ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ
ՎԵՐԱՔՆՆԻՉ ՔՐԵԱԿԱՆ ԴԱՏԱՐԱՆ


Երևանի Կենտրոն և Նորք-Մարաշ վարչական
շրջանների ընդհանուր իրավասության ԵԿԴ/0128/01/14
առաջին ատյանի դատարանի դատավճիռը
կայացրած դատարանի կազմը
նախագահող դատավոր` Մ.Մարտիրոսյան


Ո Ր Ո Շ ՈՒ Մ
ՀԱՆՈՒՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ


14 նոյեմբերի 2014թ. ք.Երևան

ՀՀ ՎԵՐԱՔՆՆԻՉ ՔՐԵԱԿԱՆ ԴԱՏԱՐԱՆԸ /այսուհետ նաև`
Վերաքննիչ դատարան/ ՀԵՏԵՎՅԱԼ ԿԱԶՄՈՎ`


ՆԱԽԱԳԱՀՈՂ ԴԱՏԱՎՈՐ` Մ. ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ
ԴԱՏԱՎՈՐՆԵՐ` Ս. ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ
Ա.ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

ՔԱՐՏՈՒՂԱՐՈՒԹՅԱՄԲ` Մ.ՄԱՀՏԵՍՅԱՆԻ
ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅԱՄԲ`
ՄԵՂԱԴՐՈՂ` Ա.ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆԻ
ՊԱՇՏՊԱՆ` Հ.ԲԱԲԱՅԱՆԻ
ԱՄԲԱՍՏԱՆՅԱԼ` Ս.ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆԻ


դռնբաց դատական նիստում ամբաստանյալ Ս.Հովհաննիսյանի պաշտպան Հ.Բաբայանի և Երևանի կայազորի զինվորական դատախազության դատախազ Ա.Հարությունյանի վերաքննիչ բողոքների հիման վրա վճռաբեկության կարգով քննության առնելով քրեական գործն ըստ մեղադրանքի Սերգեյ Վազգենի Հովհաննիսյանի` ՀՀ քրեական օրենսգրքի 361-րդ հոդվածի 4-րդ մասով /երկու դրվագ/.
Պ Ա Ր Զ Ե Ց

1/. Գործի դատավարական նախապատմությունը և փաստական հանգամանքները.
Թիվ 90206914 քրեական գործը Երևանի կայազորի զինվորական դատախազությունում հարուցվել է 2014թ. հունիսի 05-ին, ՀՀ քրեական օրենսգրքի 361-րդ հոդվածի 4-րդ մասով, ՀՀ պաշտպանության նախարարության 95532 զորամասի սպա, մայոր Սերգեյ Վազգենի Հովհաննիսյանի կողմից երեք ամսվա ընթացքում երեք անգամ մեկ ժամից մինչև երեք օր տևողությամբ առանց հարգելի պատճառների ժամանակին ծառայության չներկայանալու դեպքի առթիվ։
Սերգեյ Վազգենի Հովհաննիսյանին նախաքննության մարմնի կողմից 16.07.2014թ. մեղադրանք է առաջադրվել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 361-րդ հոդվածի 4-րդ մասով /երկու դրվագ/ այն բանի համար, որ նա, հանդիսանալով ՀՀ ՊՆ 95532 զորամասի 2-րդ գումարտակի շտաբի պետ, մայոր, երեք ամսվա ընթացքում երեք և ավելի անգամ մեկ ժամից մինչև երեք օր տևողությամբ, 1-ին անգամ 01.04.2014թ.` ժամը 09։00-ից մինչև 03.04.2014թ.` ժամը 09։00-ն, 2-րդ անգամ 23.05.2014թ.` ժամը 09։00-ից մինչև 26.05.2014թ.` ժամը 09։00-ն, 3-րդ անգամ 31.05.2014թ.` ժամը 09։00-ից մինչև 02.06.2014թ.` ժամը 15։25-ը, և 4-րդ անգամ 13.06.2014թ.` ժամը 09։00-ից մինչև 16.06.2014թ.` ժամը 09։00-ն, առանց հարգելի պատճառների ժամանակին ծառայության չի ներկայացել։
Բացի այդ, Սերգեյ Հովհաննիսյանը երեք օրից ավելի, բայց մեկ ամսից ոչ ավելի տևողությամբ` 5 օր` 17.06.2014թ.` ժամը 09։00-ից մինչև 24.06.2014թ.` 13։40-ը, առանց հարգելի պատճառների ժամանակին ծառայության չի ներկայացել։
2014թ. հուլիսի 29-ին քրեական գործը մեղադրական եզրակացությամբ ուղարկվել է Երևան քաղաքի Կենտրոն և Նորք-Մարաշ վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի դատարան /այսուհետ` Դտարան/։
Դատաքննությունը անց է կացվել արագացված կարգի կիրառմամբ:
Կատարած հանցագործությունների համար Դատարանի 05.09.2014թ. դատավճռով Սերգեյ Վազգենի Հովհաննիսյանը մեղավոր է ճանաչվել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 361-րդ հոդվածի 4-րդ մասով /երկու դրվագ/ նախատեսված հանցանքներում:
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 361-րդ հոդվածի 4-րդ մասով /1-ին դրվագ/ դատապարտվել է ազատազրկման` 3 /երեք/ ամիս ժամկետով,
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 361-րդ հոդվածի 4-րդ մասով /2-րդ դրվագ/` ազատազրկման 4 /չորս/ ամիս ժամկետով։
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 66-րդ հոդվածի 2-րդ մասով նախատեսված` պատիժների մասնակի գումարման սկզբունքի կիրառմամբ, ամբաստանյալ Սերգեյ Հովհաննիսյանի նկատմամբ պատիժ է նշանակվել ազատազրկում` 6 /վեց/ ամիս ժամկետով։
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 70-րդ հոդվածի կիրառմամբ, ամբաստանյալ Սերգեյ Հովհաննիսյանի նկատմամբ ազատազրկման ձևով նշանակված պատիժը պայմանականորեն չի կիրառվել և սահմանվել է փորձաշրջան` 1 /մեկ/ տարի ժամկետով։
Սերգեյ Հովհաննիսյանին պարտավորեցվել է չփոխել մշտական բնակության վայրը` նրա վարքագծի նկատմամբ վերահսկողությունը դնելով ՀՀ արդարադատության նախարարության քրեակատարողական վարչության այլընտրանքային պատիժների կատարման բաժնի վրա։
Խափանման միջոց չհեռանալու մասին ստորագրությունը թողնվել է անփոփոխ` մինչև դատավճռի օրինական ուժի մեջ մտնելը։
Դատարանի 05.09.2014թ. դատավճռի դեմ 08.10.2014թ. վերաքննիչ բողոք է բերել Երևանի կայազորի զինվորական դատախազության դատախազ Ա.Հարությունյանը, իսկ 01.10.2014թ. ամբաստանյալ Ս.Հովհաննիսյանի շահերի պաշտպան` Հ.Բաբայանը:
Թիվ ԵԿԴ/0128/01/14 քրեական գործը Վերաքննիչ դատարանի դատավոր Մ.Պետրոսյանին և կոլեգիալ կազմում ընդգրկված դատավորներին է հանձնվել 2014 թվականի հոկտեմբերի 24-ին և Վերաքննիչ դատարանի 2014 թվականի հոկտեմբերի 27-ի որոշմամբ վերաքննիչ բողոքներն ընդունվել են վարույթ:

2/. Վերաքննիչ բողոքների հիմքերը, փաստարկները և պահանջը.
Բողոքի հեղինակը` դատախազ Ա.Հարությունյանը, գտել է, որ Դատարանի 2014թ. սեպտեմբերի 5-ին կայացված դատական ակտը պատժի մասով օրինական, հիմնավորված և արդարացի չէ ու ենթակա է փոփոխման` հետևյալ հիմնավորմամբ.
Դատարանը դատական ակտի իրավական վերլուծություններ բաժնում Ս.Հովհաննիսյանի վերաբերյալ ի թիվս պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող հանգամանքների և անձը բնութագրող տփալների, նշել է, որ վերջինս նախկինում դատված չի եղել, իրեն լիովին մեղավոր ճանաչելով` անկեղծորեն զղջացել է կատարածի համար, անվտանգության աջակցման միջազգային ուժերի կազմում, Աֆղանստանում 2012թ. հունիսից դեկտեմբերն ընկած ժամանակահատվածում մասնակցել է ռազմական գործողություններին և պարգևատրվել Հյուսիսատլանտյան դաշինքի /ՆԱՏՕ/ մեդալով, ՀՀ ՊՆ 25.01.2013թ. թիվ 76 հրամանով պարգևատրվել է <<Անբասիր ծառայության համար>> 1-ին աստիճանի մեդալ, 05.02.2013թ. թիվ 117 հրամանով` <<Ծովակալ Իսակով>> մեդալով, ԱՄՆ ցամաքային զորքերի դեպարտամենտի կողմից 07.01.2013թ. ԱՄՆ-ի ԶՈԻ մեդալով, խնամքին ունի մինչև տասնչորս տարեկան երեք երեխա։
Դատարանն արձանագրել է, որ ամբաստանյալի պատասխանատվությունը և պատիժը ծանրացնող հանգամանքներ առկա չեն։
Հանցանք կատարած անձի նկատմամբ նշանակված պատիժը համարվում է արդարացի, եթե դատարանը ճիշտ է գնահատում գործի բոլոր հանգամանքները, հանցագործության հանրության համար վտանգավորության աստիճանն ու բնույթը, հանցավորի անձը բնութագրող տվյալները, ինչպես նաև պատիժն ու պատասխանատվութունը մեղմացնող ու ծանրացնող հանգամանքները և քրեական օրենքով նախատեսված պահանջներից ելնելով, ղեկավարվելով պատիժ նշանակելու ընդհանուր սկզբունքներով` նշանակում է այնպիսի պատիժ, որն անհրաժեշտ և բավարար է այդ անձին ուղղելու և նրա կողմից նոր հանցանքի կատարումը կանխելու համար։ Հետևաբար ակնհայտ մեղմ կամ ակնհայտ խիստ լինելու պատճառով անարդարացի կլինի այնպիսի պատիժը, որը նշանակվել է առանց պատիժ նշանակելու ընդհանուր սկզբունքների պահպանման։
Քրեական օրենքը համընդհանուր բնույթ ունի, իսկ արարքը և հանցավոր անձը կոնկրետ են։ Ուստի կոնկրետ արարքի և անձի նկատմամբ համընդհանուր քրեական օրենքով նախատեսված սանկցիան կիրառելիս դատարանը պետք է որոշակի հայեցողություն դրսևորի։
Պատիժ նշանակելիս դատարանի հայեցողության կապակցությամբ Վճռաբեկ դատարանը հարկ է համարում ընդգծել նաև, որ պատիժ նշանակելիս դատարանի ներքին համոզմունքը ձևավորվում է կատարված արարքի հանրային վտանգավորության աստիճանի ու բնույթի, հանցավորի անձի, պատիժը մեղմացնող և ծանրացնող հանգամանքների վերլուծության հիման վրա: Նշված հանգամանքների հայեցողական և ոչ երբեք կամային գնահատման ժամանակ դատարանը պետք է ելնի ՀՀ քրեական օրենսգրքի 48-րդ հոդվածով նախատեսված` պատժի նպատակների իրացումն ապահովելու անհրաժեշտությունից /տե՛ս Ն.Սարգսյանի վերաբերյալ ՎԴ 22.12.2011թ. թիվ ԵԿԴ/0042/01/11 որոշում/։ Պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող հանգամանքների հետ կապված հարցերին Վճռաբեկ դատարանն անդրադարձել է Թ.Տեր-Գրիգորյանի գործով 26.10.2007թ. որոշման մեջ, որտեղ իրավական դիրքորոշում է ձևավորել այն մասին, որ պատիժ նշանակելիս և այն կրելու նպատակահարմարության հարցը քննարկելիս դատարանը հաշվի է առնում նաև ՀՀ քրեական օրենսգրքի 62-րդ և 63-րդ հոդվածներով նախատեսված պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող և ծանրացնող հանգամանքները։ Հանցակազմի սահմաններից դուրս գտնվելով, դրանք բնութագրում են ինչպես կատարված հանցագործությունը, այնպես էլ հանցավորի անձնավորությունը, հնարավորություն են տալիս պատկերացում կազմել հանցավորի անձնավորության և հանցագործության` հանրության համար վտանգավորության աստիճանի մասին` համապատասխանաբար բարձրացնելով կամ իջեցնելով այն։ Դրանց գնահատմամբ է հնարավոր յուրաքանչյուր կոնկրետ գործով անհատական մոտեցում ցուցաբերել` ինչպես պատժի տեսակը և չափը որոշելիս, այնպես էլ այն կրելու նպատակահարմարության հարցը լուծելիս։ Սույն գործով դատարանը գտնելով, որ ամբաստանյալ Ս.Հովհաննիսյանը կատարած` երկու դրվագներով ՀՀ քրեական օրենսգրքի 361-րդ հոդվածի 4-րդ մասով նախատեսված յուրաքանչյուր հանցագործության համար ենթակա է պատժի ազատազրկման ձևով, և քննարկելով վերջինիս կողմից պատժի կրման նպատակահարմարության հարցը, գտել է, որ ամբաստանյալի հանրության համար վտանգավորության աստիճանը նվազել է և նրա ուղղվելը հնարավոր է առանց ազատազրկման ձևով պատիժ կրելու և կիրառելով ՀՀ քրեական օրենսգրքի 70-րդ հոդվածը` պատիժը պայմանականորեն չի կիրառել` սահմանելով փորձաշրջան 1 տարի ժամկետով։
Նշել է, որ Դատարանը ամբաստանյալ Ս.Հովհաննիսյանի նկատմամբ նշանակված պատիժը պայմանականորեն չկիրառելով դատական ակտում անդրադարձ չի կատարել մեղադրողի կողմից մեղադրական ճառով վերջինիս նկատմամբ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 64-րդ հոդվածի կիրառմամբ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 361-րդ հոդվածի 4-րդ մասով նախատեսված պատժատեսակից ավելի մեղմ պատժատեսակ կիրառելուն և, դատավճռում անդրադառնալով ընդամենը ՀՀ քրեական օրենսգրքի 70-րդ հոդվածի կիրառման հիմնավորումներին` չի նշել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 64-րդ հոդվածի կիրառումը խոչընդոտող կամ արգելող որևէ դրույթ, ինչն ըստ էության դատավարության մասնակիցների կողմից ներկայացված միջնորդությունների քննարկման համար քրեական դատավարությունում սահմանված համապատասխան նորմի պահանջների խախտում է, որի արդյունքում նշանակված պատիժը պայմանականորեն չկիրառելով ամբաստանյալն ըստ էության ազատվել է պատժի ռեալ կրումից, ինչը չի կարող հանգեցնել վերջինիս ուղղմանը։
Նշել է, որ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 64-րդ հոդվածի կիրառմամբ որպես պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող բացառիկ հանգամանքները հաշվի առնելով իր կողմից դատարանին միջնորդություն էր ներկայացվել Ս.Հովհաննիսյանի նկատմամբ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 64-րդ հոդվածի կիրառմամբ վերջնական պատիժ նշանակել 150.000 դրամ տուգանք, որն արդեն իսկ մեղմ լինելով հանդերձ ռեալ պատիժ է և կհանգեցնի ՀՀ քրեական օրենսգրքի 48-րդ հոդվածով սահմանված պատժի նպատակների ապահովմանը:
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 64-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն՝ հանցանքի շարժառիթների ու նպատակների, հանցավորի դերի, հանցանքը կատարելիս ու դրանից հետո նրա վարքագծի և այլ հանգամանքների հետ կապված բացառիկ հանգամանքների առկայության դեպքում, որոնք էականորեն նվազեցնում են հանցանքի` հանրության համար վտանգավորության աստիճանը, /.../ կարող է նշանակվել /../ ավելի մեղմ պատժատեսակ, քան նախատեսված է այդ հոդվածով /.../։ Որպես <<բացառիկ>> հաշվի առնվող հանգամանքների կապակցությամբ Վճռաբեկ դատարանն իրավական դիրքորոշումներ է հայտնել Հ.Հաբեշյանի և Հ.Հովհաննիսյանի վերաբերյալ որոշումներում։
Համաձայն Հ.Հաբեշյանի վերաբերյալ որոշման` /.../ բացառիկ հանգամանքները կապված են հանցանքի շարժառիթների ու նպատակների, հանցավորի դերի, հանցանք կատարելիս ու դրանից հետո նրա վարքագծի հետ։ Այսինքն կարող են լինել նաև այլ հանգամանքներ, որոնք էականորեն նվազեցնում են հանցանքի` հանրության համար վտանգավորության աստիճանը։ Ընդ որում, կարևորը ոչ թե պատիժը մեղմացնող տվյալների քանակն է, այլ այն, թե ինչքանով են դրանք էականորեն ազդել հանցանքի` հանրության համար վտանգավորության աստիճանի նվազեցման վրա /տե՛ս Հ.Հաբեշյանի վերաբերյալ գործով ՎԴ 30.08.2007թ. ՎԲ-145/07 որոշում/։
Անձի նկատմամբ օրենքով նախատեսված ավելի մեղմ պատիժ նշանակելու հարցին Վճռաբեկ դատարանն անդրադարձել է թիվ ՎԲ-55/07, ՎԲ-145/07, ՎԲ-185/07, ՎԲ-11/08, ՎԲ-13/08, ՎԲ-25/08 և այլ որոշումներում։
Մասնավորապես Վ.Մնացականյանի վերաբերյալ որոշման մեջ Վճռաբեկ դատարանը դիրքորոշում է հայտնել այն մասին, որ օրենքով նախատեսվածից ավելի մեղմ պատիժ նշանակելու համար անհրաժեշտ է հետևյալ երկու պայմաններից առնվազն մեկը՝
1. գործի բացառիկ հանգամանքները,
2. խմբակային հանցագործության մասնակցի կողմից խմբի կատարած հանցանքը բացահայտելու ակտիվորեն աջակցելը։
Ինչպես նշված է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 64-րդ հոդվածում, բացառիկ հանգամանքները կապված են հանցանքի շարժառիթների ու նպատակների, հանցավորի դերի, հանցանքը կատարելիս ու դրանից հետո նրա վարքագծի հետ։ Այդպիսիք կարող են լինել նաև այլ հանգամանքներ, որոնք էականորեն նվազեցնում են հանցանքի` հանրության համար վտանգավորության աստիճանը։ Ընդ որում, կարևորը ոչ թե պատիժը մեղմացնող տվյալների քանակն է, այլ այն, թե ինչքանով են դրանք էականորեն ազդել պատժի` հանրության համար վտանգավորության աստիճանի նվազեցման վրա /տե՛ս Վ.Մնացականյանի վերաբերյալ ՎԴ 23.05.2008թ. թիվ ՎԲ-25/08 որոշում/։
Հ.Հովհաննիսյանի վերաբերյալ որոշման մեջ Վճռաբեկ դատարանն իրավական դիրքորոշումներ է հայտնել այն մասին, որ օրենքում օգտագործված <<բացառիկ>> բառը ենթադրում է, որ տվյալ փաստական հանգամանքը կամ դրանց համակցությունը դուրս է գալիս սովորականի շրջանակներից։ Այլ կերպ` ՀՀ քրեական օրենսգրքի 64-րդ հոդվածի կիրառման համար հիմք հանդիսացած մեղմացնող հանգամանքը կամ մեղմացնող հանգամանքների համակցությունը պետք է այն աստիճան առանձնահատուկ լինեն, որ վերածվեն բացառության /տե՛ս Հ.Հովհաննիսյանի վերաբերյալ ՎԴ 29.02.2008թ. թիվ ՎԲ– 13/08 որոշում/։
Այսպիսով` հիմք ընդունելով այն, որ հանցանք կատարած անձի վերաբերյալ վերջնական պատիժ նշանակելիս դատարանը որպես հանցավորի անձնավորությունը դրականորեն բնութագրող տվյալ դիտարկում և հետազոտում է նաև նրան դրականորեն բնութագրող տվյալների համակցությունը, ուստի այդ հիմքով Ս.Հովհաննիսյանի` միջազգային հանրության խաղաղության ապահովման համար Աֆղանստանի Իսլամական Հանրապետությունում խաղաղապահ առաքելությանը մասնակցությունը, այդ առթիվ 22.05.2013թ. ՀՀ ՊՆ ԶՈՒ ԳՇ պետի տեղակալի կողմից առաքելությանը մասնակցելու համար ԱՄՆ-ի ԶՈԻ, 05.02.2013թ. Աֆղանստանի Իսլամական Հանրապետությունում խաղաղապահ առաքելությունն ավարտելու կապակցությամբ <<Ծովակալ Իսակով>>, ինչպես նաև 25.01.2013թ. ՀՀ ՊՆ 1-ին աստիճանի <<Անբասիր ծառայության համար>>, մեդալներով պարգևատրումը, բացի այդ, քրեական գործի նախաքննության իրականացման ընթացքում հանցագործության բացահայտմանը նրա կողմից աջակցությունը, մասնավորապես գործուն զղջալը և մեղավորությունը ընդունելը, էականորեն նվազեցնում են նրա կատարած հանցանքի` հանրության համար վտանգավորության աստիճանը, ինչպես նաև, հաշվի առնելով, որ վերը շարադրված հանցավորի անձը բնութագրող դրական տվյալները, այն, որ որպես նշանակվելիք պատիժը մեղմացնող հանգամանք անհրաժեշտ է դիտարկել նրա առկա սոցիալական վիճակը /խնամքին ունի 3 մանկահասակ երեխա/, ինչպես նաև այն, որ համաձայն ՀՀ ՊՆ 1609 ա/վ առ 12.08.2014թ. հրամանի` Ս.Հովհաննիսյանը զորացրվել է պահեստազոր և այլևս զինվորական կարգի դեմ ուղղված հանցագործության սուբյեկտ չի հանդիսանում, ինչը իր հերթին էականորեն նվազեցնում է նրա կողմից կատարված հանցանքի հանրության համար վտանգավորության աստիճանը, ուստի վերաշարադրյալ պպտասխանատվությունը և պատիժը մեղամցնող հանգամանքների համակցությունը իրենց բովանդակությամբ բացառիկ են, հետևաբար դատարանի կողմից պատիժ նշանակելս պետք է կիրառվեր ոչ թե ՀՀ քրեական օրենսգրքի 70-րդ հոդվածը, այլ նույն օրենսգրքի 64-րդ հոդվածը։
Բողոքաբերը նշել է, որ Դատարանը, անտեսելով կատարված հանցագործությունների բնույթը, առանձնահատկությունները, հասարակական վտանգավորության աստիճանը, առանց հիմնավոր պատճառաբանության ամբաստանյալ Ս.Հովհաննիսյանի նկատմամբ նշանակել է պատիժ` ՀՀ քրեական օրենսգրքի 361-րդ հոդվածի 4-րդ մասով` ազատազրկում` 3 ամիս ժամկետով, ՀՀ քրեական օրենսգրքի 361-րդ հոդվածի 4-րդ մասով` ազատազրկում՝ 4 ամիս ժամկետով։
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 66-րդ հոդվածի կիրառմամբ` պատիժները մասնակի գումարելու միջոցով, Ս.Հովհաննիսյանի նկատմամբ վերջնական պատիժ է նշանակել ազատազրկում՝ 6 ամիս ժամկետով և պատիժը պայմանականորեն չի կիրառել, սահմանելով փորձաշրջան 1 տարի ժամանակով՝ դրանով իսկ խախտել կատարած արարքի ու նշանակված պատժի համաչափության վերաբերյալ նյութական իրավունքի /ՀՀ քրեական օրենսգրքի 10-րդ, 48-րդ, 61-րդ և 64-րդ հոդվածների/ և Վճռաբեկ դատարանի հիշյալ որոշումների պահանջները, խաթարել պատժի նպատակները, խախտել սահմանադրորեն պաշտպանվող շահերի անհրաժեշտ հավասարակշռությունը։
Պատժի արդարացիության հետ կապված հարցին Վճռաբեկ դատարանն անդրադարձել է Կ.Հարությունյանի վերաբերյալ որոշման մեջ, որում դիրքորոշում է հայտնել, որ պատիժը համարվում է արդարացի, եթե դատարանը ճիշտ է գնահատում գործի բոլոր հանգամանքները, անձը բնութագրող տփալները և քրեական օրենքով նախատեսված պահանջներից ելնելով, հանցագործության մեջ մեղավոր անձի նկատմամբ նշանակում է այնպիսի պատիժ, որն անհրաժեշտ և բավարար է այդ անձին ուղղելու և նրա կողմից նոր հանցանքի կատարումը կանխելու համար /տե՛ս Կ.Հարությունյանի վերաբերյալ ՎԴ 30.11.2007թ. նոյեմբերի 30-ի ՎԲ-201/07 որոշումը/։
ՀՀ վճռաբեկ դատարանը գտնում է, որ պատիժ նշանակելիս դատարանները պարտավոր են հաշվի առնել նաև տվյալ ժամանակահատվածում քրեական օրենսդրությամբ պահպանվող կոնկրետ հասարակական հարաբերության սոցիալական նշանակությունը, այդ ոլորտում պետության քրեական քաղաքականության ուղղվածությունը /տե՛ս Գ.Մադաթյանի վերաբերյալ ՎԴ 17.02.2009թ. թիվ ԵՇԴ/0029/01/08 որոշում/։
Ելնելով վերոգրյալից և ղեկավարվելով ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 54-րդ, 376-րդ, 3761–րդ, 378-րդ հոդվածներով, 3801֊րդ հոդվածի 1-ին կետով, բողոք բերած անձը Վերաքննիչ դատարանին խնդրել է`
<<Պատժի մասով բեկանել Երևան քաղաքի Կենտրոն և Նորք-Մարաշ վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի դատարանի 05.09.2014թ–ին կայացրած դատավճիռը և Ս.Հովհաննիսյանին ՀՀ քրեական օրենսգրքի 361-րդ հոդվածի 4-րդ մասով /1-ին դրվագ/ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 64-րդ հոդվածի կիրառմամբ` դատապարտել տուգանքի` 100.000 դրամ, ՀՀ քրեական օրենսգրքի 361-րդ հոդվածի 4-րդ մասով/2-րդ դրվագ/ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 64-րդ հոդվածի կիրառմամբ` դատապարտել տուգանքի` 100.000 դրամ։ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 66-րդ հոդվածի կիրառմամբ պատիժները մասնակի գումարելով վերջնական պատիժ նշանակել տուգանք` 150.000 դրամ։
Բողոքի հեղինակը` պաշտպան Հ.Բաբայանը, գտել է, որ Դատարանի կայացրած դատական ակտով թույլ են տրվել նյութական իրավունքի խախտումներ, որոնբ հանգեցրել են դատական սխալի։ Դատարանը խախսմդ է Հ՝տ բրնակտն օրենսգրքի 10-րդ, 48-րդ, 61-րդ հոդվածների պահանջները և ամբաստանյաւի նկատմամբ նշանակվեւ է ակնհայտ խիստ պատիժ։ Այդ խախտումները ամբաստանյալի համար կարող են առաջացնել ծանր հետևանքներ։
Դատարանի կողմից թույլ տրված նյութական իրավունքի նորմերի խախտումները արտահայտվել են հետևյալում.
Բողոքաբերը հղում կատարելով ՀՀ քրեական օրենսգրքի 10-րդ, 48-րդ հոդվածի 2-րդ մասի, 61-րդ հոդվածի 1-ին մասի պահանջներին, նշել է, որ պատմի նպատակների և նշանակվող պատժի արդարացիության վերաբերյալ ՀՀ վճռաբեկ դատարանը իր դիրքորոշումն է հայտնել ԼԴ2/0019/01/09, ՎԲ-192/07 ԱՎԴ2/0059 01/08 և մի շարք այլ որոշումներում, մինչդեռ դատարանը անտեսել է ՀՀ Վճռաբեկ դատարանի պահանջները, չի պահպանել ՀՀ քրեական օրենսգրքով ամրագրված պատիժ նշանակելու ընդհանուր սկզբունքները, ինչով թույլ է տվել դատական սխալ` ինչն ազդել է գործի ելքի վրա։
Թեև Դատարանն արձանագրել է, որ պատիժ նշանակելիս հաշվի է առնում ամբաստանյալի անձը բնութագրող տվալները, սակայն այդ տվյալների առկայության դեպքում դատարանի կողմից նշանակված պատիժը ակնհայտ խիստ է, չպատճառաբանված և անհամաչափ։
Դատարանն իր ակտում նշել է, որ պատիժ նշանակելիս հաշվի է առել կատարված հանցագործության հասարակական վտանգավորությունը։ Մինչդեռ քննարկվող դեպքում անհրաժեշտ է հանցանքը գնահատել ոչ միայն քրեական օրենսգրքի համատեքստում, այլ նաև դիտարկել հանցանքի բովանդակային կողմը։
Այսպես, Սերգեյ Հովհաննիսյանը հաշվառված է և բնակվում է ՀՀ Լոռու մարզի Օձուն գյուղում։ Ս.Հովհաննիսյանի ընտանիքը բազմանդամ է, նույն հարկի տակ, Օձուն գյուղի 4-րդ փողոցի 15/2 տանը բնակվում են 12 անձից բաղկացած Հովհաննիսյանների բազմանդամ ընտանիքը։ Ս.Հովհաննիսյանը երեք երեխաների հայր է և ընտանիքի միակ աշխատողն է։ Ս.Հովհաննիսյանի երեխաները մանկահասակ են՝ 9, 7 և 5 տարեկան։ Վերջինիս կինը` Արփինե Այվազյանը, չի աշխատում, չեն աշխատում նաև ընտանիքի մյուս չափահաս անդամները:
Նշել է, որ այն հանգամանքը, որ Ս.Հովհաննիսյանի ծառայության վայրը զտնվել է Երևանում, իսկ ընտանիքը հեռավոր Օձուն գյուղում, ինքնին որոշակի առումով խնդիրներ է առաջացրել Ս.Հովհաննիսյանի ծառայության համար:
Հենց դրանով էլ պայմանավորված, Ս.Հովհանննիսյանը զեկուցագրեր է ներկայացրել ղեկավար անձնակազմին` պայմանագրի ժամկետից շուտ իրեն պահեստազոր արձակելու խնդրանքով և ընտանեական, արդեն վերը նշված հանգամանքների բերումով չի կարողացել ներկայանալ ծառայության։
Արդյունքում` ՍՀովհաննիսյանը ՀՀ պաշտպանության նախարարի 12.08.2014թ. հրամանով արձակվել է ՀՀ զինված ուժերի պահեստազոր։
Պատիժ նշանակելիս հանցավորի պատասխանատվությունը մեղմացնող հանգամանքների գնահատման հարցը քննարկելիս ՀՀ վճռաբեկ դատարանն իր 02.06.2009թ. ՀՅՔՐԴ3/0109/08 որոշմամբ արտահայտել է հետևյալ դիրքորոշումը.
<<Վճռաբեկ դատարանը գտնում է, որ ամբաստանյալի նկատմամբ նշանակվող պատիժը անխուսափելիորեն ազդում է նրա ընտանիքի անդամների վրա և կախված ընտանիքի կյանքում անձի ունեցած դերից, այն կարող է նաև ծանր կացության մեջ դնել վերջիններիս։ Վճռաբեկ դատարանը գտնում է, որ ընտանեկան դրությանը` որպես այլ մեղմացնող հանգամանք, անհրաժեշտ է հաշվի առնել ամբաստանյափ նկատմամբ պատիժ նշանակելիս, և այդ կապակցությամբ դատարանը յուրաքանչյուր անգամ պետք է անդրադառնա հետևյալ հարցերին.
1. արդյո՞ք ամբաստանյալը հանդիսանում է ընտանիքի միակ կերակրողը
2. արդյո՞ք նրա խնամքին գտնվում են անչափահաս երեխան կամ գառամյալ ծնողները
Ինչպես երևում է վերոգրյալից, ընտանիքի միակ կերակրող հանդիսանալը և խնամքին անչափահաս երեխայի առկայությունը` որպես ընտանիքում անձի ունեցած դերը բնութագրող և հետևաբար նրա պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող հանգամանքներ պետք է առանձին գնահատվեն...>>:
Նույն հարցի հետ կապված` վճռաբեկ դատարանն իրավական դիրքորոշում է հայտնել Պ. Բայրամյանի վերաբերյալ գործով վԲ-84/07 որոշման մեջ, որի համաձայն` <<Դատարանի լայն հայեցողության շրջանակներում է (...) անձի պատասխանատվությունը մեղմացնող հանգամանքների կիրառման հարցը, քանի որ համաձայն ՀՀ քրեական օրենսգրքի 62-րդ հոդվածի 2-րդ մասի` պատիժ նշանակելիս դատարանը կարող է հաշվի առնել նաև մեղմացնող այլ հանգամանքնեյւ, որոնք նշված չեն նույն հոդվածի առաջին մասում..>>։
Թեև դատարանը Ս.Հովհաննիսյանի նկատմամբ պատիժը պայմանականորեն չի կիրառել, սակայն ինքնին վերջինիս նկատմամբ ազատազրկման ձևով պատիժ նշանակելը և մեկ տարի փորձաշրջան սահմանելը խիստ պատիժ է և որոշակիորեն սահմանափակում է Ս.Հովհաննիսյանի ազատ տեղաշարժի, աշխատելու, այդ թվում` ՀՀ սահմաններից դուրս աշխատելու հնարավորությունները։ Այս հանգամանքը առավել էական է տվյալ դեպքում, քանի որ Ս.Հովհաննիսյանը տան միակ աշխատողն է, բազմանդամ ընտանիքի միակ կերակրողը։
Արդարության և պատասխանատվության անհատականացման սկզբունքի պահպանման հարցը քննարկելիս ՀՀ վճռաբեկ դատարանն իր 12.02.2010թ. ԼԴ2/0019/01/09 որոշմամբ, հանգել է այն դիրքորոշման, որ << ... անհատականացման սկզբունքի բովանդակության հիմնական մասն է կազմում հանցավորի անձը բնութագրող տվյալների գնահատումը, որոնք իրենց ամբողջության մեջ հնարավորություն են տալիս անձին դիտել ոչ միայն որպես հանցանք կատարող, որը պետք է պատասխանատվություն կրի այլ նաև որպես կոնկրետ անձ` իր անհատական հատկանիշներով։ Ընդ որում` անձի այն հատկանիշները, որոնք գտնվում են հանցակազմից դուրս, նշանակություն են ունենում դատարանի կողմից պատժի տեսակը և չափը որոշելիս։ Որպես հանցավորի անձը բնութագրող հատկանիշներ գնահատվում են նրա սոցիալ-հոգեբանական, սոցիալ-ժողովրդագրական հատկությունները վարքագիծն ընտանիքում և կենցաղում, աշխատանքի նկատմամբ ունեցած վերաբերմունքը, կրթությունը, առողջական վիճակը, տարիքը, ծառայությունը պետության և հասարակության առջև և այլն... >>:
Բողոքաբերը նշել է, որ Դատարանն ամբաստանյալի նկատմամբ պատիժ նշանակելիս առհասարակ չի քննարկել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 64-րդ հոդվածի կիրառմամբ նախատեսված պատժից առավել մեղմ պատիժ նշանակելու հնարավորության հարցը, չնայած այն բանին, որ և մեդադրողը և պաշտպանության կողմը հանդես են եկել նման միջնորդություններով։ Քննարկվող դեպքում ամբաստանյալի ընտտնեական դրության վերաբերյալ առկա հանգամանքները և ամբաստանյալի անձը բնութագրող տվյալները, հանցանքը կատարելուց հետո նրա դրսևորած վարքագիծը բավարար և իրենց ամբողջության մեջ բառառիկ պայմաներ են, որոնց առկայության դեպքում դատարանը կարող էր անձի նկատմամբ նշանակել նախատեսված պատժից առավել մեղմ պատիժ։
Այսպես. Ծառայության ընթացքում Ս.Հովհաննիսյանը իրեն դրսևորել է լավագույնս, մասնակցել է Աֆղանստանի Հանրապետությունում խաղաղապահ առաքելությանը, պարգևատրվել է ՀՀ ՊՆ 1-ին աստիճանի <<Անբասիր ծառայության համար>> և <<Ծովակալ Իսակով>> մեդալներով, ԱՄՆ-ի զինված ուժերի, և ՆԱՏՕ-ի մեդալներով, բազմանդամ ընտանիքը թողնելով մասնակցել է Աֆղանստանում խաղաղապահ առաքելությանը:
Ս.Հովհաննիսյանը առաջին անգամ կատարել է ոչ մեծ ծանրության հանցագործություն, նախաքննության ընթացքում ընդունել է առաջադրված մեղադրանքը, նրանում իրեն մեղավոր է ճանաչել, զղջացել կատարածի համար, դատարանում նույնպես լիովին ընդունել է առաջադրված մեղադրանքը, միջնորդել դատական քննության արագացված կարգ։
Պատժի նպատակները և ՀՀ քրեական օրենսգրքի 64-րդ հոդվածի կիրառման իրավաչափության հարցը քննության առնելով, ՀՀ Վճռաբեկ դատարանը իր 17.02.2009թ ԵՔՐԴ/0057/01/08 որոշմամբ հայտնել է հետևյալ դիրքորոշումը.
<<...22. Համաձայն ՀՀ քրեական օրենսգրքի 64-րդ հոդվածի 1-ին մասի <<Հանցանքի շարժառիթների ու նպատակների, հանցավորի դերի, հանցանքը կատարելիս ու դրանից հետո նրա վարքագծի և այլ հանգամանքների հետ կապված բացառիկ հանգամանքների առկայության դեպքում, որոնք էականորեն նվազեցնում են հանցանքի` հանրության համար վտանգավորության աստիճանը, (...) կարող է նշանակվել սույն օրենսգրքի Հատուկ մասի համապատասխան հոդվածով նախատեսված պատժի նվազագույն չափից ավելի ցածր պատիժ (...)>>:
23. Այս հարցի կապակցությամբ Վճռաբեկ դատարանի իրավական դիրքորոշումը հետևյալն է. <<(...) բացառիկ հանգամանքները կապված են հանցանքի շարժառիթների ու նպատակների, հանցավորի դերի, հանցանքը կատարելիս ու դրանից հետո նրա վարքագծի հետ։ Այդպիսիք կարող են լինել նաև այլ հանգամանքներ, որոնք էականորեն նվազեցնում են հանցանքի` հանրության համար վտանգավորության աստիճանը։ Ընդ որում, կարևորը ոչ թե պատիժը մեղմացնող տվյալների քանակն է, այլ այն, թե ինչքանով են դրանք էականորեն ազդել հանցանքի` հանրության համար վտանգավորության աստիճանի նվազեցման վրա>> (տե՛ս Հ.Հաբեշյանի գործով Վճռաբեկ դատարանի 2007թ. օգոստոսի 30-ի որոշումը)։
<<Օրենքում օգտագործված <<բացառիկ>> բառը ենթադրում է, որ տվյալ փաստական հանգամանքը կամ դրանց համակցությունը դուրս են գալիս սովորականի շրջանակներից։ Այլ կերպ` ՀՀ քրեական օրենսգրքի 64-րդ հոդվածի կիրառման համար հիմք հանդիսացած մեղմացնող հանգամանքը կամ մեղմացնող հանգամանքների համակցությունը պետք է այն աստիճան առանձնահատուկ լինեն, որ վերածվեն բացառության>> (տե՛ս Հ.Հովհաննիսյանի գործով Վճռաբեկ դատարանի 2008թ. փետրվարի 29–ի որոշման 19-րդ կետը)։
Վճռաբեկ դատարանը գտնում է, որ ստորադաս դատարանները պատիժ կիրառելիս ունեն օրենքի շրջանակներում որոշակի հայեցողություն դրսևորելու հնարավորություն։
Վերը թվարկված մեղմացնող, առավել ևս ընտանեկան դրության վերաբերյալ հանգամանքները դատարանի կողմից չգնահատելը և այդ հիմքով ամբաստանյալի նկատմամբ ակնհայտ խիստ պատիժ նշանակելը ամբաստանյալի և նրա ընտանիքի համար կարող ևն առաջացնել ծանր հետևանքներ։
ՀՀ քրեական օրենսգրքի ընդհանուր մասի վերը թվարկված դրույթներից և Վճռաբեկ դատարանի իրավական դիրքորոշումներից հետևում է, որ հանցագործության համար մեղավոր ճանաչված անձի նկատմամբ պատժատեսակի և պատժաչափի վերաբերյալ դատարանի որոշումը պետք է հիմնված լինի կատարած հանցագործության, դրա առանձնահատկությունների, գործի կոնկրետ հանգամանքների, հանցավորի անձի, պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող կամ ծանրացնող հանգամանքների բազմակողմանի գնահատման վրա արդարության և պատասխանատվության անհատականացման սկզբունքներին համապատասխան, նպատակ ունենալով ապահովել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 48-րդ հոդվածի 2-րդ մասում նշված պատժի նպատակների իրագործման հնարավորությունը։
Քննարկվող քրեական գործով առկա են ինչպես ամբաստանյալի անձը դրականորեն բնութագրող, այնպես էլ պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող մի շարք հանգամանքներ, որպիսիք իրենց ամբողջության մեջ բացառիկ են և բավարար են անձի նկատմամբ նախատեսվածից մեղմ պատիժ նշանակելու համար, իսկ պատասխանատվությունն ու պատիժը ծանրացնող հանգամանքներ չկան:
Բողոքաբերը հղում կատարելով ՀՀ Սահմանադրության 20-րդ հոդվածի պահանջին, <<Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին Եվրոպական կոնվենցիային>> 2-րդ հոդվածի պահանջներին, ղեկավարվելով ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 65-րդ, 73-րդ, 376-3 79-րդ և 380.1-րդ հոդվածներով, բողոք բերած անձը Վերաքննիչ դատարանին խնդրել է`
<<Պատժի մասով բեկանել և փոփոխել Կենտրոն և Նորք-Մարաշ վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի դատարանի 05.09.2014թ. դատավճիռը և ՀՀ քր.օր. 64 հոդվածի կիրառմամբ ամբաստանյալի նկատմամբ որպես պատիժ նշանակել տուգանք>։

3/.Վերաքննիչ դատարանի պատճառաբանությունները և եզրահանգումները.
Վերաքննիչ դատարանը ստուգելով գործի փաստական հանգամանքների բացահայտման ու քրեական օրենքի կիրառման ճշտությունը, ինչպես նաև գործը քննելիս և լուծելիս քրեադատավարական օրենքի նորմերի պահպանումը, լսելով պաշտպանական կողմի և մեղադրողի հիմնավորումները վերաքննիչ բողոքների կապակցությամբ, պաշտպանական կողմի պատասխանը` մեղադրողի վերաքննիչ բողոքի դեմ և մեղադրողի պատասխանը պաշտպանի վերաքննիչ բողոքի դեմ, ներկայացված բողոքների հիմքերի ու հիմնավորումների սահմաններում վերլուծելով քրեական գործի նյութերը, հանգում է այն հետևության, որ դատախազ Ա.Հարությունյանի և պաշտպան Հ.Բաբայանի վերաքննիչ բողոքները պետք է մերժել, իսկ ամբաստանյալ Ս.Հովհաննիսյանի նկատմամբ պայմանական դատապարտության ընթացքում մշտական բնակության վայրը չփոխելու մասին սահմանված պարտականությունը` վերացնել` հետևյալ պատճառաբանությամբ.
Վերաքննիչ դատարանը վերաքննիչ բողոքներում բարձրացված և վերլուծման ենթակա հարցերին անդրադառնալուց առաջ անհրաժեշտ է համարում արձանագրել հետևյալը.
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 385-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն` <<Վերաքննիչ դատարանը դատական ակտը վերանայում է վերաքննիչ բողոքի հիմքերի և հիմնավորումների սահմաններում>>:
Նույն հոդվածի 3-րդ մասի համաձայն`
<<Վերաքննիչ դատարանում բողոքի քննության ժամանակ առաջին ատյանի դատարանում հաստատված փաստական հանգամանքներն ընդունվում են որպես հիմք, բացառությամբ այն դեպքի, երբ բողոքում վիճարկվում է որևէ փաստական հանգամանք և Վերաքննիչ դատարանը հանգում է այն եզրակացության, որ տվյալ փաստական հանգամանքի վերաբերյալ եզրակացության հանգելիս առաջին ատյանի դատարանն այն ճիշտ չի գնահատել>>: Ամբաստանյալ Սերգեյ Վազգենի Հովհաննիսյանի կողմից ՀՀ քրեական օրենսգրքի 361-րդ հոդվածի 4-րդ մասով /երկու դրվագ/ նախատեսված հանցանքները կատարելը և նրա մեղքը դատավարության որևէ մասնակցի կողմից չի վիճարկվում:
Չի վիճարկվում նաև առաջին ատյանի դատարանի դատավճռով հաստատված ճանաչված որևէ փաստական հանգամանք, բողոքաբերները միայն պատճառաբանելով, որ ամբաստանյալ Սերգեյ Վազգենի Հովհաննիսյանի նկատմամբ առկա են ՀՀ քրեական օրենսգրքի 64-րդ հոդվածի կիրառմամբ առավել մեղմ պատժատեսակ` տուգանք նշանակելու բավարար հիմքեր, խնդրել են ՀՀ քրեական օրենսգրքի 64-րդ հոդվածի կիրառմամբ ամբաստանյալ Ս.Հովհաննիսյանի նկատմամբ նշանակել տուգանք պատժատեսակ:
Նկատի առնելով վերոգրյալը` Վերաքննիչ դատարանը ամբաստանյալ Սերգեյ Վազգենի Հովհաննիսյանին մեղսագրված հանցանքների հիմնավորվածությունը քննության առարկա չի դարձնում:
Պատիժ նշանակելը քրեական գործերով արդարադատության իրականացման կարևոր և պատասխանատու բաղադրամասերից է, ուստի օրենսդրի կողմից մեծապես կարևորվում է յուրաքանչյուր դեպքում անձի նկատմամբ պատիժ նշանակելիս քրեաիրավական նորմերով ամրագրված արդարության և պատասխանատվության անհատականացման սկզբունքի պահպանումը:
Ըստ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 10-րդ, 48-րդ և 61-րդ հոդվածների դրույթների` հանցագործության համար մեղավոր ճանաչված անձի նկատմամբ ինչպես պատժատեսակի և պատժաչափի, այնպես էլ նշանակված պատիժը կրելու նպատակահարմարության վերաբերյալ դատարանի կողմից կայացված որոշումը պետք է հիմնված լինի կատարած հանցագործության, դրա առանձնահատկությունների, գործի կոնկրետ հագամանքների, հանցավորի անձի, պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող կամ ծանրացնող հանգամանքների բազմակողմանի գնահատման վրա` նպատակ ունենալով ապահովել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 48-րդ հոդվածի 2-րդ մասում նշված պատժի նպատակների իրագործման հնարավորությունը:
Պատիժ նշանակելիս և այն կրելու նպատակահարմարության հարցը քննարկելիս դատարանը հաշվի է առնում նաև ՀՀ քրեական օրենսգրքի 62-րդ և 63-րդ հոդվածներով նախատեսված պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող և ծանրացնող հանգամանքները:
ՀՀ վճռաբեկ դատարանը Կարեն Հարությունյանի վերաբերյալ գործով վերլուծելով ՀՀ քրեական օրենսգրքի ընդհանուր մասի մի շարք դրույթներ, մասնավորապես` ՀՀ քրեական օրենսգրքի 10-րդ, 48-րդ և 61-րդ հոդվածները, հանգել է այն հետևության, որ պատիժը համարվում է արդարացի, եթե դատարանը ճիշտ է գնահատում գործի բոլոր հանգամանքները, անձին բնութագրող բոլոր տվյալները և քրեական օրենքով նախատեսված պահանջներից ելնելով` հանցագործության մեջ մեղավոր անձի նկատմամբ նշանակում է այնպիսի պատիժ, որն անհրաժեշտ և բավարար է այդ անձին ուղղելու և նրա կողմից նոր հանցանքի կատարումը կանխելու համար (տես ՀՀ վճռաբեկ դատարանի` Կարեն Հարությունյանի վերաբերյալ գործով 2007 թվականի նոյեմբերի 30-ի ՎԲ-201/07 որոշումը)։
Պատիժը պայմանականորեն չկիրառելը ամրագրած ՀՀ քրեական օրենսգրքի 70-րդ հոդվածի 1-ին և 2-րդ մասերի համաձայն`
<<1. Եթե դատարանը, կալանքի, ազատազրկման կամ կարգապահական գումարտակում պահելու ձևով պատիժ նշանակելով, հանգում է հետևության, որ դատապարտյալի ուղղվելը հնարավոր է առանց պատիժը կրելու, ապա կարող է որոշում կայացնել այդ պատիժը պայմանականորեն չկիրառելու մասին:
2. Պատիժը պայմանականորեն չկիրառելիս դատարանը հաշվի է առնում հանցավորի անձը բնութագրող տվյալները, պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող և ծանրացնող հանգամանքները>>:
Նույն հոդվածի 5-րդ մասի համաձայն`
<<5. Պատիժը պայմանականորեն չկիրառելու մասին որոշում կայացնելիս դատարանը դատապարտյալի վրա կարող է դնել որոշակի պարտականություններ՝ չփոխել մշտական բնակության վայրը, բուժման կուրս անցնել ալկոհոլամոլությունից, թմրամոլությունից, վեներական հիվանդությունից կամ թունամոլությունից, նյութական օգնություն ցույց տալ ընտանիքին: Դատարանը, դատապարտյալի վարքագծի նկատմամբ վերահսկողություն իրականացնող իրավասու մարմնի միջնորդությամբ կամ առանց դրա, դատապարտյալի վրա կարող է դնել նաև նրա ուղղմանը նպաստող այլ պարտականություններ կամ փոխարինել դրանք>>:
Այսինքն, դատարանը կայացնելով մեղադրական դատավճիռ` ամբաստանյալի նկատմամբ նշանակում է քրեական օրենսգրքի 70-րդ հոդվածում թվարկված պատժատեսակերից /կալանք, ազատազրկում կամ կարգապահական գումարտակում պահելը/ որևէ մեկը` սահմանելով դրա չափը, այնուհետև համոզված լինելով, որ դատապարտյալի ուղղվելը հանրավոր է առանց նշանակված պատիժը փաստացի կրելու, որոշում է դատապարտյալի վրա որոշակի պարտականություններ դնելով նշանակված պատիժը պայմանականորեն չկիրառել:
Փաստորեն, պատիժը կարող է պայմանականորեն չկիրառվել, եթե առկա է դատարանի համոզվածությունը, վստահությունն առանց ռեալ /իրական/ պատիժ նշանակելու, դատապարտյալի ուղղվելու հնարավորության մասին: Դատարանը նման հետևության հանգում է միայն օբյեկտիվ, գոյություն ունեցող տվյալների վերլուծության հիման վրա, որոնք բնութագրում են արարքը, հանցավորի անձը և վկայում են պատիժը պայմանականորեն չկիրառելու հիմքերի առկայության մասին:
Պատիժը պայմանականորեն չկիրառելու համար կարևոր նշանակություն ունեն հանցագործության կատարման հանգամանքները, եղանակը, գործիքներն ու միջոցները, մեղքի ձևը, հանցավորի կողմից այդ հանցագործության հանրորեն վտանգավոր հետևանքները նախատեսելու բնույթն ու աստիճանը, բացի այդ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 62-63-րդ հոդվածներով նախատեսված պատիժը մեղմացնող կամ ծանրացնող հանգամանքներն, որոնք հնարավորություն են տալիս պատկերացում կազմել հանցագործության` հանրության համար վտանգավորության աստիճանի և բնույթի, հանցավորի անձնավորության մասին, և յուրաքանչյուր կոնկրետ գործով անհատականացնել պատիժը:
ՀՀ Վճռաբեկ դատարանը Սեյրան Կառլենի Աղախանյանի վերաբերյալ 13.09.2013թ. թիվ ԱՎԴ/0082/01/12 նախադեպային որոշմամբ վերահաստատելով իր դիրքորոշումն առ այն, որ յուրաքանչյուր գործով նշանակված պատժի կրման նպատակահարմարության հարցը լուծելիս դատարանը, ի թիվս այլ հանգամանքների (կատարված հանցագործությամբ պատճառված վնասի չափ, հանցավոր մտադրության իրականացման աստիճան, հանցագործության կատարման եղանակ և այլն), պետք է բազմակողմանի վերլուծության ու գնահատման ենթարկի հանցավորի անձը, ընդգծել է նաև, որ պատասխանատվության և պատժի անհատականացման և, հետևաբար նաև նշանակված պատժի կրման հարցի լուծման համար էական նշանակություն ունեն հանցավորի անձի ոչ միայն ֆիզիկական ու հոգեկան, այլև սոցիալական առանձնահատկությունների վերաբերյալ փաստական տվյալները: Հետևաբար, հանցավորի պատասխանատվությունն ու պատիժն անհատականացնելիս և նշանակված պատիժը փաստացի կրելու նպատակահարմարության հարցը քննարկելիս դատարանը պետք է ուսումնասիրի հանցավորի ընտանեկան դրության, նրա խնամքին այլ անձանց առկայության, սոցիալական միջավայրում նրա զբաղեցրած տեղի ու դիրքի, սոցիալական միջավայրում նրա ունեցած բնութագրի և մի շարք այլ հանգամանքների վերաբերյալ փաստական տվյալները, բացի այդ անձի նկատմամբ պատիժ նշանակելիս և այն փաստացի կրելու նպատակահարմարության հարցը քննարկելիս դատարանը պետք է հաշվի առնի նաև այն հանգամանքը, թե նշանակված պատիժն ինչպիսի ազդեցություն կարող է ունենալ ամբաստանյալի ընտանիքի կյանքի պայմանների վրա:
Սույն գործով կայացված դատական ակտի ուսումնասիրությունից երևում է, որ Դատարանն ամբաստանյալ Սերգեյ Վազգենի Հովհաննիսյանի նկատմամբ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 361-րդ հոդվածի 4-րդ մասով /երկու դրվագ/ պատիժ նշանակելիս և նշանակված պատժի կրման նպատակահարմարության հարցը քննելիս, բավարար չափով ստուգման ու բազմակողմանի քննության է ենթարկել ամբաստանյալին մեղսագրված հանցանքների բնույթը, հանրության համար վտանգավորության աստիճանը, անձը բնութագրող տվյալները, այդ թվում` պատասխանատվությունն ու պատիժը մեղմացնող կամ ծանրացնող հանգամանքները, մասնավորապես այն, որ ամբաստանյալ Ս.Հովհաննիսյանը նախկինում դատապարտված չի եղել, իրեն լիովին մեղավոր ճանաչելով` անկեղծորեն զղջացել է կատարածի համար, Անվտանգության Աջակցման Միջազգային Ուժերի կազմում, Աֆղանստանում, 2012թ. հունիսից դեկտեմբերն ընկած ժամանակահատվածում մասնակցել է ռազմական գործողություններին և պարգևատրվել է Հյուսիսատլանտյան դաշինքի /ՆԱՏՕ/ մեդալով, ըստ նրա վերաբերյալ ծառայողական քարտի` ՀՀ պաշտպանության նախարարի 2013թ. հունվարի 25-ի թիվ 76 հրամանով պարգևատրվել է <<Անբասիր ծառայության համար>> առաջին աստիճանի մեդալով, ըստ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների Ցամաքային Զորքերի Դեպարտամենտի կողմից տրված վկայականի` 2013թ. հունվարի 07-ին պարգևատրվել է <<ԱՄՆ ԶՈՒ>> մեդալով, խնամքին ունի մինչև 14 տարեկան երեք երեխա` Աշխեն Սերգեյի Հովհաննիսյան, ծնված 2005թ. հուլիսի 28-ին, Անուշ Սերգեյի Հովհաննիսյան, ծնված` 2007թ. մարտի 29-ին, Արման Սերգեյի Հովհաննիսյան, ծնված` 2009թ. օգոստոսի 02-ին և պատասխանատվությունն ու պատիժը ծանրացնող հանգամանքների բացակայության պայմաններում իրավացիորեն հանգել է ճիշտ հետևության, գտնելով, որ ամբաստանյալ Սերգեյ Հովհաննիսյանը ՀՀ քրեական օրենսգրքի 361-րդ հոդվածի 4-րդ մասով /երկու դրվագ/ կատարած հանցագործությունների համար ենթակա է պատժի ազատազրկման ձևով և այն ՀՀ քրեական օրենսգրքի 70-րդ հոդվածի կիրառմամբ պայմանականորեն չկիրառելու միջոցով սույն գործով հնարավոր է հասնել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 48-րդ հոդվածով նախատեսված պատժի նպատակներին:
Վերաքննիչ դատարանն անդրադառնալով մեղադրողի և պաշտպանի վերաքննիչ բողոքների փաստարկներին ու պահանջներին` ՀՀ քրեական օրենսգրքի 64-րդ հոդվածի կիրառմամբ ամբաստանյալ Ս.Հովհաննիսյանի նկատմամբ տուգանք պատժատեսակ նշանակելու մասին, գտնում է, որ այն անհիմն է` նկատի ունենալով հետևյալը.
ՀՀ քրեական օրենսգրքի 64-րդ հոդվածի համաձայն.
<<1. Հանցանքի շարժառիթների ու նպատակների, հանցավորի դերի, հանցանքը կատարելիս ու դրանից հետո նրա վարքագծի և այլ հանգամանքների հետ կապված բացառիկ հանգամանքների առկայության դեպքում, որոնք էականորեն նվազեցնում են հանցանքի՝`հանրության համար վտանգավորության աստիճանը, ինչպես նաև խմբակային հանցագործության մասնակցի կողմից խմբի կատարած հանցանքը բացահայտելուն ակտիվորեն աջակցելու դեպքում կարող է նշանակվել սույն օրենսգրքի Հատուկ մասի համապատասխան հոդվածով նախատեսված պատժի նվազագույն չափից ավելի ցածր պատիժ կամ ավելի մեղմ պատժատեսակ, քան նախատեսված է այդ հոդվածով, կամ չկիրառել որպես պարտադիր նախատեսված լրացուցիչ պատիժ:
2. Բացառիկ կարող են ճանաչվել ինչպես առանձին մեղմացնող հանգամանքները, այնպես էլ այդ հանգամանքների համակցությունը:>>:
ՀՀ վճռաբեկ դատարանն Աշոտ Սերգեյի Գրիգորյանի վերաբերյալ գործով 2009թ. փետրվարի 17-ի թիվ ՎԲ-ԵՔՐԴ/0057/01/08 որոշմամբ արտահայտել է հետևյալ իրավական դիրքորոշումը.
<</…/բացառիկ հանգամանքները կապված են հանցանքի շարժառիթների ու նպատակների, հանցավորի դերի, հանցանքը կատարելիս ու դրանից հետո նրա վարքագծի հետ: Այդպիսիք կարող են լինել նաև այլ հանգամանքներ, որոնք էականորեն նվազեցնում են հանցանքի՝ հանրության համար վտանգավորության աստիճանը: Ընդ որում, կարևորը ոչ թե պատիժը մեղմացնող տվյալների քանակն է, այլ այն, թե ինչքանով են դրանք էականորեն ազդել հանցանքի՝ հանրության համար վտանգավորության աստիճանի նվազեցման վրա>> /տե՛ս Հ. Հաբեշյանի գործով Վճռաբեկ դատարանի 2007թ. օգոստոսի 30-ի որոշումը/:
<<Օրենքում օգտագործված <<բացառիկ>> բառը ենթադրում է, որ տվյալ փաստական հանգամանքը կամ դրանց համակցությունը դուրս են գալիս սովորականի շրջանակներից: Այլ կերպ՝ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 64-րդ հոդվածի կիրառման համար հիմք հանդիսացած մեղմացնող հանգամանքը կամ մեղմացնող հանգամանքների համակցությունը պետք է այն աստիճան առանձնահատուկ լինեն, որ վերածվեն բացառության>> /տե՛ս Հ.Հովհաննիսյանի գործով ՀՀ վճռաբեկ դատարանի` 2008թ. փետրվարի 29-ի որոշման 19-րդ կետը//.../>>:
Ինչպես երևում է քրեական գործի նյութերից, սույն գործում առկա չեն ՀՀ քրեական օրենսգրքի 64-րդ հոդվածի հիմք հանդիսացող ամբաստանյալ Ս.Հովհաննիսյանի պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող այնպիսի հանգամանքներ կամ դրանց համակցություն, որոնք այն աստիճան առանձնահատուկ են, որ կարող են վերածվել բացառության:
Այսպիսով, ՀՀ քրեական օրենսգրքի 64-րդ հոդվածի պահանջների համատեքստում քննության առնելով մեղադրողի և պաշտպանի վերաքննիչ բողոքներում բերված պատճառաբանությունները` ամբաստանյալ Ս.Հովհաննիսյանի նկատմամբ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 64-րդ հոդվածի կիրառմամբ տուգանք պատժատեսակ նշանակելու վերաբերյալ, հանգում է այն հետևության, որ սույն գործով բացակայում են հանցանքի շարժառիթների ու նպատակների, հանցավորի դերի, հանցանքը կատարելիս ու դրանից հետո նրա վարքագծի, առողջության և այլ հանգամանքների հետ կապված այնպիսի բացառիկ հանգամանքներ, որոնք կարող են հիմք հանդիսանալ ամբաստանյալ Ս.Հովհաննիսյանի նկատմամբ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 64-րդ հոդվածի կիրառմամբ տուգանք պատժատեսակ նշանակելու համար:
Վերաքննիչ դատարանը քննության առնելով դատավճռով նշանակված պատժի հետ միասին ամբաստանյալի վրա մշտական բնակության վայրը չփոխելու վերաբերյալ դրված պարտականության հարցը, հանգում է այն հետևության, որ պատիժը պայմանականորեն չկիրառելու ընթացքում ամբաստանյալ Սերգեյ Հովհաննիսյանի նկատմամբ վերոգրյալ սահմանափակումը պետք է վերացնել` նկատի ունենալով հետևյալը.
Ինչպես երևում է քրեական գործի նյութերից, ամբաստանյալ Ս.Հովհաննիսյանը բազմանդամ ընտանիքի միակ կերակրողն է, պահեստազորում գտնվող բարձրաստիճան սպա է, բացի հայրենիքի սահմանների պաշտպանությունից, խաղաղապահ զորքերի կազմում զինվորական ծառայություն է իրականացրել նաև հայրենիքի սահմաններից դուրս, պարգևատրվել է ինչպես ՀՀ զինված ուժերի, այնպես էլ Հյուսիսատլանտյան դաշինքի /ՆԱՏՕ/ և <<ԱՄՆ ԶՈՒ>> մեդալներով:
Վերոգրյալի պայմաններում ամբաստանյալ Ս.Հովհաննիսյանի վրա մշտական բնակության վայրը չփոխելու վերաբերյալ պարտականություն դնելով, կարող է խախտվել ՀՀ Սահմանադրության 2-րդ գլխում ամրագրված մարդու և քաղաքացու հիմնական իրավունքները և ազատությունները, մասնավորապես` ՀՀ Սահմանադրության 25-րդ հոդվածով ամրագրված` Հայաստանի Հանրապետության տարածքում ազատ տեղաշարժվելու, բնակավայր ընտրելու, ինչպես նաև Հայաստանի Հանրապետությունից դուրս գալու և Հայաստանի Հանրապետություն վերադառնալու իրավունքը:
Վերաքննիչ դատարանը հաշվի առնելով ամբաստանյալ Ս.Հովհաննիսյանի զինվորական ծառայությունը պետության առջև, նրա բարձրագույն սպայական կոչումը, դրսևորած դրական վարքագիծը, գտնում է, որ վերջինիս նկատմամբ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 70-րդ հոդվածի 5-րդ մասով դրված պարտականությունը` մշտական բնակության վայրը չփոխելու մասին, պետք է վերացնել, ամբաստանյալի ուղղվելը և դաստիարակվելը հնարավոր է նաև ՀՀ քրեական օրենսգրքի 70-րդ հոդվածի 5-րդ մասով սահմանված առանց որոշակի պարտականություն դնելու միջոցով, որի պայմաններում սույն գործով հնարավոր է հասնել արդարության վերականգմանը, պատժի ենթարկված անձի ուղղմանը և հանցագործությունների կանխմանը, այն բխում է նաև ՀՀ քրեական օրենսգրքի 10-րդ և 61-րդ հոդվածներով սահմանված արդարության, պատասխանատվության անհատականացման և պատիժ նշանակելու ընդհանուր սկզբունքներից:
Ելնելով վերոգրյալից և ղեկավարվելով ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 393-րդ-395-րդ, 399-րդ հոդվածներով, Վերաքննիչ դատարանը`

Ո Ր Ո Շ Ե Ց

Պաշտպանի և դատախազի վերաքննիչ բողոքները մերժել:
Երևան քաղաքի Կենտրոն և Նորք-Մարաշ վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության դատարանի 2014 թվականի սեպտեմբերի 05-ի դատավճիռը Սերգեյ Վազգենի Հովհաննիսյանի վերաբերյալ` ՀՀ քրեական օրենսգրքի 361-րդ հոդվածի 4-րդ մասով /երկու դրվագ/, փոփոխել պատժի մասով: Ամբաստանյալ Ս.Հովհաննիսյանի նկատմամբ պայմանական դատապարտության ընթացքում մշտական բնակության վայրը չփոխելու մասին սահմանված պարտականությունը` վերացնել: Առաջին ատյանի դատարանի դատավճիռը մնացած մասով թողնել անփոփոխ: Որոշումը կարող է բողոքարկվել ՀՀ Վճռաբեկ դատարանին` հրապարակման պահից մեկամսյա ժամկետում:

ՆԱԽԱԳԱՀՈՂ ԴԱՏԱՎՈՐ` Մ.ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

ԴԱՏԱՎՈՐՆԵՐ` Ս.ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ

Ա.ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ