրանց վրա, իսկ մյուս կողմից, անկողմնակալ դիտորդի մոտ պետք է առաջացնի այն վստահությունը, որ ապացույցները հետազոտվել են արդարության բոլոր պահանջների պահպանմամբ։
Ապացույցները, որոնք հավաքվել և ստուգվել են օրենքին համապատասխան, կազմում են ներքին համոզմունքի այն օբյեկտիվ հիմքը, որն իր դրսևորումն է գտնում ընդունվող որոշումներում։ Թեպետ ապացույցների գնահատումը կատարվում է ներքին համոզման հիման վրա, այն չի կարող լինել կամայական։ Դրա հիմքում պետք է դրված լինի գործի բոլոր հանգամանքների լրիվ, օբյեկտիվ և բազմակողմանի քննությունը։ (…)» (տես Մակար Հովհաննիսյանի և Աշոտ Մարտիրոսյանի վերաբերյալ Վճռաբեկ դատարանի 2010թ. փետրվարի 12-ի թիվ ԵՔՐԴ/0632/01/08 որոշման 14-րդ կետը)։
Ներքին համոզմունքն ապացույցների գնահատումն իրականացնող սուբյեկտի գիտակցված և ողջամիտ համոզվածությունն է իր կողմից կայացված որոշման հիմնավորվածության մեջ (սուբյեկտիվ բնույթ)։ Այդպիսի համոզվածությունը պետք է ձևավորված լինի գործի բոլոր հանգամանքների լրիվ, օբյեկտիվ և բազմակողմանի քննության արդյունքում և հիմնվի թույլատրելի, վերաբերելի և արժանահավատ ապացույցների բավարար համակցությամբ հաստատված փաստերի վրա, որոնք անկողմնակալ դիտորդի մոտ ողջամտորեն կձևավորեն նույն համոզվածությունը (օբյեկտիվ բնույթ)։
Ապացույցների թույլատրելիության էությունը կազմում է ապացույցները ձեռք բերելիս օրենքով նախատեսված դատավարական պահանջների պահպանվածությունը և ենթադրում է.
- աղբյուրի օրինականություն՝ ապացույցը պետք է ձեռք բերվի միայն օրենքով սահմանված աղբյուրներից (ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 104-րդ հոդվածի 2-րդ մաս),
- ձեռքբերման միջոցների օրինականություն՝ պետք է պահպանված լինեն ապացույցների ձեռքբերմանն ուղղված գործողություններ կատարելուն օրենքով առաջադրված պահանջները,
- դատավարական ձևակերպում՝ ապացույցը, դրա ձեռքբերման գործընթացը պետք է օրենքով սահմանված կարգով ենթարկվեն դատավարական ձևակերպման,
- լիազորված սուբյեկտ՝ այն պետք է ստացված լինի ապացույց ձեռք բերելու լիազորությամբ օժտված սուբյեկտի կողմից։
Ապացույցի վերաբերելիության հատկանիշն արտացոլում է ապացույցի և գործի քննության ու լուծման համար նշանակություն ունեցող հանգամանքների միջև կապը։ Ապացույցը կհամարվի վերաբերելի, եթե տեղեկություններ պարունակի գործի համար որևէ նշանակություն ունեցող փաստի մասին։
Յուրաքանչյուր ապացույց արժանահավատության տեսանկյունից պետք է գնահատվի ապացույցների համակցության մեջ՝ բազմակողմանի և մանրամասն գնահատելով փաստական տվյալների ստացման աղբյուրները և ապացույցի ձևավորման ամբողջ ընթացքը։ Ապացույցի արժանահավատության վերաբերյալ վերջնական որոշում կարող է կայացվել դրա բովանդակությունն այլ աղբյուրներից ստացված տեղեկությունների հետ համադրելու արդյունքում։ Որոշակի փաստի վերաբերյալ այս կամ այն աղբյուրից ստացված տեղեկությունների արժանահավատությունը գնահատելու համար անհրաժեշտ է վերլուծել ստացված տեղեկությունների բովանդակությունը, համադրել դրանք այլ ապացույցների հետ, պարզել դրանց համապատասխանությունը կամ հակասությունը, հակասության դեպքում` դրա պատճառները։
Ապացույցների կամայական գնահատման արգելքն ենթադրում է ապացույցները բարեխիղճ վերլուծության ենթարկելու պարտականություն։
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 358-րդ հոդվածի 4-րդ մասի պահանջից, որի համաձայն՝ «Դատարանի դատավճիռը պետք է լինի պատճառաբանված։ Պատճառաբանման ենթակա են դատարանի կողմից դատավճռում շարադրվող բոլոր հետևությունները և որոշումները»։
Ֆ.Գալստյանի վերաբերյալ որոշման մեջ, Վճռաբեկ դատարանն իրավական դիրքորոշում է ձևավորել. «(…) Դատական ակտի պատճառաբանվածությունը կոչված է պարզաբանելու, թե ինչու է դատարանը եկել այս կամ այն հետևության, որ իրավանորմերով է ղեկավարվել նման որոշում կայացնելիս և միևնույն ժամանակ հնարավորություն է ստեղծում վերադաս դատարանի կողմից դատական ակտի օրինականության և հիմնավորվածության ստուգման համար։
(…) Պատճառաբանված որոշման բացակայությունն արդեն իսկ օբյեկտիվորեն սահմանափակում է վերադաս դատական ատյանի հնարավորությունը` լիարժեք դատական ստուգման ենթարկելու բողոքարկվող դատական ակտի օրինականությունն ու հիմնավորվածությունը և կայացնելու արդարացի որոշում, հետևաբար դատական ակտի չպատճառաբանված լինելը հանգեցնում է քրեական դատավարության կարևորագույն սկզբունքներից մեկի` ՀՀ Սահմանադրությամբ և քրեադատավարական օրենքով երաշխավորված արդար դատական քննության իրավունքի խախտման։
Դատարանը պարտավոր է իր դատական ակտում ամրագրել և թույլատրելիության, վերաբերելիության ու արժանահավատության տեսանկյունից գնահատման ենթարկել այն ապացույցները, որոնց վրա հիմնված են դատարանի հետևությունները, ինչպես նաև նշել այս կամ այն ապացույցն անարժանահավատ համարելու փաստարկները (ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 371-րդ հոդվածի 3-րդ կետ)։
Վճռաբեկ դատարանն արձանագրել է, որ գործի լուծման համար ապացույցների բավարարությունը որոշելու չափանիշները սերտորեն փոխկապակցված են և փոխադարձաբար պայմանավորում են միմյանց։ Գործի լուծման համար բավարար ապացույցներ ասելով` պետք է հասկանալ թույլատրելի, վերաբերելի և արժանահավատ ապացույցների համակցություն, որը, հաղթահարելով անմեղության կանխավարկածը, անաչառ դիտորդի մոտ կձևավորի հիմնավոր կասկածից վեր համոզվածություն անձի մեղավորության վերաբերյալ, ինչպես նաև կհաստատի գործով ապացուցման առարկան կազմող մյուս հանգամանքները և հնարավորություն կտա կայացնել հիմնավորված և պատճառաբանված որոշում։>>:
20. Վերաքննիչ դատարանն արձանագրում է, որ Առաջին ատյանի դատարանը, չկատարելով ապացույցների բազմակողմանի, լրիվ և օբյեկտիվ հետազոտություն, ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 127-րդ հոդվածի համաձայն գործով ձեռք բերված յուրաքանչյուր ապացույց չգնահատելով թույլատրելիության, վերաբերելիության, իսկ ամբողջ ապացույցներն իրենց համակցությամբ գործի լուծման համար բավարարության տեսանկյունից, հանգել է սխալ հետևության` ամբաստանյալ Ա.Քիշմիրյանին արդարացնելով ՀՀ քրեական օրենսգրքի 316-րդ հոդվածի 1-ին մասով առաջադրված մեղադրանքում:
Վերաքննիչ դատարանը գտնում է, որ վերջինիս մեղսագրված արարքը քրեական հետապնդման մարմինը հիմնավորել է և հանցագործության կատարման մեջ նրա մասնակցությունն ապացուցված` համարել:
Վերաքննիչ դատարանն արձանագրում է, որ նախաքննական մարմինը գործով ձեռք բերված ապացույցները հիմնավոր համարելով, դրանք վերաբերելիության և թույլատրելիության սահմաններում իրենց համակցության մեջ գնահատելով` հիմնավորված է համարել ամբաստանյալ Ա.Քիշմիրյանին ՀՀ քրեական օրենսգրքի 316-րդ հոդվածի 1-ին մասով մեղսագրված արարքը:
Նախաքննական մարմինը մեղադրանքի հիմնավորման առումով բավարար ապացույցներ է ձեռք բերել: Այդ ապացույցներն Առաջին ատյանի դատարանը սխալ է գնահատել, որով խախտել է ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի և ՀՀ վճռաբեկ դատարանի նախադեպային որոշումների դրույթները:
21. Վերաքննիչ դատարանն արձանագրում է, որ Ա.Քիշմիրյանին ՀՀ քրեական օրենսգրքի 316-րդ հոդվածի 1-ին մասով առաջադրված մեղադրանքը նախաքննական մարմինը հաստատված է համարել տուժող Ս.Կարապետյանի և վկա Կ.Պետրոսյանի ցուցմունքներով, դատաբժշկական փորձաքննության թիվ 358 եզրակացությամբ, ապացույց ճանաչված այլ փաստաթուղթ հանդիսացող` Ս.Կարապետյանի կողմից ՀՀ ոստիկանության Կենտրոնական բաժնի Մարաշի բաժանմունքի պետին հասեցագրված զեկուցագրով, ապացույց ճանաչված այլ փաստաթուղթ հանդիսացող` 2015 թվականի փետրվարի 18-ի Ա.Քիշմիրյանի վերաբերյալ սթափության վիճակի զննության թիվ 100647 արձանագրությամբ, ապացույց ճանաչված այլ փաստաթուղթ հանդիսացող` <<Անգել>> կարաոկե ակումբի լազերային սկավառակով:
22. ՀՀ վճռաբեկ դատարանի Վահան Գասպարի Գևորգյանի վերաբերյալ 2014 թվականի դեկտեմբերի 16-ի թիվ ԱՐԴ/0038/01/13 որոշմամբ արտահայտել է իրավական դիրքորոշում. <<… ՀՀ քրեական օրենսգրքի 316-րդ հոդվածի համաձայն`
«1. Իշխանության ներկայացուցչի կամ նրա մերձավոր ազգականի նկատմամբ կյանքի կամ առողջության համար ոչ վտանգավոր բռնություն գործադրելը կամ բռնություն գործադրելու սպառնալիքը՝ կապված նրա կողմից իր ծառայողական պարտականությունները կատարելու հետ՝
պատժվում է (...)»:
Մեջբերված նորմով նախատեսված հանցակազմի անմիջական օբյեկտը կառավարման բնականոն գործունեության, ինչպես նաև իշխանության ներկայացուցիչների կողմից կառավարման հետ կապված իրենց լիազորությունների իրականացման ապահովմանն ուղղված հասարակական հարաբերություններն են, իսկ որպես լրացուցիչ օբյեկտ հանդես են գալիս իշխանության ներկայացուցիչների (նրանց մերձավորների) կյանքը, առողջությունը, պատիվն ու արժանապատվությունը:
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 316-րդ հոդվածի 2-րդ մասով նախատեսված հանցակազմի օբյեկտիվ կողմը դրսևորվում է իշխանության ներակայացուցչի կամ նրա մերձավոր ազգականի նկատմամբ կյանքի կամ առողջության համար վտանգավոր բռնություն գործադրելով` կապված իշխանության ներկայացուցչի կողմից իր ծառայողական պարտականությունները կատարելու հետ:
Կյանքի կամ առողջության համար վտանգավոր բռնություն է համարվում այնպիսի գործողություններ կատարելը, որոնք ուղղված են անձի առողջությանը ցանկացած ծանրության (թեթև, միջին կամ ծանր) վնաս պատճառելուն կամ սպանելուն: Ընդ որում, արարքը ՀՀ քրեական օրենսգրքի 316-րդ հոդվածի 2-րդ մասով որակելու համար պարտադիր է, որ իշխանության ներակայացուցչի կամ նրա մերձավոր ազգականի նկատմամբ կյանքի կամ առողջության համար վտանգավոր բռնություն գործադրելը կապված լինի իշխանության ներկայացուցչի կողմից իր ծառայողական պարտականությունները կատարելու հետ: Այդպիսի կապն առկա է այն դեպքերում, երբ հանցավորը, իշխանության ներկայացուցչի կամ նրա մերձավորի նկատմամբ բռնություն գործադրելով, ցանկանում է դադարեցնել իշխանության ներկայացուցչի ծառայողական գործունեությունը կամ վրեժ լուծել նրանից այդ գործունեության համար:
15. Իշխանության ներկայացուցչի կողմից իր ծառայողական պարտականությունները կատարելը ենթադրում է, որ իշխանության ներկայացուցիչը գործում է օրենքով և այլ իրավական ակտերով նրան վերապահված լիազորությունների շրջանակում: Այլ խոսքով՝ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 316-րդ հոդվածով նախատեսված հանցակազմի առկայության համար անհրաժեշտ է, որպեսզի իշխանության ներկայացուցչի գործողությունները լինեն իրավաչափ, հակառակ դեպքում արարքը չի կարող գնահատվել որպես կառավարման կարգի դեմ ուղղված հանցագործություն:
Այն դեպքում, երբ կյանքի կամ առողջության համար վտանգավոր բռնություն գործադրելը կապված չէ իշխանության ներկայացուցչի կողմից իր ծառայողական պարտականությունները կատարելու հետ, ինչպես նաև` որպես իշխանության ներկայացուցիչ հանդես եկող անձի գործողություններն ապօրինի են, նրա կամ նրա մերձավոր ազգականի նկատմամբ կյանքի կամ առողջության համար վտանգավոր բռնություն գործադրելը կարող է որակվել որպես անձի կյանքի կամ առողջության դեմ ուղղված հանցագործություն (համապատասխան հանցակազմերի մնացած հատկանիշների առկայության դեպքում):
Սուբյեկտիվ կողմից հիշյալ հանցագործությունը կատարվում է ուղղակի դիտավորությամբ՝ արարք կատարած անձը գիտակցում է, որ իշխանության ներկայացուցչի կամ նրա մերձավորի նկատմամբ բռնություն է գործադրում կամ բռնության սպառնալիք է տալիս: Ընդ որում, սուբյեկտիվ կողմի պարտադիր հատկանիշ է հանցանք կատարած անձի նպատակը՝ խոչընդոտել իշխանության ներկայացուցչի ծառայողական գործունեությանը կամ դադարեցնել այն, կամ էլ շարժառիթը՝ վրեժ լուծել իշխանության ներկայացուցչից նրա գործունեության համար:
Սուբյեկտիվ կողմից ՀՀ քրեական օրենսգրքի 316-րդ հոդվածը բնութագրվում է մեղքի ուղղակի դիտավորության ձևով։ Այսինքն` հանցավորը գիտակցում է, որ բռնությունը կամ դրա սպառնալիքը կիրառում է իշխանության ներկայացուցչի կամ նրա մերձավոր ազգականի նկատմամբ` նրանց օրինական պարտականությունների կատարումը խանգարելու կամ խափանելու նպատակով և ցանկանում է դա։
Փաստորեն, ՀՀ քրեական օրենսգրքի 316-րդ հոդվածի 1-ին մասով նախատեսված հանցակազմի համար պարտադիր է ինչպես հանցակազմի օբյեկտիվ կողմի հատկանիշների առկայությունը՝ իշխանության ներկայացուցչի նկատմամբ կյանքի կամ առողջության համար ոչ վտանգավոր բռնություն գործադրելը կամ բռնություն գործադրելու սպառնալիքը` կապված նրա կողմից իր ծառայողական պարտականությունները կատարելու հետ, այնպես էլ հանցակազմի սուբյեկտիվ կողմի հատկանիշի առկայությունը՝ հանցանքն իշխանության ներկայացուցչի նկատմամբ կատարելու վերաբերյալ անձի գիտակցումը։ …>>:
21. Առաջին ատյանի դատարանը թեև հղում է կատարել ՀՀ վճռաբեկ դատարանի վերոհիշյալ և այլ որոշումների վրա, ճիշտ չի մեկնաբանել դրանք և գործով ձեռք բերված ապացույցները ճիշտ չի գնահատել:
Առաջին ատյանի դատարանը հղում կատարելով միջազգային իրավական ակտերի, ՀՀ ներպետական օրենսդրության, Եվրոպական դատարանի վճիռների և ՀՀ վճռաբեկ դատարանի որոշումների վրա, այդպիսիք ճիշտ չի մեկնաբանել: Առաջին ատյանի դատարանի մեկնաբանություները չեն բխում սույն գործի քննությամբ ձեռք բերված փաստական տվյալներից:
22. Գործի նյութերից երևում է, որ Ա.Քիշմիրյանը հաճախակի է <<Անգել>> կարաոկե ակումբում ալկոհոլի ազդեցության տակ վիճաբանել հաճախորդների հետ, որի կապակցությամբ նաև տուժող Ս.Կարապետյանի նախաձեռնությամբ հարուցվել է քրեական գործ ու նրա վերաբերյալ քրեական գործը ևս գտնվում է դատարանի վարույթում:
Դատաբժշկական փորձաքննության թիվ 358 եզրակացությամբ հաստատվել է, որ ամբաստանյալի հարվածների հետևանքով Ս.Կարապետյանի մոտ հայտնաբերվել է վերին շրթունքի շրջանի այրունազեղումներ, սալաջարդ վերքեր, որը պատճառվել է բութ, կոշտ առարկայի ներգործության հետևանքով, չի բացառվել նաև բռունցքներով, հնարավոր է նշված ժամանակին և հանգամանքներում, որն առողջության թեթև վնասի հատկանիշներ չի պարունակել:
Ապացույց ճանաչված այլ փաստաթուղթ հանդիսացող` Ս.Կարապետյանի 2015 թվականի փետրվարի 17-ի ՀՀ ոստիկանության Երևան քաղաքի վարչության Կենտրոնական բաժնի Մարաշի բաժանմունքի պետին ներկայացրած զեկուցագրում նշվել է, որ 2015 թվականի փետրվարի 17-ին ծառայություն է իրականացրել <<Անգել>> կարաոկե ակումբում, որտեղ այցելել է ալկոհոլի ազդեցության տակ գտնվող մի երիտասարդ և ակումբում սեռական բնույթի հայհոյանքներ է տվել ու չի ենթարկվել իր օրինական պահանջներին և 3 անգամ բռունցքով հարվածել է դեմքին:
Ապացույց ճանաչված այլ փաստաթուղթ հանդիսացող 2015 թվականի փետրվարի 18-ին կազմված Ա.Քիշմիրյանի սթափության վիճակի զննության թիվ 100647 արձանագրության համաձայն` Ա.Քիշմիրյանը գտնվել է 0.60մգ/լ ալկոհոլ օգտագործած վիճակում:
Որպես այլ ապացույց ճանաչված <<Անգել>> կարաոկե ակումբի սրահը տեսանկարահանող սարքի ձայնագրության զննությամբ պարզվել է, որ 2015 թվականի փետրվարի 17-ին ժամը 22.31-ին ակումբի սրահում` բարի սեղանի մոտ Ա.Քիշմիրյանը Ս.Կարապետյանին հարվածել է և վերջինս շրջվելով հրել է Ա.Քիշմիրյանին, կարգի հրավիրելով նրան, որի ընթացքում Ա.Քիշմիրյանը բռունցքներով երեք անգամ հարվածել է նրա դեմքին:
Վերը նշված ապացույցների հիման վրա քրեական հետապնդման մարմինը հաստատված է համարել, որ 2015 թվականի փետրվարի 17-ին ժամը 22-ի սահմաններում Ա.Քիշմիրյանն այցելել է <<Անգել>> կարաոկե ակումբ, որտեղ իր ծառայություն է անցկացրել ոստիկան Ս.Կարապետյանը: Ակումբի սեփականատերը նախազգուշացրած է եղել աշխատակիցներին, որ Ա.Քիշմիրյանին թույլ չտան ակումբ մտնել, նախկինում իր մասնակցությամբ կատարված միջադեպի համար և Ս.Կարապետյանը չթույլատրելով Ա.Քիշմիրյանին ներս մտնել հայտնել է, որ նա զրուցի սեփականատիրոջ հետ թույլտվություն վերցնելու համար: Ա.Քիշմիրյանը վրդովել և ասել է. <<չունի ոչ մեկին զանգելու, իր առաջ ոչ մեկ չի կարող դուռ փակել>>, և զրուցել է սեփականատիրոջ հոր հետ ու մտել ակումբ: Ակումբում ալկոհոլ օգտագործելով սկսել է հաճախորդների դիմաց սեռական բնույթի հայհոյանքներ տալ և Ս.Կարապետյանը նրան կարգի է հրավիրել, որի ընթացքում Ա.Քիշմիրյանը երեք անգամ բռունցքով հարվածել է վերջինիս դեմքին:
23. Գործի նյութերից երևում է և Առաջին ատյանի դատարանը ևս հաստատված է համարել, որ թեև տուժողն ու ամբաստանյալը միմյանց ճանաչել են, վերջինս քաջատեղյակ է եղել, որ տուժողը ոստիկանության աշխատակից է և պարբերաբար որպես այդպիսին ծառայություն է կատարում <<Անգել>> կարաոկե ակումբում: Դեպքի օրը ոստիկանի համազգեստով ծառայություն կատարելու ժամանակ տուժող Ս.Կարապետյանն իր ծառայողական լիազորություների շրջանակում արգելել է ամբաստանյալ Ա.Քիշմիրյանի մուտքը նշված ակումբ` նկատի ունենալով նախկինում ակումբում ոչ պատշաճ նրա վարքագծը և ակումբի սեփականատիրոջ կողմից նրան ներս չթողնելու մասին հանձնարարությունը: Որին ի պատասխան ոչ սթափ վիճակում գտնվող ամբաստանյալը հայտնել է, որ իր մուտքը ոչ մեկը չի կարող արգելել: Այդ հանգամանքը չի ժխտել նաև ամբաստանյալը, վերջինս ակումբ է մտել միայն սեփականատիրոջ հոր թույլտվությամբ` մեկ շիշ գարեջուր խմելու պայմանով: Ակումբում եղած ժամանակ ամբաստանյալը հայհոյանքներ է տվել` ըստ տուժողի նաև իր և ոստիկանության հասցեին: Հայհոյանքներ տալու փաստը չի ժխտել նաև ամբաստանյալը: Այդ կապակցությամբ տուժողը նրան դիտողություն է արել: Քիչ անց ամբաստանյալը նախ թիկունքից, ապա նաև առջևից բռունցքով հարվածներ է հասցրել համազգեստով ծառայություն կատարող ոստիկան տուժողին` նրան պատճառել մարմնական վնասվածքներ: Վերոհիշյալն ապացուցվել է ակումբի տեսանկարահանման նյութերով: Դրանից անմիջապես հետո տուժողը դեպքի վայր է կանչել օպերատիվ խումբ ու ամբաստանյալ Ա.Քիշմիրյանը բերման է ենթարկվել:
24. Նախկինում ոչ պատշաճ վարքագիծ դրսևորելու պատճառով նշված ակումբ ամբաստանյալի մուտքն արգելելու, նրա մուտքը ոստիկանի համազգեստով ծառայություն կատարող տուժողի կողմից խոչընդոտելու, սեփականատիրոջ թույլտվությամբ ակումբ մտնելու, հայհոյանքներ տալու և տուժողին հարվածներ հասցնելու փաստը հաստատել է նաև վկա Կ.Պետրոսյանը:
Առաջին ատյանի դատարանն ընդունել է, որ ամբատանյալ Ա.Քիշմիրյանը դեպքի օրը` գիշերն ակումբ է եկել ոգելից խմիչք օգտագործած վիճակում, նրա մուտքն ակումբ արգելել է տուժող` ոստիկանության աշխատակից` Ս.Կարապետյանը պահանջելով հեռանալ: Ի պատասխան դրա ամբաստանյալը սկսել է հայհոյանքներ տալ: Բարի սեղանի մոտ, երբ տուժողը զրուցել է անվտանգության աշխատակից Կ.Պետրոսյանի հետ ամբաստանյալ Ա.Քիշմիրյանը մեջքից հարվածել է տուժողին, բռունցքով շարունակել է հարվածներ հասցնել նրա դեմքին:
Ամբաստանյալն ընդունել է թիկունքից տուժողին հարվածած լինելու հանգամանքը: Այդ հանգամանքն ընդունել է նաև Առաջին ատյանի դատարանը և նշել, որ դրանից հետո է վիճաբանություն սկսվել և ամբաստանյալը հարվածներ է ուղղել տուժողին:
Վերաքննիչ դատարանը գտնում է, որ հիմնավոր չէ Առաջին ատյանի դատարանի` տուժողի ծառայություն կատարելու հանգամանքը ճշտված չլինելու մասին փաստարկը: Այդ հանգամանքը գործի ելքի համար նշանակություն ունենալ չի կարող` թեև քրեական գործում Առաջին ատյանի դատարանի այդ կապակցությամբ բերած պատճառաբանությունները հերքող փաստարկ քրեական գործում չկա: Այդ հանգամանքը կասկածի տակ չեն դրել կողմերը: Վերադասին ներկայացրած զեկուցագրի առկայության փաստով Առաջին ատյանի դատարանի այդ կապակցությամբ բերած կասկածները փարատվում են: Ամբաստանյալի սուբյեկտիվ դիտավորությունն ուղղված է եղել ոստիկան-տուժողի ծառայության խափանմանը: Վերջինս գիտակցել է, որ բռնություն է կիրառում ակումբում ծառայություն կատարող իշխանության ներկայացուցչի նկատմամբ` նրա օրինական պարտականությունները խանգարելու նպատակով:
25. Առաջին ատյանի դատարանը, հղում կատարելով ՀՀ վճռաբեկ դատարանի Արարատ Ավագի Ավագյանի և Վահան Սերյոժայի Սահակյանի վերաբերյալ 2014 թվականի հոկտեմբերի 31-ի թիվ ԵԿԴ/0252/01/13 ու Սիրակ Սաքանյանի վերաբերյալ 2011 թվականի դեկտեմբերի 22-ի թիվ ԵԷԴ/0058/01/10 որոշումների վրա, գործով ձեռք բերված ապացույցները ճիշտ չի գնահատել, հաշվի չի առել, որ այդ ապացույցներն ավելի քան բավարար են հաստատված համարելու, որ նախաքննական մարմինն ամբաստանյալ Ա.Քիշմիրյանին ՀՀ քրեական օրենսգրքի 316-րդ հոդվածի 1-ին մասով մեղադրանք առաջադրելով հաղթահարել է անմեղության կանխավարկածն, առկա է նրան դատապարտելու համար անհրաժեշտ, համարժեք ապացույցների բավարար համակցություն: Նախաքննական մարմնի կողմից ամբաստանյալ Ա.Քիշմիրյանին ներկայացված մեղադրանքը հիմնավորվելու վերաբերյալ հիմնավորումները հաստատվել են օրենքով սահմանված կարգով ձեռք բերված ապացույցներով:
26. Առաջին ատյանի դատարանն արձանագրել է տուժող Ս.Կարապետյանի ցուցմունքը, ով հաստատել է, որ ամբաստանյալ Ա.Քիշմիրյանի կողմից ակումբում վատ վարքագիծ դրսևորելու համար նա մի քանի անգամ բերման է ենթարկվել ոստիկանության բաժին, դեպքի օրը վերջինս ակումբ է եկել ոչ սթափ վիճակում, որտեղ ոչ պատշաճ վարքագիծ դրսևորելու, հայհոյանքներ տալու համար նրան առաջարկել է հեռանալ ակումբից, որից հետո ամբաստանյալ Ա.Քիշմիրյանը նախ մեջքից, ապա դեմքի շրջանում բռունցքով հարվածներ է հասցրել իրեն, որի հետևանքով շրթունքը պատռվել է:
Առաջին ատյանի դատարանն ուշադրության չի արժանացրել տուժող Ս.Կարապետյանի ցուցմունքները, որ ամբաստանյալի նկատմամբ արտաքուստ սկզբում ջերմություն է ցուցաբերել` ոգելից խմիչքի ազդեցության տակ գտնվելու պատճառով նրան հակաօրինական գործողությունների չդրդելու, դրա հետևանքով ակումբի բնականոն աշխատանքը չխաթարելու մղումով: Վերաքննիչ դատարանն արձանագրում է, որ տուժողի հետ մտերմական հարաբերություների, նրա հետ դեպքի օրը կատակով բռունցքով հարվածելու մասին ամբաստանյալի մատնանշած պայմաններում, տուժողի <<եղբայրը>>, <<ընկերը>> անհապաղ չէր ահազանգի ոստիկանություն, օժանդակ ուժեր չէր պահանջի:
Տուժողի հետ հարաբերությունը ջերմ լինելու արդյունքում նրան հարվածներ հասցնելու և մարմնական վնասվածքներ պատճառելու մասին ամբաստանյալի պատճառաբանու-թյունները հերքվել են, դեպքից անմիջապես հետո դեպքի հետ կապված տուժողի դրսևորված հետագա վարքագծով, ոստիկանություն ահազանգելու, տուժողին բերման ենթարկելու, նույն օրը ծառայական պարտականությունների հետ կապված ամբաստանյալի կողմից իր նկատմամբ բռնություն գործադրելու մասին ղեկավարությանը զեկուցագիր ներկայացնելու հանգամանքով:
27. Դատավճռում թեև արտացոլվել է վկա Կ.Պետրոսյանի խուսանավող դատաքննական ցուցմունքը, սակայն այդ ցուցմունքում ևս վերջինս հաստատել է նախ տուժողի ծոծրակին, ապա նաև դեմքին ամբաստանյալի կողմից հարվածներ հասցնելու, մինչ այդ նրա կողմից հայհոյանքներ հնչեցնելու փաստերը:
Այդ գործողություներն ամբաստանյալ Ա.Քիշմիրյանի կողմից կատակով անելու մասին վկա Կ.Պետրոսյանի պատճառաբանությունները Վերաքննիչ դատարանը հիմնավոր չի համարում, լավագույն դեպքում այն միայն վկայի ընկալման հետևանք է, կամ այլ հանգամանք: Տուժողը հստակ ցուցմունք է տվել, որպես ոստիկանի իր ծառայության պարտականությունների հետ կապված ամբաստանյալ Ա.Քիշմիրյանի կողմից իր նկատմամբ բռնություն գործադրելու և այդ կապակցությամբ անմիջապես ոստիկանության բաժին ահազանգելու մասին: Որպիսի հանգամանքը, որպես ամբաստանյալի կողմից կատակի որակելն անհիմն ու անտրամաբանական է:
28. Դատական ակտում արձանագրված ցուցմունքով ևս ամբաստանյալ Ա.Քիշմիրյանը չի ժխտել ոգելից խմիչք օգտագործած վիճակում դեպքի օրը` ժամը 22-ի սահմաններում ակումբ գալու, այնտեղ հայհոյանքներ հնչեցնելու, նախ` թիկունքից, ապա նաև տուժողի դեմքին հարվածներ հասցրած լինելու փաստերը:
Վերաքննիչ դատարանն արձանագրում է, որ Առաջին ատյանի դատարանն արդարացման դատավճռի հիմքում դրել է Ա.Քիշմիրյանի ցուցմունքն այն մասին, որ Ս.Կարապետյանի հետ կատակել է և նրան չի ընդունել որպես ոստիկան, քանի որ նրան ընդունել է որպես եղբայր, մինչ դեպքն իրար հետ կատակել են, ինչպես եղբայրը եղբոր հետ, ընկերն ընկերոջ հետ և նպատակը չի եղել հասարակական կարգի խախտումը խափանող ոստիկանության աշխատակցին դիմադրելը:
Վերաքննիչ դատարանը հիմնավոր է համարում վերաքննիչ բողոքի փաստարկներն այն մասին, որ Առաջին ատյանի դատարանը ձեռք բերված ապացույցները յուրովի է մեկնաբանել՝ հիմնավորված համարելով ամբաստանյալ Ա.Քիշմիրյանի՝ նախաքննությանը և դատաքննությանը ներկայացրած հանգամանքները:
Վերաքննիչ դատարանն արձանագրում է, որ ամբաստանյալ Ա.Քիշմիրյանի ցուցմունքներն Առաջին ատյանի դատարանը չի համադրել գործով ձեռք բերված այլ ապացույցների հետ և հղում կատարելով ՀՀ վճռաբեկ դատարանի որոշումների և Եվրոպական դատարանի վճիռների վրա` սխալ եզրահանգումներ է կատարել` գործով ձեռք բերված ապացույցները չի գնահատել վերաբերելիության, թույլատրելիության, իսկ ամբողջ ապացույցներն իրենց համակցությամբ գործի լուծման համար բավարարության տեսանկյունից:
Վերաքննիչ դատարանն, ամբաստանյալ Ա.Քիշմիրյանի ցուցմունքը գնահատելով վերաբերելիության, թույլատրելիության, իսկ ամբողջ ապացույցներն իրենց համակցությամբ գործի լուծման համար բավարարության տեսանկյունից, գտնում է, որ վերջինիս ցուցմունքն անարժանահավատ է, քանի որ հետապնդում է քրեական պատասխանատվությունից խուսափելու նպատակ:
Վերաքննիչ դատարանը գտնում է, որ տուժողին հարվածներ հասցնելու ժամանակ` և որպես ծանոթ, և որպես համազգեստով ծառայություն կատարող ոստիկան, ամբաստանյալ Ա.Քիշմիրյանը պարզորոշ գիտակցել է, որ ակումբում եղած անձանց ներկայությամբ հարվածներ է հասցնում հենց իշխանության ներկայացուցչին` ցանկանալով խանգարել նրա գործունեությունն ակումբում, գիտակցելով, որ հարվածների արդյունքում նա ծառայությունը շարունակել չի կարող:
29. Առաջին ատյանի դատարանը դատական ակտում արտացոլել է նաև ակումբում կատարված տեսագրությունը և արձանագրել, որ այդ նյութից երևում է, որ ամբաստանյալը և տուժողը գտնվել են ջերմ հարաբերությունների մեջ, կատակել են, իսկ ամբաստանյալը տուժողին հարվածել է վերջինիս կողմից նրան հարվածելուց հետո ծագած վիճաբանության ընթացքում:
Վերաքննիչ դատարանը հիմնավոր է համարում վերաքննիչ բողոքի պատճառաբանությունը, որ որպես այլ փաստաթուղթ ապացույց ճանաչված` դեպքի օրը <<Անգել>> կարաոկե ակումբի սրահը տեսանկարահանող սարքի ձայնագրության զննությամբ ակնհայտ է, թե ինչպես է Ա.Քիշմիրյանը երեք անգամ բռունցքով հարվածներ հասցնում Ս.Կարապետյանի դեմքին, իսկ վերջինս, ըստ իր ցուցմունքի այդ ընթացքում պահանջ է ներկայացնում, որ Ա.Քիշմիրյանը հանդարտվի և հեռանա ակումբից: Տեսանյութի նման մեկնաբանությունն ընդունում է նաև Վերաքննիչ դատարանը: Իսկ տուժողի և ամբաստանյալի կատակելու, միմյանց նկատմամբ ջերմություն ցուցաբերելու մասին Առաջին ատյանի դատարանի փաստարկները և դրանք դատավճռի հիմքում դնելը Վերաքննիչ դատարանը հիմնավոր չի համարում: Այդ մասին պատշաճ պատճառաբանված ցուցմունք է տվել տուժողը, որը Վերաքննիչ դատարանն արժանահավատ է համարում:
30. Թեև հենց դատավճռում արձանագրվել և դատաբժշկական փորձաքննության եզրակացությամբ, ամբաստանյալի սթափության վիճակի մասին արձանագրությամբ Առաջին ատյանի դատարանը հաստատված է համարվել տուժողի մարմնական վնասվածի առկայությունը և ամբաստանյալի ոչ սթափ վիճակում ակումբ մտնելու հանգամանքը, սակայն այդ ապացույցները մյուս ապացույցների հետ համադրմամբ պատշաճ չի գնահատվել:
Նույն կարգով Առաջին ատյանի դատարանը չի գնահատել նաև այլ ապացույց ճանաչված, հենց դեպքից անմիջապես հետո իր ղեկավարությանը ներկայացրած տուժողի զեկուցագիրն` անհիմն նշելով, որ այդ զեկուցագրում հասարակական կարգի պահպանության պարտականությունները տուժողի կողմից կատարելու ընթացքում բռնության ենթարկված լինելն, այդ պարտականությունների կատարման հետ կապված, հերքվել է դեպքի տեսագրության զննությամբ և մյուս ապացույցներով։
31. Դատարանին ներկայացված ապացույցներից յուրաքանչյուրն ինչպես առանձին, այնպես էլ իրենց համակցությամբ հաստատում են Ա.Քիշմիրյանի մեղավորությունը քրեական օրենքով չթույլատրված և նրան մեղսագրված, ՀՀ քրեական օրենսգրքի 316-րդ հոդվածի 1-ին մասով նախատեսված արարքը կատարելու մեջ։
Շարադրված փաստերը գնահատելով վերոհիշյալ իրավական վերլուծության լույսի ներքո՝ Վերաքննիչ դատարանն արձանագրում է, որ սույն գործում առկա ապացույցների համակցությունը բավարար է հիմնավոր կասկածից վեր ապացուցողական չափանիշին համապատասխան հաստատված համարելու, որ Ա.Քիշմիրյանը կատարել է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 316-րդ հոդվածի 1-ին մասով նախատեսված հանցավոր արարք։ Մեղադրական եզրակացության հիմքում դրված ապացույցների համակցությունը բավարար է Ա.Քիշմիրյանի մեղավորության կանխավարկածը հաղթահարելու և նրան մեղսագրվող հանցավոր արարքի փաստական հանգամանքները հաստատված համարելու համար այն ծավալով, որը կբավարարի դրա ապացուցվածության վերաբերյալ ցանկացած ողջամիտ կասկած։
32. ՀՀ քրեական օրենսգրքի 10-րդ, 48-րդ և 61-րդ հոդվածների դրույթներից հետևում է, որ հանցագործության համար մեղավոր ճանաչված անձի նկատմամբ ինչպես պատժատեսակի և պատժաչափի, այնպես էլ նշանակված պատիժը կրելու նպատակահարմարության վերաբերյալ դատարանի կողմից կայացված որոշումը պետք է հիմնված լինի կատարած հանցագործության, դրա առանձնահատկությունների, գործի կոնկրետ հանգամանքների, հանցավորի անձի, պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող կամ ծանրացնող հանգամանքների բազմակողմանի գնահատման վրա` նպատակ ունենալով ապահովել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 48-րդ հոդվածի 2-րդ մասում նշված պատժի նպատակների իրագործման հնարավորությունը:
33. Ամբաստանյալ Ա.Քիշմիրյանի նկատմամբ պատիժ նշանակելիս դատարանը ելնում է այն իրողությունից, որ նրա նկատմամբ կիրառվող պատիժը պետք է լինի արդարացի` համապատասխանի վերջինիս կատարած արարքի ծանրությանը, դա կատարելու հանգամանքներին, նրա անձնավորությանը, անհրաժեշտ ու բավարար լինի նրան ուղղելու և նոր հանցագործությունները կանխելու համար:
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 22-րդ հոդվածի համաձայն`
«1. Հանցագործությունների ռեցիդիվ է համարվում դիտավորությամբ հանցանք կատարելն այն անձի կողմից, ով դատվածություն ունի նախկինում դիտավորությամբ կատարված հանցանքի համար։ …»։
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 67.1 հոդվածի համաձայն`
«1. Հանցագործությունների ռեցիդիվի, վտանգավոր և առանձնապես վտանգավոր ռեցիդիվի դեպքում պատիժ նշանակելիս հաշվի են առնվում կատարված հանցագործությունների քանակը, բնույթը և ծանրությունը, այն հանգամանքները, որոնց հետևանքով նախկին պատիժը բավարար չի եղել մեղավորի ուղղման համար, ինչպես նաև նոր հանցագործության բնույթը, ծանրությունը և հետևանքները։
2. Հանցագործությունների ռեցիդիվի համար նշանակված պատիժը չի կարող պակաս լինել սույն օրենսգրքի Հատուկ մասի համապատասխան հոդվածի սանկցիայով նախատեսված առավելագույն պատժի կեսից։ …։»։
Վերաքննիչ դատարանն արձանագրում է, որ ամբաստանյալ Ա.Քիշմիրյանը Երևան քաղաքի Շենգավիթի վարչական շրջանի ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի դատարանի 2012 թվականի հունվարի 17-ի դատավճռով ՀՀ քրեական օրենսգրքի 113-րդ հոդվածի 1-ին մասով դատապարտվել է ազատազրկման մեկ տարի վեց ամիս ժամկետով և 2013 թվական սեպտեմբերի 27-ին ազատվել է պատժից վաղաժամկետ և դատվածությունը մարված չէ:
Ամբաստանյալ Ա.Քիշմիրյանի նկատմամբ պատիժ նշանակելիս` Վերաքննիչ դատարանը հաշվի է առնում նրա կատարած հանցագործության բնույթն ու հանրության համար վտանգավորության աստիճանը, հանցավորի անձը, այն, որ նա երիտասարդ է։ Որպես ամբաստանյալի պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող հանգամանք Վերաքննիչ դատարանը չի արձանագրում, իսկ որպես նրա պատասխանատվությունը և պատիժը ծանրացնող հանգամանքներ է դիտում հանցագործության ռեցիդիվը և հանցանքն ալկոհոլի ազդեցության տակ կատարելը:
Վերաքննիչ դատարանը, հաշվի առնելով Արա Քիշմիրյանի կատարած արարքի` հանրության համար վտանգավորության աստիճանը և բնույթը, այդ թվում` նրա գործողությունների վտանգավորության աստիճանը, նրա անձը, պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող հանգամանքների բացակայությունը, պատասխանատվությունն ու պատիժը ծանրացնող հանգամանքները, գտնում է, որ նրան ուղղելու, նոր հանցագործությունները կանխելու, ինչպես նաև սոցիալական արդարությունը վերականգնելու համար նրա նկատմամբ պատիժ պետք է նշանակել ազատազրկման ձևով, որը նա պետք է կրի:
34. Վերաքննիչ դատարանը, հաշվի առնելով դատախազի վերաքննիչ բողոքի և սույն որոշման մեջ նշված պատճառաբանությունները, գտնում է, որ վերաքննիչ բողոքը պետք է բավարարել, իսկ Առաջին ատյանի դատարանի 2015 թվականի հունիսի 15-ի արդարացման դատավճիռը բեկանել, Ա.Քիշմիրյանին մեղավոր ճանաչել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 316-րդ հոդվածի 1-ին մասով:
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 69-րդ հոդվածի հիմունքներով պետք է հաշվակցել ամբաստանյալ Ա.Քիշմիրյանի նախնական կալանքի գտնվելու չորս ամիս 11 օրը:
Ա.Քիշմիրյանի նկատմամբ պետք է ընտրել խափանման միջոց ստորագրություն չհեռանալու մասին:
Ելնելով վերոգրյալից և ղեկավարվելով ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 393-րդ, 394-րդ, 395-րդ հոդվածի, 397-րդ հոդվածի, 402-րդ, 404-րդ հոդվածներով, 412-րդ հոդվածի 1-ին մասով և 418-րդ հոդվածով Վերաքննիչ դատարանը
ՈՐՈՇԵՑ
1. Երևան քաղաքի Կենտրոն և Նորք-Մարաշ վարչական շրջանների դատախազության դատախազ Տ.Ենոքյանի վերաքննիչ բողոքը բավարարել:
2. Արա Լևոնի Քիշմիրյանի վերաբերյալ` ՀՀ քրեական օերնսգրքի 316-րդ հոդվածի 1-ին մասով Երևան քաղաքի Կենտրոն և Նորք-Մարաշ վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի դատարանի 2015 թվականի հունիսի 15-ի արդարացման դատավճիռը բեկանել:
Արա Լևոնի Քիշմիրյանին մեղավոր ճանաչել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 316-րդ հոդվածի 1-ին մասով և դատապարտել ազատազրկման 3/երեք/ տարի ժամկետով:
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 69-րդ հոդվածի 3-րդ մասի հիմունքներով նշանակված պատժին հաշվակցել ամբաստանյալ Ա.Քիշմիրյանի նախնական կալանքի գտնվելու չորս ամիս 11 օրը և վերջնական թողնել կրելու ազատազրկում երկու տարի յոթ ամիս 19 օր ժամկետով:
Ամբաստանյալ Արա Լևոնի Քիշմիրյանի նկատմամբ խափանման միջոց ընտրել ստորագրություն չհեռանալու մասին:
Պատժի սկիզբը հաշվել նրան փաստացի արգելանքի վերցնելու օրվանից:
Դատավճիռը մնացած մասով թողնել անփոփոխ:
3. Որոշումը կարող է բողոքարկվել ՀՀ վճռաբեկ դատարան` հրապարակման պահից մեկամսյա ժամկետում:

ՆԱԽԱԳԱՀՈՂ ԴԱՏԱՎՈՐ` Գ.ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ

ԴԱՏԱՎՈՐՆԵՐ` Ռ.ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ

Ս.ՉԻՉՈՅԱՆ